II. Mehmed

II. Mehmed (kalın|محمد ثانى) veya bilinen adıyla Fatih Sultan Mehmed ya da ünvanı olan Fatih, divan edebiyatındaki mahlasıyla Avnî^{[1]Fatih (Avnî) Divanı ve Tahlili. T.C İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ.} (30 Mart 1432, Edirne - 3 Mayıs 1481, Gebze), Osmanlı İmparatorluğu'nun 7. padişahıdır. İlk olarak 1444-1446 yılları arasında kısa bir dönem, daha sonra 1451'den 1481 yılındaki ölümüne kadar 30 yıl boyunca hüküm sürdü. 29 Mayıs 1453 tarihinde İstanbul'u fethetti ve yaklaşık bin yıllık Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'na son verdi. Fetihten sonra "Fatih" ünvanıyla anılmaya başladı.^{[2]İstanbul'un Fethi. Türk Tarih Kurumu.} Bu olay, birçok uzman kişi tarafından Orta Çağ'ın sonu ve Yeni Çağ'ın başlangıcına neden olan tarihî olaylardan biri olarak görülmektedir.^{[3]Tarihi Çağları Başlatan ve Bitiren Olaylar Nelerdir? Tarihi Çağlar Hangi Olay ile Başlar ve Biter?. Habertürk, 14 Mart 2023.}

II. Mehmed, 30 Mart 1432 tarihinde Edirne'de doğdu. Babası altıncı Osmanlı padişahı II. Murad, annesi ise Hüma Hatun'dur. Küçük yaşta tahsiline ve yetişmesine çok önem verilen Şehzade Mehmed, devrin en üstün âlimlerinden eğitim gördü. 11 yaşına geldiğinde idari yönden tecrübe kazanması için Saruhan Sancakbeyliğine tayin edildi.^{[4]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296.} Felsefe, hadis, tefsir, fıkıh, kelâm, tarih, geometri ve matematik alanlarında fevkalâde yetişti.^{[4]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296.} 1444 yılında II. Murad, tahtı 12 yaşındaki oğlu Mehmed'e devrederek Manisa'ya çekildi.^{[4]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296.} Ancak Osmanlı tahtına küçük yaşta birisinin geçtiğini duyan Avrupa ülkeleri, bir kez daha Osmanlı topraklarına yöneldi. Bunun üzerine II. Murad, 1446 senesinde tekrar tahta geçti.^{[4]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 296.} Tahttan indirilen Şehzade Mehmed, tekrar gönderildiği Saruhan Sancağı'nda kendi tuğrasını çekip adına paralar bastırarak bağımsız bir hükümdar gibi davrandı ve resmî yazışmalarda "Sultan" ünvanını kullandı.

1451 yılında babasının ölmesi üzerine 19 yaşında tekrar Osmanlı tahtına oturdu. Osmanlı donanmasını güçlendirip Konstantinopolis'e saldırmak için hazırlıklara başladı ve şehri 1453'te 21 yaşındayken fethedip Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu'na son verdi. Ardından 1460'ta Mora Despotluğu'nu, 1461'de ise Trabzon İmparatorluğu'nu ele geçirip Bizans'ın son iki kalıntısını da egemenliği altına aldı. 1473'te, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ı Otlukbeli Muharebesi ile mağlup etti. Bunların yanı sıra, Anadolu'da ve Güneydoğu Avrupa'da fetihlerini sürdürüp Karaman ve çevresi, Sırbistan, Eflak, Bosna, Arnavutluk, Kırım gibi önemli bölgeleri Osmanlı İmparatorluğu'na kazandırdı. 1481 yılında Anadolu'ya doğru yeni bir sefere çıkan Sultan Mehmed, yolun başında hastalandı ve 3 Mayıs 1481 tarihinde, Gebze yakınlarında yer alan Hünkârçayırı'ndaki ordugâhında 49 yaşındayken öldü. Mezarı İstanbul'un Fatih ilçesindeki Fatih Camii'nde yer almaktadır.

Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra kendini "Roma hükümdarı" (Kayser-i Rûm) ilan etti ve hayatının geri kalanında Osmanlı Devleti'ni Roma İmparatorluğu'nun devamı olarak, kendini de imparatorluğun "yerine geçen" değil onu "devam ettiren" kişi olarak gördü. Saltanatı süresince birçok siyasi ve sosyal reform yapan II. Mehmed, döneminde çıkardığı kanunları Fâtih Kanunnâmesi adıyla kitaplaştırıp yürürlüğe koydu.^{[5]İnalcık, Halil. KANUNNÂME. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Sanatı ve bilimi teşvik etti ve saltanatının sonlarına gelindiğinde, "yeniden inşa" programı sayesinde Konstantinopolis'i gelişen bir imparatorluk başkentine dönüştürdü.

İsimleri ve ünvanları

Fâtih Sultan Mehmed'in doğum adı olan Mehmed, İslam peygamberi Muhammed'in adından türemiş Arapça kökenli bir sözcüktür ve "övülen, methedilen, her türlü övgüye layık olan" anlamlarına gelmektedir.^{[6]Mehmet İsminin Anlamı Nedir?. T.C. İstanbul Gedik Üniversitesi.[7]Muhammet. Nişanyan Sözlük.} Türkler Muhammed ismini "Mehemmed" diye telaffuz ettikleri için kaynakların bazılarında Mehemmed şeklinde geçmiş; sonra bu isim Mehmed, ondan sonra ise Mehmet olarak okunmaya başlanmıştır.^{[8]Mehmet isminin anlamı nedir? Mehmet ne demek, Kur'an'da geçiyor mu?. Hürriyet, 27 Eylül 2023.} Mehmed ismi ayrıca, Muhammed isminin kısaltılmış ve Türkçeleştirilmiş hâlidir.

II. Mehmed 1453 yılında, 21 yaşındayken İstanbul'u fethederek Roma İmparatorluğu'nun varisi olan 10 asırlık Bizans İmparatorluğu'na son verdi ve bu olay bazı tarihçiler tarafından Orta Çağ'ın sonu ve Yeni Çağ'ın başlangıcı olarak kabul edildi.^{[9]Middle Ages, Oxford Dictionary of English (2e), Oxford University Press, 2003.} Bu fetihten sonra; "Zafer Kazanan, Fetheden" anlamlarına gelen Fâtih,^{[10]Fatih. Türk Dil Kurumu Sözlüğü.} Fethin Babası anlamına gelen (ابو الفتح), "Roma İmparatoru" anlamına gelen Kayser-i Rûm (قیصر روم) ve daha sonraki dönemlerde "Çağ Açan Hükümdar" ünvanları ile anıldı. Kayser-i Rûm ünvanı II. Mehmed'in Rum olduğunu göstermez, bu ünvan siyasi emeller için kullanılmıştır.^{[11]İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar - I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021, s. 111.[12]Demirkent, Işın. KAYSER. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Zira II. Mehmed, İstanbul'un Fethi'nden sonra Doğu Roma İmparatorluğu'nun bütün eski topraklarının yasal hükümdarı olduğunu ileri sürüyordu.^{[13]İnalcık, Halil (2008), s. 40}

Batı'da Grand Turco ("Büyük Türk")^{[14]Altınay, Ahmet Refik. Fatih Sultan Mehmed ve Bellini: 1479–1480. Matbaa-i Ahmed İhsan, 1909.[15]Freely, John. The Grand Turk: Sultan Mehmet II – Conqueror of Constantinople and Master of an Empire. Harry N. Abrams, 28 Aralık 2010.[16]Fabricius, Johann Albert. Bibliotheca Graeca. Creative Media Partners, LLC, 2015, s. 731-732.} takma adıyla bilinen II. Mehmed'in adı, birçok tarihî kaynakta, Mehmed isimli diğer padişahlarınki gibi Muhammed şeklinde^{[17]Büsching, Anton Friedrich. Anton Friderich Büschings neue Erdbeschreibung: Welcher das Osmanische Reich in Europa, das Königreich Portugal, Spanien, Groß–Brittannien und Ireland enthält. Hurter, 1766, s. 29.[18]Latifî. oder Biographische Nachrichten von vorzüglichen türkischen Dichtern. H. Gessner, 1800, s. 274.[19]Fallmerayer, Jakob Philipp. Geschichte der Halbinsel Morea während des Mittelalters. Cotta, 1830, s. 550.[20]Jouannin, Joseph–Marie. Turquie. HACHETTE LIVRE, 1840, s. 461.[21]Pierer, H. A.. Supplemente zum Universal–Lexikon oder Encyclopädischem Wörterbuch. Pierer, 1843, s. 322.[22]Gibb, Elias John Wilkinson. Ottoman Poems: Translated Into English Verse in the Original Forms, With Introduction, Biographical Notices, and Notes. Creative Media Partners, LLC, 2022.[23]Oliver Herbrand Gordon Leigh (1901), Universal Classics Library, 14. cilt, s. 204.} veya divan edebiyatındaki mahlasıyla Avni şeklinde de geçmiştir.^{[24]Bazı padişahların mahlasları. GZT, 2 Ağustos 2022.} Kıvâmî'nin Fetih-nâme'si gibi kendi yaşadığı devrin harekeli metinlerinde isminin açıkça Muhammed okunacak şekilde (مُحَمّدْ) yazılmış olması^{[25]Fetihnâme / haz. Ceyhun Vedat Uyğur, Türk Tarih Kurumu} isminin aslında Muhammed olduğunu göstermektedir. Ayrıca Sultanü'l-Berreyn ve Hakanü'l-Bahreyn ("İki Karanın Sultanı ve İki Denizin Hakanı") ünvanını da kullanmıştır.^{[26]Ortaylı, İlber. Türklerin Tarihi 2: Anadolu'nun Bozkırlarından Avrupa'nın İçlerine. Kronik Kitap, 2022.} Burada "iki kara" ile kastedilen Anadolu ve Rumeli iken, "iki deniz" ile kastedilen de Akdeniz ve Karadeniz'dir.^{[27]İnalcık, Halil (2008), s. 44}

Doğumu ve şehzadeliği

II. Mehmed, hicrî takvime göre 27 Receb 835 (30 Mart 1432) Pazar günü şafak vaktinde, devletin başkenti Edirne'de, II. Murad'ın dördüncü oğlu olarak dünyaya geldi.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Annesi Hüma Hatun; tarihçi Franz Babinger ve yazar Lord Kinross başta olmak üzere birçok kaynağa göre gayrimüslim bir cariyedir.^{[29]Kinross, Patrick Balfour Baron. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Cape, 1977, s. 87.[30]Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak, 2003, s. 30-31.[31]Doukas. Decline and Fall of Byzantium to the Ottoman Turks. Wayne State University Press, 1975, s. 304.} Türk tarihçi Halil İnalcık da bu görüştedir.^{[32]Çaykara, Emine. Tarihçilerin Kutbu: Halil İnalcık Kitabı. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2005, s. 459.} Yine Babinger'e göre annesi, ölümünden sonra Türk-Fars efsanelerindeki cennetkuşu hümadan esinlenilerek "Hüma Hatun" olarak adlandırılmıştır.^{[30]Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak, 2003, s. 30-31.}

Bir anlatıya göre Mehmed iki yaşına kadar Edirne'de kaldıktan sonra, 1434 yılında sütninesi ve küçük ağabeyi Alâeddin Ali ile birlikte, on dört yaşındaki büyük ağabeyi Ahmed'in Rum sancakbeyi olduğu Amasya'ya gönderildi. Burada ağabeyi Şehzade Ahmed'in erken yaşta ölmesi üzerine Mehmed altı yaşında Rum sancakbeyi oldu. Diğer ağabeyi Alâeddin Ali ise Manisa'da Saruhan sancakbeyi oldu.^{[33]Kinross, Patrick Balfour Baron. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Cape, 1977, s. 95.} İki yıl sonra, babaları II. Murad'ın talimatıyla iki kardeş yer değiştirdi ve Mehmed Saruhan sancakbeyi oldu.^{[33]Kinross, Patrick Balfour Baron. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Cape, 1977, s. 95.} Halil İnalcık; Mehmed'in altı yaşında Amasya'ya Rum sancakbeyi olarak tayin edilmesinin şüpheli olduğunu, 1443 baharında 12 yaşındayken, eski Türk devlet geleneğine göre idare ve hükûmet işlerine alışması için, iki lalası ile birlikte Edirne'den Manisa'ya vali gönderildiğinin bilindiğini belirtmiştir.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.[34]İnalcık, Halil. Fâtih Sultan Mehemmed Han. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019, s. 115.}

Mehmed'in eğitimi için babası çeşitli hocalar görevlendirdi. Ancak zeki olduğu kadar hırçın bir çocuk da olan Mehmed'in eğitilmesi kolay olmadı. Bu nedenle babası, heybetli ve otoriter bir din âlimi olan Molla Gürânî'yi görevlendirdi.^{[35]Yaşaroğlu, M. Kâmil. MOLLA GÜRÂNÎ. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Gürânî, muhtemelen II. Mehmed'in ilk saltanatı (1444-1446) ve daha sonra tekrar Manisa'ya yollanması sırasında onun yanında bulundu.^{[35]Yaşaroğlu, M. Kâmil. MOLLA GÜRÂNÎ. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Rivayete göre Sultan Murad, Gürânî'ye bir değnek vermiş ve Mehmed itaatsizlik ederse kullanmasını söylemiştir.^{[36]Bu Sopayı Baban Verdi – Osmanlı Hikâyeleri. ehlisunnetbuyukleri.com.} Molla Gürânî, Şehzade Mehmed'e dersini dikkate almayan bir öğrencinin hocası tarafından dövülmesi ile ilgili olan edebi bir cümleyi inceletmiş, Mehmed de durumun ciddiyetini kavrayarak eğitimine önem vermeye başlamıştır.^{[36]Bu Sopayı Baban Verdi – Osmanlı Hikâyeleri. ehlisunnetbuyukleri.com.}

Şehzade Mehmed'in medrese kökenli hocalarının yanı sıra, bilgi edindiği bazı Batılı şahsiyetler de vardı. Saruhan (Manisa) sarayında İtalyan hümanisti Anconalı Ciriaco ve saraydaki başka İtalyanlar onun Avrupa tarihi ile Antik Yunan filozoflarının hayatlarıyla ilgili kitaplar okumasına önayak olmuştu.^{[37]Afyoncu, Erhan. Bir Cihan Hükümdarı Fatih Sultan Mehmed. Yeditepe Yayınevi, 2018, s. 11.} Bu durum Şehzade Mehmed'e çok kültürlülük kazandırmıştır. Topkapı Sarayı arşivinde bulunan, II. Mehmed'in şehzadelik yıllarına ait olan karalama defterinde Latin harfleri, Arap harfleri, Roma büstlerini andıran insan çizimleri ve Osmanlı figürleri bulunmaktadır.^{[38]Fatih Sultan Mehmed'in Çocukluk Defteri. Panorama 1453 Tarih Müzesi, 3 Ağustos 2013.[39]Fatih Sultan Mehmet'in çocukken tuttuğu not defteri. GZT, 18 Ocak 2017.} Fâtih Sultan Mehmed'in Arapça ve Farsçanın yanı sıra Latince, Yunanca ve İtalyancayı çok iyi bilmesi, bu dönemdeki münasebetlerine dayandırılmaktadır.^{[39]Fatih Sultan Mehmet'in çocukken tuttuğu not defteri. GZT, 18 Ocak 2017.} Öte yandan, Mehmed'in çeşitli İslamî yazıları okumasının bir padişah olarak ihtirasları üzerinde önemli bir tesiri olacaktı. Konstantinopolis'i fethetme arzusu, Kindî ve İbn Haldun gibi Arap düşünürlerin yazılarından ilham aldı ve bir Müslüman ordusunun şehri fethedeceğini bildiren, İslam peygamberi Muhammed'e atfedilen bir söz tarafından daha da gelişti.^{[40]Khokhar, Zain. Fatih Sultan Mehmed. Dünya Tarihi Ansiklopedisi, 13 Mayıs 2020.}

Tahta birinci çıkışı

II. Murad, 1442 yazında Karaman beyi İbrahim'i Anadolu'da yenilgiye uğrattıktan sonra Ekim ayında Edirne'ye döndüğünde János Hunyadi, Macar kralı Ladislas ve Sırp despotu Yorgo Brankoviç önderliğindeki bir Hristiyan ordusunun Tuna'nın güneyindeki Osmanlı topraklarını istila etmeye başladığı haberini aldı. Ordu; Tuna'yı hızla geçip ilerlemiş, Niş Muharebesi'ni kazanıp Niş ve Sofya'yı ele geçirmiş ve Balkan geçitlerine dayanmıştı. Aynı dönemde Amasya'dan Şehzade Ali'nin öldüğü haberi geldi.^{[41]İnalcık, Halil. Fatih Devri Üzerinde Tetkikler ve Vesikalar. Türk Tarih Kurumu, 1995, s. 56-57.[42]Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak, 2003, s. 40-41.} İki ağabeyinin erken yaştaki ölümü sonucu Mehmed tahtın vârisi oldu.

II. Murad, Hristiyan ordusunun İzladi'de durdurulmasının ardından başlayan müzakereler sırasında Mehmed'i Manisa'dan Edirne'ye getirtti. 12 Haziran 1444 tarihinde, Edirne'de Macarlarla antlaşma yaptıktan bir ay sonra oğlu Mehmed'i Edirne'de Sadrazam Çandarlı Halil Paşa denetiminde "kaymakam" olarak bırakarak Hamitoğlu Beyliği topraklarını işgal eden Karamanlıların üzerine yürümek üzere Anadolu'ya geçti ve Karamanoğulları ile Yenişehir'de bir anlaşma yaptı.^{[43]İnalcık, Halil (1995), s. 35-38[44]İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27.} Yenişehir'den ayrıldıktan sonra Ağustos ayında Mihaliç'te yeniçeri ağası Hızır Ağa ve diğer beylere tahttan oğlundan yana resmen çekildiğini duyurdu ve ordusu Edirne'ye dönerken kendisi Bursa'da kaldı.^{[45]İnalcik, Halil (1995), s. 61-67} II. Murad'ın 1444 yazında doğuda ve batıda barışı sağladığını düşünerek tahttan çekilmesi Edirne'de bir otorite boşluğu yaratarak devleti buhrana sürükledi. Dış siyasette ihtiyatlı davranmayı tercih eden Sadrazam Halil Paşa ile Mehmed'in etrafında toplanmış Şahabeddin, Zağanos ve Turahan paşalar arasında rekabet baş gösterdi.^{[44]İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27.} Bu rekabet, 1444-1453 arasında Osmanlı Devleti'nde yaşanan başlıca politik gelişmelerin belirleyici etmenlerinden biri olmuştur.^{[44]İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27.}

Ağustos başında Macar kralı Ladislas'ın Osmanlılarla yapılan barışı geçersiz sayarak yeni bir Haçlı seferine çıkacağını ilan etmesi başkent Edirne'de paniğe yol açtı ve halk şehri terk etmeye başladı. Konstantiniyye'de Rumların himayesinde olan ve Osmanlı tahtında hak iddia eden Orhan Çelebi, bu sırada Çatalca yakınlarında İnceğiz'e ve Dobruca'ya geçerek bir isyan girişiminde bulundu. Bu girişim, Şahabeddin Paşa tarafından önlendi ve Orhan Çelebi Konstantiniyye'e kaçtı.^{[44]İnalcık, Halil. Osmanlı İmparatorluğu Klâsik Çağ: 1300–1600. Yapı Kredi Yayınları, 2007, s. 27.} Aynı dönemde başkentte kendini Hurûfilik taraftarlarının elçisi olarak tanıtan bir İranlı, halktan epey yandaş topladı. Mehmed de İranlının öğretisine ilgi duydu ve koruması altına aldı. Ancak Müftü Fahreddin ve Çandarlı Halil Paşa'nın bu duruma tepki göstermesi üzerine Mehmed çok geçmeden desteğini çekmek zorunda kaldı ve sonunda başkentte bir Hurûfi katliamı yaşandı.^{[46]Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi III. Cilt 2. Kısım: XVI. Yüzyıl Ortalarından XVI. Yüzyıl Sonuna Kadar, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1995 (6. baskı), ISBN 975-16-0014-6. ss. 450-451.} Devletin müderrislerinden Fahreddin''-''i Acemi'nin, "kâfir oldukları" gerekçesiyle Hurûfilerin canlarının alınması gerektiği yolunda bir fetva çıkartması üzerine, Hurûfiler diri diri yakılarak öldürüldü.^{[47]Bardakçı, Murat. İslam'ın Matrix'çi gizli mezhebi Hurufilik – Fatih'in yaktığı Matrix Tarikatı. Sabah, 14 Ocak 2007.[48]Kongar, Emre. Tarihimizle Yüzleşmek. Remzi Kitabevi, 2015, s. 59.} Bu sırada şehirde çıkan bir yangında bedesten ile birlikte binlerce ev kül oldu.^{[49]Babinger, Franz; s. 50-51[50]Edirne: Edirne'nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı. 1993.} Eylül ayı sonlarında Kral Ladislas önderliğindeki Hristiyan ordusu Tuna'yı aşarak Edirne'ye doğru yürürken, bir Venedik filosu da Çanakkale Boğazı'nı kapattı. II. Murad, Sadrazam Halil Paşa'nın çağrısıyla Anadolu Hisarı'nın bulunduğu noktadan Rumeli'ye geçerek Edirne'ye geldi ve 10 Kasım 1444'te Hristiyan ordusunu Varna'da yenilgiye uğrattı.^{[51]İnalcık, Halil (2008), s. 28} Varna Muharebesi sırasında ve sonrasında Mehmed tahttan çekilmemişse de, padişah fiilen II. Murad'dı. Zağanos ve Şahabeddin paşalar, genç yaştaki padişahın otoritesini güçlendirmek için Mehmed'i Varna Muharebesi'ne götürmek istemişler; ama Sadrazam Halil Paşa buna mani olmuş ve onlara karşı II. Murad'a gerçek padişah muamelesi yapmıştı. Ancak II. Murad savaştan sonra oğlunun konumunu Konstantiniyye'deki Orhan Çelebi'ye karşı zayıflatmamak için fiilî durumu hakiki bir cülûs hâline getirmeden Manisa'ya çekildi.^{[52]İnalcık, Halil (1995), s. 76-80}

II. Murad, 1446'nın Mayıs ayında Sadrazam Halil Paşa'nın çağrısıyla bir kere daha Edirne'ye tahtına döndü. Bunun sebebi, Mehmed'in Konstantiniyye'ye saldırma planları yapıyor olmasıydı. Çandarlı Halil, kendi gücünü zayıflatacağı düşüncesiyle bu saldırıya karşı gelirken, Mehmed'in yandaşları olan Zağanos ve Şahabeddin bu planı destekliyordu. Sonunda Halil Paşa bir yeniçeri isyanı düzenleyerek Mehmed ve yandaşlarını iktidardan uzaklaştırdı.^{[51]İnalcık, Halil (2008), s. 28} Murad'ın yeniden tahta geçmesi üzerine Mehmed Manisa'ya çekildi, Zağanos da Balıkesir'e sürgüne gönderildi.^{[53]Babinger, Franz (2003), s. 59}

Manisa dönemi

Mehmed'in Manisa'daki ilk yıllarında neler yaptığına dair çok fazla bilgi yoktur. Muhtemelen, tahtı tekrar babası Murad'a bırakmasının hemen sonrasında; Arnavut, Sırp veya Fransız kökenli bir Hristiyan köle olan Gülbahar Hatun ile ilk evliliğini yaptı.^{[54]Emecen, Feridun. GÜLBAHAR HATUN. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Babasının 1446'da Mora'ya düzenlediği sefere katılmadı. 1447 sonlarında ya da 1448 başlarında Gülbahar Hatun'dan, ileride padişah olacak Bayezid adında bir oğlu oldu.^{[55]Babinger, Franz (2003), s. 62} 1448'de Macarlar ile yapılan II. Kosova Muharebesi'nde babasına Anadolu birliklerinin önderliğinde eşlik ederek ilk defa bir savaşta yer aldı.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.[56]Kinross, Lord (1977), s. 93}

Mehmed, Manisa'da bulunduğu sıralarda oldukça başına buyruk bir biçimde hareket etti. Resmî olarak "Mehmed Çelebi Sultan" ünvanıyla anılan Mehmed'in o zamanki durumu, daha önce padişah olduğundan dolayı bir şehzadeninkinden farklıydı.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Onun rızasıyla Türk korsanları Ege'deki Venediklilere saldırdılar. Hicrî takvimle 852 (1448/1449) yılında Selçuk'ta kendi adına paralar bastırdı.^{[57]Babinger, Franz (2003), s. 68} Şehzadelik dönemine ait defterinde kendi çizdiği tuğrası da bulunmaktadır. Osmanlılarda bir şehzade kendi adına para bastırıp tuğra çektirdiği takdirde normalde idam cezasına çarptırılsa da, II. Murad Mehmed'e müdahale etmemiştir. Bunun sebebi de büyük ihtimalle, Mehmed'in o sıralar II. Murad'ın tek oğlu olmasıdır.

1449'un Ağustos veya Eylül ayında annesi Hüma Hatun öldü.^{[58]Babinger, Franz (2003), s. 69} 1450 yılında babasının İskender Bey üzerine yaptığı Arnavutluk seferine ve başarısızlıkla sonuçlanan Akçahisar Kuşatması'na katıldı.^{[56]Kinross, Lord (1977), s. 93} Akçahisar'daki başarısızlığın ardından aynı yıl, Gülbahar Hatun ile olan birlikteliğini tasvip etmeyen babası tarafından Dulkadiroğulları Hanedanı'ndan Süleyman Bey'in kızı Sitti Mükrîme Hatun ile Edirne'de ikinci kez evlendirildi.^{[59]Babinger, Franz (2003), s. 67}

Tahta ikinci çıkışı

II. Murad, 3 Şubat 1451 günü öldü. Mehmed babasının ölüm haberini Sadrazam Halil Paşa'nın özel ulak ile Manisa'ya gönderdiği mektupla aldı. Anlatılana göre, "Beni seven ardımdan gelsin!" diyerek atına atlayıp kuzeye doğru yola çıktı. Mehmed, 18 Şubat 1451 (Hicrî: 8 Muharrem 855) tarihinde Edirne'de ikinci kez tahta çıktı.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Çandarlı Halil Paşa'yı sadrazamlık makamında tutarken, İshak Paşa'yı da Anadolu beylerbeyi olarak atadı ve babasının cenazesine eşlik etmek üzere Bursa'ya gönderdi. Daha sonra babasının Candaroğulları beyinin kızından olan sekiz aylık oğlu Ahmed'i boğdurttu. Bu şekilde kardeş katli yasası da uygulamaya girmiş oldu. Ahmed'in cenazesi de babası Murad'ınkiyle birlikte Bursa'ya gönderildi.^{[60]Babinger, Franz (2003), ss. 73-74}

Artık "sultan" olan Mehmed, her ne kadar Çandarlı Halil Paşa'yı görevinde bıraktıysa da artık gerçek iktidar, kendisiyle birlikte lalaları Şahabeddin ve Zağanos paşaların başını çektiği savaşçı kesimin eline geçmişti. II. Mehmed'in amacı, Tuna'nın güneyindeki Balkan toprakları ile Fırat'ın batısındaki Anadolu topraklarını alarak büyük dedesi Yıldırım Bayezid'in oluşturmaya çalıştığı merkeziyetçi imparatorluğu kurmaktı. Ancak Bayezid'in aksine, bunu yapmak için önce Konstantiniyye'yi alması gerektiğini düşünüyordu.^{[61]İnalcık, Halil (2008), s. 29} Öte yandan gerek batıda gerekse de Doğu Roma kesiminde yeni padişah, genç yaşı ve tecrübesizliği dolayısıyla ilk başta önemli bir tehdit olarak algılanmamıştı. Bu görüş, Sultan Mehmed'in 1451'de Venedikliler, Cenevizler, Macarlar ve Sırplar ile babasının yapmış olduğu anlaşmaları yenilemesiyle pekişmişti.^{[62]Kinross, Lord (1977), s. 95} Mehmed bununla da kalmayıp Doğu Roma'ya babası dönemindeki dostane ilişkileri devam ettireceğini ve Konstantinopolis'te Doğu Roma himayesinde olan Orhan Çelebi için yıllık 300 bin akçe ayırdığını bildirmişti.^{[63]Babinger, Franz (2003), s. 77}

Mehmed'in yetersiz bir hükümdar olduğunu düşünen yalnızca Hristiyanlar değildi. Tahta geçmesinin ardından Karamanoğulları, yerel beylikleri yeniden diriltmek üzere ayaklandılar ve Seydişehir ile Akşehir'i ele geçirdiler. Bunun üzerine Mehmed, 1451 yazında Anadolu'ya geçti ve kısa sürede bu isyanı bastırdı. Bu sırada Mehmed'in Anadolu'da bulunmasını fırsat bilen Bizans imparatoru XI. Konstantinos, ulakları vasıtasıyla Şehzade Orhan'ın ödeneğinin yapılmadığını bildirip ödeneğin ikiye katlanmaması hâlinde Orhan'ın Osmanlı tahtında hak iddia etmesine izin vereceği tehdidinde bulundu. Mehmed ise sorunu çözeceğini söyleyerek elçileri gönderdi, ancak Edirne'ye döndükten sonra Orhan için ayrılmış gelirlere el koydu ve Konstantiniyye kuşatması hazırlıklarının başlamasını emretti.^{[64]Nicol, Donald M. (1999), ss. 402-403}

İstanbul'un Fethi

II. Mehmed, İstanbul'u kuşatma hazırlıklarına 1451 yılının sonlarında başladı. İstanbul Boğazı'nın Anadolu yakasında büyük dedesi Bayezid'in yaptırmış olduğu Anadolu Hisarı'nın karşısına o dönemde Boğazkesen adı verilen Rumeli Hisarı'nın inşa emrini verdi. İmparator Konstantin, Mehmed'e hisarın yapımı için kendisinden izin alması gerektiğini bildirmek için elçiler gönderdi ancak Mehmed elçileri kabul etmedi. İmparator en son 1452 yılı Haziran ayında barış görüşmeleri için bir kere daha elçilerini gönderdi ancak Mehmed elçileri yine reddetti. Bunun anlamı savaştı.

Hisar 1452'nin Ağustos ayında tamamlandı. Böylece boğazın kontrolü Osmanlıların eline geçmiş oldu. Boğazdan geçecek gemiler bundan böyle geçiş parası ödemek zorundaydı. Aksi takdirde gemiler top atışıyla batırılacaktı. 1452'nin sonlarında, ödeme yapmayı reddeden bir Venedik gemisi batırıldı ve kaptanı ile tayfası tutuklandı. Söz konusu toplar, Erdelli Urban adında bir top dökümcüsü tarafından yapılmıştı. Sultan Mehmed kendisinden Konstantiniyye'nin surlarını yıkabilecek güçte bir top yapıp yapamayacağını sormuş, Urban da "Ne Konstantinopolis, ne de Babil'in surlarının karşı koyabileceği bir top yapabileceğini" söylemişti.^{[65]Babinger, Franz (2003), ss. 82-84}

Öte yandan bu gelişmeler karşısında İmparator Konstantin, Papa ve İtalyan şehirlerinden umutsuzca yardım talebinde bulundu ama bunlar sonuçsuz kaldı. Yalnızca Cenova, 1452'nin Kasım ayında yardım göndermeye karar verdi ve Giovanni Giustiniani adında bir komutan öncülüğünde 700 kadar asker taşıyan Ceneviz kadırgaları 26 Ocak 1453'te Konstantiniyye'ye vardı. Konstantin, Giovanni Giustiniani'yi kara kuvvetlerinin başkumandanı yaptı.^{[65]Babinger, Franz (2003), ss. 82-84} Konstantinopolis'teki asker sayısı 8 bin civarındaydı, limanda ise 26 savaş gemisi bulunuyordu. Daha evvel 700 İtalyanı taşıyan 7 Girit ve Venedik gemisi Şubat ayında şehirden kaçmıştı.^{[66]Kinross, Lord (1977), ss. 100-101} Düzenli Osmanlı ordusundaki asker sayısı ise en az 50 bindi. Ayrıca Mehmed, yalnızca karadan kuşatmanın yeterli olmayacağını düşünerek bir donanma da hazırlatmıştı. Bu donanma bahar aylarında boğazın Marmara girişine vardı.^{[66]Kinross, Lord (1977), ss. 100-101}

Osmanlı ordusu 23 Mart 1453 tarihinde başkent Edirne'den hareket etti ve 2 Nisan'da Konstantiniyye'ye vardı. Aynı gün Haliç'in girişi zincirle kapatıldı. Karargâhını Romanus Kapısı'nın karşısına Maltepe'ye kuran Mehmed, son kez teslim çağrısında bulundu ama İmparator reddetti. 6 Nisan sabahı ilk saldırı başladı. II. Mehmed, şehri o zamana dek görülmemiş büyüklükte toplarla dövdü.^{[67]İnalcık, Halil (2008), s. 38} Kuşatma, aralıklı çatışmalarla 53 gün kadar sürdü. Konstantin, Giustiniani ile birlikte Romanus Kapısı'nı savunuyordu. Şehzade Orhan da Marmara kıyısındaki birliklerden birini yönetiyordu.^{[68]Babinger, Franz (2003), ss. 87-94}20 Nisan 1453 günü Papa'nın gönderdiği üç Ceneviz gemisi ve Sicilya'dan gelen bir Rum yük gemisi şehrin açıklarında belirdi. Osmanlı donanması bunları durdurmak üzere harekete geçti ve Yenikapı önlerinde karşıladı. Şiddetli lodos, kürekli Osmanlı gemilerinin manevra yapmasını önlüyordu. Marmara Denizi'nde yapılan savaşın sonunda, akşam saatlerinde Ceneviz gemileri Haliç'e girmeyi başardı.^{[69]Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi.} Bu, çok büyük bir başarısızlıktı ve kuşatmayı sürdüren ordunun da maneviyatını kırdı. Denizdeki mücadeleyi damlara çıkmış Bizans halkının ve Zeytinburnu kıyılarından bizzat II. Mehmed'in de seyrettiği rivayet edilir. Bu başarısızlık sadece asker üzerinde değil, ulemâ ve kumandanlar arasında da huzursuzluğa yol açmıştı.^{[69]Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi.}

Donanmasını bir şekilde Haliç'e indirmesi gerektiğini anlayan II. Mehmed, gemilerini karadan geçirmeye karar verdi. Bunun için de, bugünkü Dolmabahçe'den Kasımpaşa'ya uzanan güzergâha kalaslar döşendi ve bir kısım gemi, silindirler üstünde 22 Nisan sabahında Haliç'e indirildi. Böylece Haliç'in kontrolü Osmanlıların eline geçti. Öte yandan kuşatmanın yedinci haftasında Osmanlılar hâlâ kesin bir sonuç alamamıştı.^{[68]Babinger, Franz (2003), ss. 87-94} Bu sırada da Osmanlı ordugâhında, kuşatmanın başarılı olamayacağı ve hemen kaldırılması gerektiği kanısındaki Çandarlı Halil ile gelecekleri kuşatmanın başarısına bağlı olan Sultan ve savaşçı grup arasındaki çekişme sürüyordu. Venedikliler ve Macarların güçlerini harekete geçirdikleri haberi geldiğinde, kurulan savaş meclisinde bu bir kez daha açığa çıktı. Bu noktada Sadrazam Halil Paşa son bir kez Mehmed'i teslim çağrısı yapmaya ikna etti, ancak İmparator teklifi yine reddetti. Bunun üzerine Osmanlılar, 29 Mayıs günü için son bir saldırı planladılar.^{[70]İnalcık, Halil (2008), s. 39}

Son saldırı hazırlıklarını Zağanos Paşa düzenledi.^{[70]İnalcık, Halil (2008), s. 39} Osmanlı ordusu 29 Mayıs'ın ilk saatlerinde taarruza başladı. Osmanlılar son taarruzu üç dalga hâlinde gerçekleştirdiler. İlk iki saat boyunca başıbozuklar surlara saldırdılar, ardından Anadolu birlikleri onların yerini aldı. Son olarak öldürücü darbeyi vurmak üzere yeniçeriler devreye girdi. Bu sırada yaralanan Giustiniani'nin savaş alanından ayrılması, şehri savunanlar arasında büyük moral bozukluğuna neden oldu.^{[71]Nehmé, Lina Murr. 1453, Mahomet II impose le schisme orthodoxe. Franc̨ois-Xavier de Guibert, 2003.} Nihayet sabah saatlerinde Osmanlı askerleri, Kerkoporta adlı kapıdan içeri girmeyi başardılar ve kapının üzerindeki burca Osmanlı sancağını diktiler.^{[66]Kinross, Lord (1977), ss. 100-101} Sultan Mehmed öğleden sonra şehre girdi, Ayasofya'ya giderek namaz kıldı ve "Min-ba'd (Bundan sonra) tahtım İstanbul'dur." dedi.^{[70]İnalcık, Halil (2008), s. 39}

İskoç tarihçi ve yazar Lord Kinross, İstanbul'un Fethi'yle ilgili düşüncelerini şöyle yazmıştır:

“İstanbul'un düşmesi, sadece Bizans İmparatorluğu'nun sonunu ve son etkili imparatorunun ölümünü belirler. Zira 150 yıldan beri devam edegelen Osmanlı akınlarıyla Bizans'ın bırakacağı boşluk, zaten yavaş yavaş doldurulmuş durumdaydı. Şehrin düşmesinden önce de Avrupa ile Asya'nın birleştiği bu noktanın hâkimi zaten Osmanlılardı. Bizans'ın o günlerde İslam okyanusu içerisindeki bir Hristiyan adacığından farkı kalmamıştı.”

“Ani bir fırtınadan sonra, oluklardan akan yağmur suları gibi oluk oluk kan aktı.”

Şehir kılıç zoruyla fethedilmişti, bu yüzden dinî hukuka göre yağmalanabilirdi.^{[69]Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi.} II. Mehmed, şehir fethedildikten sonra ordusuna üç günlük yağma izni verdi.^{[72]İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi.} Bütün çatışmalar ancak öğleden sonra bitti. Halktan sağ kalanların tamamı tutsak edildi ve bir kısmı gemilere gönderildi, bir kısmı da surlar dışında kurulmuş olan Osmanlı çadırlarına gönderildi. Şehri devletin başkenti yapmayı planlayan ve bu yüzden daha fazla harap olmasını önlemek isteyen Sultan Mehmed, 30 Mayıs'ta savaş hâlinin bittiğini ilan etti.^{[72]İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi.} Buradan hareketle yağmanın iki gün dahi sürmediği, 30 Mayıs'ta durduğu anlaşılmaktadır.^{[72]İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi.} İmparator Konstantinos'un akıbeti ise meçhuldür. Guistiniani'den boşalan yeri doldurmak için bizzat çarpışmaya katılan İmparator, aldığı yaraların etkisiyle savaşta öldü.^{[69]Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi.} İmparator'un ölümüne dair hayatta kalan bilinen hiçbir görgü tanığı yoktur.^{[73]Philippides, Marios. The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography, and Military Studies. Ashgate Publishing, 2011, s. 100.} Kimi kaynaklar cesedinin bulunamadığını söylerken, Franz Babinger gibi bazı tarihçiler ise İmparator'un cesedinin mor ayakkabılarından teşhis edildiğini yazar. Fransız yazar Alphonse de Lamartine, eserinde İmparator'un cesedinin bulunduğunu ve Sultan Mehmed'in Konstantin için Hristiyan usulü cenaze töreni düzenlediğini belirtir.^{[74]Lamartine, Alphonse de. Osmanlı Tarihi. Toker Yayınları, 1991.} Şehzade Orhan ise keşiş kılığında şehri terk etmeye çalışırken yakalanıp idam edildi.^{[75]Nicol, Donald M. (1999), ss. 418-420} II. Mehmed, şehrin en büyük mabedi Ayasofya'ya giderek burada toplanmış olan halka ve din adamlarına güvenliklerinin sağlanacağı teminatını verdi.^{[69]Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi.}

Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra "Kayser-i Rûm" ünvanını, başka bir deyişle "Roma İmparatoru" ünvanını benimsedi.^{[12]Demirkent, Işın. KAYSER. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Basılan yeni paralarda da Yunanca olarak "Bizans İmparatoru" ünvanını kullandı. Bu ünvan Batı dünyasınca da kabul edilmişti. Sultan Mehmed, 1481 yılında İtalyan sanatçı Costanzo da Ferrara'ya günümüzde dünyada sadece dört örneği bulunan bir madalyon yaptırdı.^{[76]Fatih'in madalyonu İstanbul'da. NTV, 25 Ocak 2023.} Madalyonun üzerinde "Bizans İmparatoru Muhammed" yazması yer almaktaydı.^{[77]Fatih Sultan Mehmet Madalyonu İstanbul'a Geliyor. Arkeofili, 25 Ocak 2023.} II. Mehmed kendisini Roma İmparatoru olarak görmekte ve devletini de Roma İmparatorluğu'nun varisi saymaktaydı. Bu ideal doğrultusunda İstanbul'dan sonraki hedefi de Roma şehriydi.

Ayrıca bu vesileyle İslam peygamberi Muhammed'in konuyla ilgili "Konstantiniyye elbet fetholunacaktır. Onu fetheden komutan ne güzel komutan, onu fetheden ordu ne güzel ordudur." hadisine nâil olduğu için günümüzde Müslüman dünyasının bir kesiminde "kahraman" olarak görülmektedir.^{[78]Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethetmesini öven bir hadis var mıdır ve hangi hadis kitabında geçiyor?. sahihhadisler.com.[79]İstanbul'un fethini haber veren hadisi açıklar mısınız?. Sorularla İslamiyet.[80]Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23.}

Çandarlı Halil Paşa'nın idamı

Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul'un Fethi sırasında sergilediği tutumlar nedeniyle Sadrazam Çandarlı Halil Paşa'yı 1 Haziran 1453'te görevinden azletti. Çandarlı Halil Paşa'nın kuşatma sırasında ordudaki olumsuz söylentilere sebep olduğu ve Bizans'tan rüşvet aldığı düşünülmekteydi, ama bununla ilgili herhangi bir kanıt bulunamadı.^{[81]Von Hammer, Joseph. Büyük Osmanlı Tarihi. 2010, s. 293.} Şehir düştükten sonra Bizans megadükü Lukas Notaras'ın, Çandarlı Halil'in Bizans'la hep iletişim içerisinde olduğunu padişaha söylemesi üzerine şüpheler kuvvetlendi, sadrazamın mallarına el konuldu ve düzenlenen divan toplantısında azledildiği bildirilerek çocuklarıyla birlikte hapse atıldı.^{[82]Tektaş, Nazım. Sadrâzamlar. Çatı Kitapları, 2002, s. 24.}

Yedikule Zindanları'na kapatılan Çandarlı Halil Paşa, zindandaki ilk günlerinde nazik muamele gördü. Kendisinden önce idam edilmiş bir sadrazam olmadığı ve ailesi kısa aralıklarla 154 yıldır iktidarda olduğu için son ana kadar idam edileceğine inanmadı.^{[83]Tiryakioğlu, Okay. Kuşatma 1453. Timaş Yayınları, 2019, s. 280.} Daha sonra çocukları serbest bırakıldı.^{[84]Aktepe, M. Münir. Çandarlı Halil Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Ancak Çandarlı, azlinden kırk gün sonra, 10 Temmuz 1453'te Edirne'de veya İstanbul'da infaz edildi.^{[82]Tektaş, Nazım. Sadrâzamlar. Çatı Kitapları, 2002, s. 24.[85]İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi (1988), Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, ss. 33-34} Ölümünden önce gözlerine mil çekildi. Boyun eğeceği yerde sultana dik dik baktığı iddia edilir.^{[86]"Halil Paşa (Çandarlı)" (1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş., 1. cilt, s. 518 ISBN 975-08-0072-9} Daha sonra oğlu İbrahim Paşa tarafından İznik'e götürülüp türbesine gömüldü. Devlet tarafından el konulan malları ise II. Bayezid devrinde çocuklarına geri verildi.^{[84]Aktepe, M. Münir. Çandarlı Halil Paşa. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Çandarlı Halil Paşa, idam edilen ilk Osmanlı sadrazamıydı. Olayı yorumlayan tarihçilerin genel kanısı, Osmanlı Devleti'ne hizmet eden Çandarlı ailesi ile Osmanlı Hanedanı arasındaki rekabetin bu idama yol açtığı yönündedir.^{[83]Tiryakioğlu, Okay. Kuşatma 1453. Timaş Yayınları, 2019, s. 280.[85]İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi (1988), Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, ss. 33-34}

Bazı kaynaklara göre Çandarlı, Fatih'i sabırsız ve deneyimsiz buluyordu. Franz Babinger, Çandarlı Halil Paşa'nın ölümüyle II. Mehmed'in kendi otoritesini pekiştirmiş olduğunu ve herkesin genç sultana boyun eğdiğini belirtir.^{[87]Babinger, Franz (2003), s. 103} Böylelikle hanedanına rakip aile bırakmayan Mehmed, halk arasında "Fâtih" diye iyice anılır oldu. Ayrıca Sultan Mehmed, artık divan toplantılarına katılmamaya ve halkla teması eskiye nazaran düşük tutmaya başladı; böylece Osmanlı padişahlarının halktan kopuk yaşamı başlamış oldu.^{[88]Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66.[89]İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi (1988), Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 437}

Yeni başkentin kurulması

Fetihten sonra "Fâtih" ünvanıyla anılmaya başlayan II. Mehmed, şehrin ticaret merkezi olan Galata'dan kaçmış olan Rumların ve Cenevizlilerin şehre dönmesini sağladı ve Rum Ortodoks Patrikhanesi'nin yeniden açılmasına izin verdi.^{[69]Emecen, Feridun. İstanbul'un Fethi. TDV İslam Ansiklopedisi.} Ayrıca bir Yahudi Hahambaşlığı ile bir Ermeni Patrikhanesi kurdurdu. II. Mehmed, İstanbul'u farklı dinlerden insanların bir arada yaşadığı, ticaret ve kültür merkezi olan bir imparatorluk başkenti yapmayı amaçlıyordu.

II. Mehmed, fethin hemen ardından şehrin onarımına başladı. Amacı Doğu Roma İmparatorluğu'nu yıkmak değil, onu Osmanlı yapısı içinde diriltmekti. Kuracağı imparatorluk bir İslam devleti olmakla birlikte Doğu Roma İmparatorluğu gibi kozmopolit bir yapıya sahip olacaktı. II. Mehmed'in emri sayesinde Ayasofya tahrip edilmedi; daha sonra Ayasofya'nın camiye çevrilmesi sebebiyle mozaiklerinin sökülmesi icap etti, ancak sultanın emriyle mozaikler sökülmeyerek kireçle kaplandı.^{[90]Öztürk, Said. İstanbul'un Fethi'nden Sonra Ayasofya'nın Camiye Çevrilişi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2003, s. 133-142.} Ayasofya'yla beraber çok sayıda kilise ve manastır da camiye ve medreseye çevrildi.^{[90]Öztürk, Said. İstanbul'un Fethi'nden Sonra Ayasofya'nın Camiye Çevrilişi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2003, s. 133-142.} Ayasofya Külliyesi bünyesinde Ayasofya Medresesi'ni kurdu ve 1466 yılında caminin kuzey tarafında yeni bir medrese binası inşa ettirdi.^{[91]Nohut, Said. XIX. Yüzyılda Ayasofya Medresesi’nde Görev Alan Ulemâ Ailesi Mensubu Müderrislerin Medrese Kariyerleri Üzerine Bir Değerlendirme. www.dergipark.org, 2023.[92]Çakmak, Abdullah. Ayasofya. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2021, s. 127-128.} Medreselerde eğitim vermeleri ve bilim çalışmaları yapmaları için Semerkant, Bağdat, Kahire, Şam, Buhara gibi şehirlerden âlimler davet edildi.^{[88]Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66.} Daha sonra, 1462-1470 arasında tamamlanan Sahn-ı Seman Medresesi'ne gelir getirmesi için bazı binalar ve araziler bağışlandı.^{[88]Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66.}

Şehirde Rum Ortodoks Patrikhanesi, Ermeni Patrikhanesi ve Yahudi Hahambaşı bulunmasına izin veren Sultan Mehmed, 1454'te Yorgo Skolaris'i (II. Gennadios) yeni Ortodoks patriği olarak atadı. Ayasofya camiye çevrildiğinden, Patrikliğe resmî makam yeri olarak Havariyyun Kilisesi verildi. Şehirdeki Yahudilerin hahambaşı olarak Moşe Kapsali atandı. 1461 yılında ise Bursa piskoposu Hovagim, İstanbul Ermeni Patriği olarak atandı.

İstanbul'da Osmanlı hâkimiyetinin başlamasıyla beraber, demografik yapı da ciddi değişime uğradı. Fetih sırasında şehir nüfusunun 30 ila 40 bin arasında olduğu tahmin edilmektedir.^{[88]Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66.} II. Mehmed, başta sanatkârlar olmak üzere birçok insanın İstanbul'a iskân edilmesi emrini verdi. Halk buna sıcak bakmasa da, gönüllü gelecek olanların istedikleri mülke sahip olabileceği haberinden sonra birçok insan şehre yerleşti. İstanbul çevresindeki tarım arazilerinin işlenmesi için Avrupa'da esir alınan insanlar getirildi.^{[88]Gündüz, Ahmet. İstanbul'un Osmanlılar Tarafından Fethi, Türk–İslam ve Avrupa Açısından Önemi. Karadeniz Araştırmaları Dergisi, 2008, s. 51-66.} Bunun haricinde, isyan tehlikelerinin olduğu Konya, Karaman ve Aksaray yörelerinden de mecburi iskânlar yapıldı.^{[93]Kuban, Doğan. İstanbul'un Tarihî Yapısı. Selbstverl., 1969.} II. Mehmed, Theodosius Forumu'nun olduğu yerde ilk sarayının inşasını başlattı. Daha sonraki yıllarda ise Sarayburnu'nda Topkapı Sarayı'nı inşa ettirdi. Yaklaşık 1478 yılında inşası tamamlanan Topkapı Sarayı, bundan sonra uzunca bir süre başkentin idare merkezi ve Osmanlı padişahlarının resmî ikâmetgâhı oldu.^{[94]Tarım Ertuğ, Zeynep. TOPKAPI SARAYI. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

1477 yılında İstanbul'un nüfus sayımı yapıldığında ortaya çıkan tablo şu şekildeydi:

Diğer fetihler

Sırbistan'ın Fethi (1454-1459)

Sultan Mehmed'in İstanbul'un Fethi'nden sonraki ilk seferi, 1389'daki I. Kosova Muharebesi'nden o yana Osmanlı İmparatorluğu'nun vasal devleti olan Sırbistan'a yönelikti. Osmanlıların Sırp Despotluğu ile bir bağlantısı vardı: II. Mehmed'in babası II. Murad'ın eşlerinden biri olan Mara Hatun, Sırp despotu Đurađ Branković'in kızıydı.^{[95]Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896.} İstanbul'un Fethi'nden sonra Osmanlı'ya bağlılığını bildiren ve ele geçirdiği kaleleri geri veren Sırplar, Macarlar ile iş birliği yaparak yeniden düşmanlıklarını göstermeye başladılar.^{[95]Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896.} Bunun üzerine Osmanlı ordusu 1454'te Edirne'den Sırbistan'a doğru yola çıktı. 1454-1457 arasında üç kez peş peşe Sırbistan'a sefer düzenlendi ve Belgrad dışındaki bütün Sırp toprakları ele geçirildi.

Osmanlı ordusu, 14 Temmuz 1456'daki Belgrad Kuşatması'nda şehri János Hunyadi'den fethetmeye çalıştı ancak başarısız oldu. Sultan bunun üzerine Edirne'ye çekildi ve Sırbistan'ın bazı bölgelerinin mülkiyetini geri aldı. Ancak yıl sonundan önce, 79 yaşındaki Sırp kralı Đurađ Branković öldü. Sırpların bağımsızlığı, Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarını resmen ilhak etmesine kadar yalnızca iki yıl hayatta kaldı. En küçükleri Lazar Branković, annesini zehirledi ve kardeşlerini sürgüne gönderdi; ancak kısa süre sonra o da öldü. Devam eden kargaşada en büyük erkek kardeş Stefan Branković tahta çıktı.^{[95]Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896.}

Bu sıralarda Mora Seferi'nde bulunan II. Mehmed, Sırp meselesine son verilmesini emretti. Osmanlı İmparatorluğu'nun Sırp siyasetinde başlıca rol oynayan Veli Mahmud Paşa, 1459'da başkentleri Semendire'yi ele geçirilerek Semendire Sancakbeyliği'ni oluşturdu ve Sırp Despotluğu yıkılmış oldu.^{[95]Miller, William. The Balkans: Roumania, Bulgaria, Servia and Montenegro. G. P. Putnam's Sons, 1896.[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Böylece Sırbistan'da 350 yıl sürecek Osmanlı hâkimiyeti başladı.

Mora'nın Fethi (1458-1460)

İstanbul'un Fethi'nden sonra Bizans imparatoru XI. Konstantinos'un kardeşleri, rakipleri Kantakuzinos ailesine karşı, Mora'da Osmanlılardan yardım istemişlerdi. Turahanoğlu Ömer Bey, akıncıları ile duruma müdahale etti ve muhalifler bertaraf edildi. Fakat bu sefer, iki kardeş olan Dimitrios ve Thomas arasında mücadele başlamıştı. Bölge ülkelerinin Mora'yı istila niyetlerini iyi bilen Fâtih Sultan Mehmed, 1458'de harekete geçti. Korint'i ele geçiren Mehmed, Mora'nın bir kısmını merkeze bağlayarak burada bir sancak oluşturdu.^{[96]Hammer, Joseph von. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. İlgi Kültür Sanat Yayıncılık, 2007.} Atina ve diğer bölgeler ise Osmanlı yönetimini kabul etti.^{[97]Setton, Kenneth Meyer. The Fourteenth and Fifteenth Centuries. Univ of Wisconsin Press, 1975, s. 272-274.} Kardeşi Dimitrios'a karşı Arnavutların desteğini alan Thomas'ın Osmanlılarla yapılan anlaşmayı bozması üzerine ikinci kez Mora'ya sefer düzenlendi.^{[97]Setton, Kenneth Meyer. The Fourteenth and Fifteenth Centuries. Univ of Wisconsin Press, 1975, s. 272-274.}

Osmanlıların zaferiyle biten sefer sonrasında Bizans İmparatorluğu'nun son uzantılarından biri olan Mora Despotluğu tarihe karıştı. Mora'nın son despotlarından Thomas; Korfu'dan İtalya'ya, Papa'nın yanına kaçtı. Mehmed, beraberinde götürdüğü Dimitrios'u ise Edirne Sarayı'nda zorunlu ikamete mecbur etti ve kendisine İmroz, Limni, Semadirek ve Taşoz adalarından vergi toplama imtiyazı verildi. 1467 yılında ise Dimetoka'ya sürgüne gönderildi.^{[97]Setton, Kenneth Meyer. The Fourteenth and Fifteenth Centuries. Univ of Wisconsin Press, 1975, s. 272-274.}

Trabzon'un Fethi (1461)

İstanbul'un Fethi'nin ardından Trabzon imparatoru IV. İoannis, Fâtih Sultan Mehmed'e vergi vermeye başladı. Fakat tam bu sırada, Canik'e gelip buradaki Türkmenleri kendisine katan Şeyh Cüneyd, Trabzon'a yürüyerek şehri ele geçirmeyi ve Komninos Hanedanı'na son vermeyi hedefledi. Trabzon merkezli yeni bir devlet kurmak isteyen Şeyh Cüneyd ve Türkmenler, 1456'da Trabzon önlerine kadar geldilerse de şehri alamadılar.^{[98]Lowry, Heath W.. TRABZON. TDV İslam Ansiklopedisi.} Şehir bundan beş yıl sonra, İstanbul'u aldığından dolayı Doğu Roma İmparatorluğu'nun eski topraklarında hak iddia etmeye başlayan II. Mehmed'in yeni hedefi hâline geldi.^{[98]Lowry, Heath W.. TRABZON. TDV İslam Ansiklopedisi.} Sultan Mehmed, önce Hızır Bey'i donanmayla Trabzon'a gönderip bir keşif harekâtı yaptırdı, ardından Trabzon'un üzerine yürüdü. Gelibolu sancakbeyi olan Kasım Bey de donanması ile askerî harekâta destek verdi.

Karadan zorlu yolları aşarak Trabzon'a ulaşan II. Mehmed şehri kuşattı. Bazı kaynaklara göre altı, bazılarına göre ise dört hafta süren kuşatmanın ardından, Ağustos veya Eylül 1461'de şehir teslim oldu.^{[98]Lowry, Heath W.. TRABZON. TDV İslam Ansiklopedisi.} Şehre giren Fâtih, birkaç gün burada kaldı ve idaresini Gelibolu sancakbeyi Kasım'a bıraktı. Böylelikle, 1204'teki Dördüncü Haçlı Seferi'nde İstanbul'un ele geçirilmesinden sonra Trabzon'a kaçan Bizans asillerince kurulan ve 257 yıl boyunca Doğu Karadeniz'de hüküm süren Trabzon İmparatorluğu da tarihe karışmış oldu.

Eflak'ın Teslimi (1462)

Yıldırım Bayezid zamanında vergiye bağlanan Eflak Prensliği'nin başına, 1456 yılında Fâtih tarafından III. Vlad (Kazıklı Voyvoda) getirildi. Osmanlılara bağlı görünen Vlad, aslında gizliden gizliye düşmanlık ediyordu. Vlad Dracula, Macar kralı ile bir ittifak yaptı ve Mehmed'in Trabzon'u fethetmek için uzaklaşmasından faydalanarak Tuna üzerindeki Osmanlı kalelerine saldırdı; ayrıca Sultan'ın elçilerini kazığa oturttu. Bunun üzerine Fâtih, 1462 yılı yazında Eflak'ı istila edip Vlad'ı kaçırdı ve onun yerine kardeşi Radu'yu (III. Radu) voyvoda tayin etti.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Radu tam anlamıyla İstanbul'a tâbi oldu ve vergisini ödedi.^{[99]Karpat, Kemal. EFLAK. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Fâtih Sultan Mehmed, akıncı birliklerinin komutanı Mihaloğlu Ali Bey'i Osmanlı garnizonu başında Radu'un tahta çıktığı başkent Targovişte'de bıraktı. Eflak'ın yıllık haracı 10 bin düka altın olarak belirlendi.

Sefer sonucunda Eflak'ın direnci tamamen çökertildi ve Osmanlı İmparatorluğu'na bağımlılığı tartışmasız hâle geldi.^{[100]Sarğın, Yasemin. Başlangıcından 1606'ya Kadar Osmanlı Devleti ile Eflak ve Boğdan Voyvodalıkları Arasındaki İlişkiler. acikerisim.aku.edu.tr, 2013.} Bu seferle Osmanlılar, çok az bir kayıpla büyük bir ülkeyi nihai olarak egemenlikleri altına aldılar.^{[100]Sarğın, Yasemin. Başlangıcından 1606'ya Kadar Osmanlı Devleti ile Eflak ve Boğdan Voyvodalıkları Arasındaki İlişkiler. acikerisim.aku.edu.tr, 2013.} Fâtih Sultan Mehmed bir sonraki sefer mevsiminde (1463) Bosna Krallığı'nın üzerine yürümeyi aklına koyarken, 1462 sefer mevsimini ise Midilli'yi fethederek nihayetlendirdi.^{[101]Zinkeisen, Johann Wilhelm. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. Yeditepe Yayınevi, 2011, s. 171-172.}

Bosna'nın Fethi (1463-1464)

Osmanlı Devleti'ne vergi yoluyla bağlı olan Bosna Krallığı'nın anlaşmalara riayet etmemesi üzerine Üsküp'ten harekete geçen Fâtih, Sadrazam Mahmud Paşa ve Turahanoğlu Ömer Bey'e Bosna'nın tamamen fethedilmesi emrini verdi. 1463 yılındaki seferle Bosna kralı Osmanlı hâkimiyetini yeniden tanıdı. Ancak şeyhülislamın da fetvasıyla daha sonra öldürüldü ve bu topraklarda Bosna Sancakbeyliği oluşturuldu.^{[102]Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press, 1978, s. 221-222.[103]Emecen, Feridun. BOSNA EYALETİ. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Fakat ordunun İstanbul'a dönmesi üzerine aynı yıl Macar kralı Bosna'ya girdi. İkinci kez düzenlenen seferle Osmanlılar, Yayçe dışındaki bütün kale ve şehirleri yeniden ele geçirdiler. Bosna seferleri esnasında Hersek kralı Stefan Vukçiç Kosariç de ülkesinin bir kısım toprağının Osmanlılara doğrudan bağlanması şartıyla tahtında bırakıldı. Ancak 1483 yılında Hersek tamamen Osmanlı toprağı hâline gelecektir.

Fâtih Sultan Mehmed, Bosna'yı Osmanlı topraklarına kattığı zaman, teslisi reddeden Hristiyan mezhebi olan Bogomil mezhebindeki Bosnalılara çok iyi davranmıştır. Hem Katolik hem de Ortodoksların kendi kiliselerine almak için baskı yaptıkları Bogomiller, bu sebeple Osmanlı yönetimine sıcak bakmışlardır.^{[104]^ Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Tarihi, II. cilt, Türk Tarih Kurumu, Ankara, s. 98} İsa'yı Allah'ın kulu ve peygamberi tanıyan inançlarıyla Müslümanlara benzeyen Bogomiller, kendilerine sağlanan din ve vicdan hürriyetinden etkilenerek zamanla Müslüman olmuşlardır.^{[105]Pinson, Mark. The Muslims of Bosnia–Herzegovina: Their Historic Development from the Middle Ages to the Dissolution of Yugoslavia. Harvard CMES, 1996, s. 11.} O zamandan itibaren de Müslüman Bosnalılara "Boşnak" denilmeye başlanmıştır.

Fâtih Sultan Mehmed'in Bosna Fransiskanları'nın özgürlüğü ile ilgili olan fermanı:Ben Fâtih Sultan Han. Bütün dünyaya ilan ediyorum ki, kendilerine bu Padişah Fermanı verilen Bosnalı Fransiskanlar himayem altındadır ve emrediyorum:

Hiç kimse ne bu adı geçen insanları, ne de onların kiliselerini rahatsız etmesin ve zarar vermesin. İmparatorluğumda huzur içinde yaşasınlar. Bu göçmen durumuna düşen insanlar özgür ve güvenlik içinde yaşasınlar. İmparatorluğumdaki tüm memleketlere dönüp korkusuzca kendi manastırlarına yerleşsinler.

Ne padişahlık eşrafından, ne vezirlerden veya memurlardan, ne hizmetkârlarımdan hiç kimse bu insanların onurunu kırmayacak ve onlara zarar vermeyecektir. Hiç kimse bu insanların hayatlarına, mallarına ve kiliselerine saldırmasın, hor görmesin veya tehlikeye atmasın. Hatta bu insanlar başka ülkelerden devletime birisini getirirse onlar da aynı haklara sahiptir.

Bu padişah fermanını ilan ederek burada; yerlerin, göklerin yaratıcısı ve efendisi Allah, Allah'ın elçisi aziz Peygamberimiz Muhammed ve 124 bin peygamber ile kuşandığım kılıç adına yemin ediyorum ki; emrime uyarak bana sadık kaldıkları sürece tebaamdan hiç kimse bu fermanda yazılanların aksini yapmayacaktır.

28 Mayıs 1463^{[106]Fatih Sultan Mehmed Dönemi Ferman ve Arşiv Belgeleri. Gebze Belediyesi Kültür Yayınları, 2018, s. 173.}

Osmanlı-Venedik Savaşı (1463-1479)

1463 sonbaharında Venedikliler Argos'u geri aldılar ve Germe Hisarı'nı aceleyle tekrar yükselttiler. Mora'da birçok kale ve şehir isyan ederek Venedikliler ile birleşti. Yarımada içindeki Müslümanlar da kalelere kapanıp kaldılar.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Aynı tarihlerde (Aralık 1463) Macar kralı, Bosna'nın başkenti Yayçe'yi zaptetti. Venedik donanması Çanakkale Boğazı dışında dolaşıyordu. Fâtih Sultan Mehmed her tarafta beliren bu tehlikeler karşısında köklü önlemler aldı. Sadrazam Veli Mahmud Paşa'yı kuvvetli bir ordu ile Mora'ya gönderdi.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Mora'da Venedikliler yenilerek yarımadayı bir kez daha Osmanlılara bıraktılar.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Sultan II. Mehmed, İzdin'e geldiği zaman orada harekâtın başarı ile sonuçlanmış olduğunu öğrendi.

II. Mehmed, 1474-1478 yıllarında tekrar Venedik topraklarına karşı seferlere girişti. Rumeli beylerbeyi Hadım Süleyman Paşa, Arnavutluk'taki en güçlü Venedik kalesi olan İşkodra'yı muhasara ettiyse de alamadı. 1475'te kuvvetlerini Kefe üzerine göndermeye hazırlanan Fâtih, Venedik ile tekrar barış görüşmelerine girişti. 1477'de Venedik'e karşı yeniden saldırıya geçti. Süleyman Paşa bu defa Venedik'e ait İnebahtı üzerine yürüdü, ancak kale zaptedilemedi. Aynı tarihte Arnavutluk'ta Venedik tarafından savunulan Kroya (Akçahisar) Kalesi abluka altına alındı.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Evrenosoğlu Ahmed Bey, denizden gelen bir Venedik yardımcı kuvvetini sahilde karşılayarak bozguna uğrattı.

1478-1479'da Mora'da Venediklilere ait yerlere saldıran Turahanoğlu Ömer Bey, bir Venedik donanmasını püskürtmeyi başardı. II. Mehmed, 1478 baharında bizzat kendisi Arnavutluk'ta Venediklilere karşı sefere çıktı. İşkodra'yı muhasara etti. Kuvvetle tahkim edilmiş olan bu sarp kale şiddetli topçu ateşiyle hücumlara dayandı. Sonra Fâtih, etraftaki bazı kaleleri zaptettirdi. İşkodra'yı abluka altında bulundurarak 8 Eylül'de kendisi çekildi. Aynı yılın başında Venedik ile İstanbul'da başlayan barış görüşmeleri Fâtih'in İşkodra seferinden sonra tekrar ele alındı ve 25 Ocak 1479 tarihinde, 16 yıl süren bu uzun savaşa son veren antlaşma imzalandı.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Ticaret serbestliği karşılığında Venedik her yıl 10.000 altın ödemeyi, ayrıca eski borcu olan 100 bin dükayı iki yılda vermeyi kabul etti. Venedik, İstanbul'da halkının hukuk işlerinde hüküm vermek hakkına sahip oldu.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Akkoyunlular ile savaş (1473)

Osmanlılar ile Akkoyunlular arasındaki düşmanlık, Yıldırım Bayezid ve Kara Yülük Osman Bey zamanına dek uzanıyordu.^{[107]Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press, 1978.} O yıllarda Osmanlılar Karakoyunlular ile müttefikken, Akkoyunlular da Timur'u desteklemişlerdi.^{[108]Sümer, Faruk. AKKOYUNLULAR. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Şimdi ise, Fâtih Sultan Mehmed'in Trabzon İmparatorluğu'nu ortadan kaldırmasından ve Orta Anadolu'da Karamanoğulları Beyliği üzerinde hâkimiyet kurmasından sonra doğudaki en güçlü rakibi, o sıralarda İran ve Doğu Anadolu'nun önemli bir kısmına sahip olan ve Sünni İslam dinine mensup olan Diyarbekir-Tebriz merkezli Akkoyunlular Devleti olmuştu.^{[109]Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi.[110]Narin, Ömer. Uzun Hasan ve Otlukbeli Savaşı. Tarih Kritik Dergisi, 12 Ekim 2022, s. 285-287.} Akkoyunlular Devleti'nin başında bulunan Uzun Hasan, Anadolu'da 70 sene önceki Timur'un siyasetine benzer faaliyetlerde bulunuyordu. Osmanlı Devleti ile savaş hâlindeki Venedikliler ile diplomatik ilişkiler kurmuştu ve Macaristan, Rodos Şövalyeleri ve Kıbrıs Krallığı ile Osmanlı aleyhine ittifak çalışmalarında bulunmuştu.^{[109]Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

1466'dan itibaren Osmanlı kuvvetleri Orta Anadolu'ya girerek Karamanoğulları'nı takibe başladı. Karamanoğlu kuvvetleri doğuya kaçarken Akkoyunlular sınırı geçti. Akkoyunluların Osmanlı topraklarındaki harekâtının haberi İstanbul'a ulaşınca, Fâtih Sultan Mehmed otağını Üsküdar'a kurdurup sefer hazırlıklarına başlanmasını emretti. Sultan Mehmed tarafından tekrar sadrazamlık makamına getirilen Mahmud Paşa, kışın yaklaşmasından dolayı hazırlıkların tamamlanamayacağını söyleyerek padişahı seferin bahara ertelenmesine razı etti ve Akkoyunlular üzerine Konya valisi Şehzade Mustafa gönderildi.^{[109]Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Ertesi yıl Sultan, bizzat ordunun başına geçerek doğuya yürüdü.

Uzun Hasan'ın ordusu, Karamanoğulları'ndan arda kalanlarla takviye edilmişti. Ordu kalabalık fakat düzensizdi. Asıl gücünü hafif süvariler ve mızraklı piyadeler oluşturuyordu. Uzun Hasan'ın amacı, Osmanlı sipahilerini mızraklı yayalarla devirmek ve süvarileriyle de kıskaca sarıp yok etmekti. Osmanlı ordusunda ise her ne kadar topçu yeniçeriler olsa da, asıl çarpışmalar sipahiler arasında gerçekleşti. Meydan savaşında sonucu belirleyecek olan da sipahiler ile akıncıların hücumu idi. Ancak Fâtih Sultan Mehmed, İstanbul'un Fethi sırasında gücünü ispatlayan topların bu savaşta da kullanılmasını istiyordu. Bu amaçla ilk kez hafif havan topları üretildi ve bunlar doğu seferine götürüldü. 11 Ağustos 1473 tarihinde Erzincan civarındaki Otlukbeli mevkiinde gerçekleşen savaşta Osmanlılar, Akkoyunlu kuvvetleri karşısında büyük bir zafer elde etti.^{[109]Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Savaş sırasında hem Şehzade Mustafa hem de Şehzade Bayezid'in hücumlarına karşı koyamayan Uzun Hasan, yerine kendisine benzeyen bir askerini bırakıp savaş alanından kaçtı.^{[111]Kılıç, Remzi. Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri. 2003.} Zaferden sonra Osmanlı beyleri düşmanı takibi önerse de II. Mehmed ileri gitmedi.^{[111]Kılıç, Remzi. Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri. 2003.} Arazi pusu kurmaya elverişliydi. Keşif birliklerinin düşmanı fark etmede geç kalmasını da göz önünde bulunduran Sultan Mehmed, düşmanın gitmesine göz yumdu.^{[111]Kılıç, Remzi. Fatih Devri (1451-1481) Osmanlı-Akkoyunlu İlişkileri. 2003.} Ertesi yıl çatışmalar devam ettiyse de Akkoyunlular için çöküş dönemi başladı.^{[112]Erdem, İlhan. Otlukbeli Sonrası Akkoyunlular (1473-1478). dergiler.ankara.edu.tr, s. 1.} Savaştan sonra II. Mehmed, pek çok ülkeye çeşitli dillerde fetihnâmeler yolladı. Bunlardan biri de Timurlular'a yollanan, Uygur alfabesiyle yazılmış olan fetihnâmedir.^{[113]Sevim, Ali. Türkiye Tarihi. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1990, s. 256-258.} Otlukbeli Muharebesi'nde elde edilen zafer, 1402'deki ağır ve büyük Timur mağlubiyetinden sonra doğudan gelecek bir tehlike korkusu taşıyan Osmanlılara büyük bir moral kazandırdı.^{[109]Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi.[114]Otlukbeli Savaşı Tarihi, Nedeni, Sonucu ve Önemi: Otlukbeli Savaşı Hangi Padişah Döneminde, Nerede ve Kiminle Yapıldı?. Habertürk, 10 Mart 2023.} Bu muharebe ayrıca, birçok tarihçiye göre döneme oranla kullanılan taktik, teknoloji ve insan gücü bakımından 15. yüzyılın en büyük savaşlarından biri olarak kabul edilmektedir.^{[115]Erdem, İlhan. Akkoyunlu Kaynaklarına Göre Otlukbeli (Başkent) Savaşı. dspace.ankara.edu.tr.} Osmanlı Devleti'nin bu zaferi, Akkoyunluların kendilerini bir daha toparlayamamalarına ve kısa bir süre sonra tarih sahnesinden çekilmelerine yol açtı.^{[109]Afyoncu, Erhan. OTLUKBELİ SAVAŞI. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Onların boşluğunu ise; Şii mezhebine mensup olan, 1501'de kurulan, Osmanlılar için daha önemli ve ciddi bir rakip olan İran merkezli Safevîler doldurdu.

Karamanoğulları'nın İlhakı (1474)

Osmanlı kuvvetleri 1468'de önce Karamanoğulları'nın hâkimiyetindeki Gevale'yi, ardından Konya'yı aldı ve buraya Şehzade Mustafa idareci tayin edildi. 1464-1469 arasında hüküm süren Karaman beyi Sultanzâde Pîr Ahmed ise mücadeleye devam etti ve Karamanlıların Toroslar bölgesini idaresi altında tuttu. Karamanlı kuvvetleri, karşı saldırıları ile bazı yerleri yeniden ele geçirdiler.^{[116]Sümer, Faruk. KARAMANOĞULLARI. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Bu sıralarda Uzun Hasan meselesini bertaraf eden Sultan Mehmed'in Anadolu'da kendisini ciddi surette tehdit edecek bir güç kalmamıştı. Ancak Fâtih, Akkoyunlu seferinde iken Venediklilerle iş birliği yapan Kasım Bey liderliğindeki Karamanoğulları Beyliği'ne artık son vermek istiyordu.^{[117]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 253.} Karamanoğulları'nın elinde kalan dağlık bölgeler, Niğde ve Kayseri yöresindeki Develihisar'a yönelik düzenlenen Osmanlı seferi 1474 yılında başarıyla sonuçlandı ve Karamanoğulları Beyliği tam anlamıyla kontrol altına alındı.^{[116]Sümer, Faruk. KARAMANOĞULLARI. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Boğdan Seferi (1475-1476)

Boğdan Prensliği, 1455'te Osmanlı hâkimiyetini tanımak ve yılda 12 bin altın vermek suretiyle anlaşma yapmışlardı. Boğdan voyvodası Ştefan Çel Mare, uzun bir süre vergisini ödediyse de Fâtih'in karada ve denizde yaptığı savaşlar sırasında bağımsızlığını ilan edecek faaliyetlere girişmişti. Ayrıca Fâtih'in 1473'te Akkoyunlu sultanı Uzun Hasan'a mağlup olabileceğini hesaba katarak Macarlarla iş birliği içerisine girip Osmanlı topraklarına saldırı hazırlıkları yapmışlardı.^{[118]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 265-266.[119]Guboğlu, Mihail. Fâtih'in Ştefan Çel Mare Üzerine İki Boğdan Seferi (1474–1476). Belleten, 20 Ocak 1983, s. 139-194.}

Ştefan Çel Mare, bir süre sonra Türklere vergi vermeyi kabul etmeyerek harekete geçti ve 1475'te Rumeli beylerbeyi Süleyman Paşa kumandasındaki Osmanlı kuvvetlerini yendi. Ertesi yıl Fâtih Sultan Mehmed bizzat Boğdan seferine çıktı. Fâtih önce Varna civarında Ştefan'a verginin ödenmesini ve Kili limanının teslimini teklif etti.^{[120]Özcan, Abdulkadir. BOĞDAN. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Teklifin reddedilmesi üzerine Osmanlı ordusu Boğdan birliklerini Akdere mevkiinde büyük bir yenilgiye uğratarak Suceava'ya girdi, ama kaleyi ele geçiremedi. O sırada Osmanlı ordusunda kıtlık ve veba çıkması ve Macar kralının da savaş hazırlıklarına başlaması üzerine Fâtih Sultan Mehmed geri çekildi. Fakat birkaç ay sonra kışın tekrar sefere çıkan padişah, Macarlar tarafından Tuna kıyılarında yapılan kaleleri yıktı.^{[119]Guboğlu, Mihail. Fâtih'in Ştefan Çel Mare Üzerine İki Boğdan Seferi (1474–1476). Belleten, 20 Ocak 1983, s. 139-194.[120]Özcan, Abdulkadir. BOĞDAN. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Arnavutluk'un Fethi (1466-1478)

II. Mehmed ile aynı sarayda yetişen ve daha sonra Papalık ve Napoli Krallığı'nın desteği ile harekete geçen Arnavutluk hâkimi İskender Bey, vurkaç taktiği ile Osmanlı kuvvetlerine baskınlar düzenlemekteydi. II. Murad, Arnavutluk üzerine üç büyük sefer düzenlemiş olsa da her seferinde Macar tehlikesi nedeniyle bu kuşatmalar kaldırılmak zorunda kalmıştı. II. Mehmed'in tahta geçtiği 1451'e kadar savunma durumunda bulunan İskender, 1452'de Napoli Krallığı ile yaptığı anlaşma sonrasında saldırgan bir tutum takındı.^{[121]Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019.} 1455 yılında Fâtih'in Sırbistan seferini fırsat bilen İskender Bey, ordusuyla beraber Türklerin elinde bulunan Berat'ı kuşattı.

1464'te İskender Bey, Osmanlı ile imzaladığı barış antlaşmasını Venedik ve Macarların desteğiyle bozarak Osmanlı İmparatorluğu'na ait kaleleri kuşatmaya başladı. Bunun üzerine Fâtih, Balaban Paşa komutasında bir orduyu Arnavutluk üzerine gönderdi. Balaban Paşa, İskender Bey'in birliklerine karşı birkaç küçük galibiyet alsa da; Papalık ve diğer devletlerden aldığı kuvvetlerle Türklere saldıran İskender Bey, Balaban Paşa'yı öldürdü ve İlbasan Kalesi'ni kuşattı.^{[121]Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019.} Ayrıca bu çatışmada Osmanlı kumandanlarından Yakup Paşa da öldürüldü.^{[121]Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019.} Gelişen bu olaylar üzerine Fâtih, 1467'de II. Arnavutluk seferine çıktı.

1467 yılının baharında Osmanlı ordusu Arnavutluk'a doğru harekete geçti. Fâtih Sultan Mehmed'in büyük bir ordu ile üzerine geldiği haberini alan İskender, İlbasan Kuşatması'nı kaldırarak çekildi.^{[121]Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019.} Buna rağmen Fâtih, seferi sonlandırmadı. 1468'de İskender Bey öldü ve yerine oğlu II. Yuvan Kastriyota geçti. Fâtih Sultan Mehmed'in 1478'de başlattığı üçüncü ve nihai Arnavutluk seferinde ise Arnavutların elinde kalmış olan Kroya ve İşkodra kuşatıldı. 1479 yılında Arnavutluk da bir Osmanlı vilayeti durumuna geldi.^{[121]Şahin, Samet. Fatih Sultan Mehmed'in Arnavutluk Seferleri (1466-1467-1478). tarihikadim.com, 23 Şubat 2019.[122]İskender Bey & Fatih'in Savaşları #4. Harp Tarihi, 18 Ekim 2020.[123]Hodgkinson, Harry. Scanderbeg. Centre for Albanian Studies, 1999.}

Kırım'ın Fethi (1475)

Sultan Mehmed, İstanbul'un Fethi'nden sonra Karadeniz kıyılarında Osmanlı egemenliğinin yerleştirilmesini, genişleme siyasetinin ana hedeflerinden biri hâline getirdi.^{[124]Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.} Ticaret yolları üzerinde yer alan ve Cenevizlilerin elinde olan Kırım, müteakip yıllarda Osmanlıların odağında yer aldı.^{[124]Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.} Hindistan, Çin, Türkistan ve Sibirya'dan çeşitli emtiaları taşıyan yolların birleştiği bir mevkide bulunan Kırım; Rusya, İskandinavya, Lehistan ve Litvanya ile ticarette de kilit rol oynuyordu.^{[124]Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.} Esasen Osmanlı donanmasının Ceneviz kolonisi olan Kefe'ye yönelik 1454 ve 1469 yıllarındaki seferleri bölgedeki Osmanlı nüfuzunu pekiştirmiş, bununla birlikte Cenevizlilerin mevcudiyeti ile Kırım Hanlığı'nın iç siyasetine müdahalelerine son verilememişti. Doğudaki Akkoyunlu tehdidini Otlukbeli Muharebesi (1473) ile bertaraf eden II. Mehmed, kuzeyindeki hedeflerine yönelme olanağı buldu. Bu çerçevede 1475 yılında Boğdan Prensliği üzerine Hadım Süleyman Paşa komutasındaki Rumeli ordusunu sevk ederken Kırım üzerine de Sadrazam Gedik Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı donanmasını gönderdi.^{[124]Çoban, Cezmi. 2. Turgut Reis ve Türk Denizcilik Tarihi Uluslararası Sempozyumu. Bodrum Belediyesi Kültür Yayınları, 2015.}

Gedik Ahmed Paşa, 4 Haziran 1475'te Kefe Kalesi'ni kuşattı. 9 Haziran'da kale teslim oldu ve Türk birlikleri kaleye girdi.^{[125]Âşıkpaşazâde. Osmanoğulları'nın Tarihi. K Kitaplığı, 2003, s. 265-268.} Kefe'nin Osmanlılarca ele geçirilmesinin ardından Gedik Ahmed Paşa, Cenevizliler tarafından hapse atılmış olan Kırım Hanı Mengli Giray'ı kurtardı ve onunla Kırım Hanlığı üzerinde Osmanlı himayesi kuran bir anlaşma yaptı.^{[126]Reindl-Kiel, Hedda. GEDİK AHMED PAŞA. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Daha sonra Osmanlı donanması; Sudak, Kerç ve Azak'ı süratle ele geçirdi.^{[126]Reindl-Kiel, Hedda. GEDİK AHMED PAŞA. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Bu üç kalenin fethiyle beraber Kırım Yarımadası'nda ve tüm Karadeniz'de Ceneviz hâkimiyeti sona erdi. Osmanlılar son olarak adanın güneyinde varlık gösteren Theodoro Prensliği adlı devletçiğin merkezi olan Mangup Kalesi'ne yöneldiler ve burayı da idarelerine bağladılar.^{[127]Vasilʹev, Aleksandr Aleksandrovich. The Goths in the Crimea. Mediaeval Academy of America, 1936, s. 259.}

1475'teki bu Kırım Seferi, Osmanlı donanmasının 1470'teki Eğriboz Seferi'nden sonra ikinci büyük çaplı ve denizaşırı askerî harekâtını teşkil etti. Bu harekâtın sonunda Kırım'daki Ceneviz varlığı sona erdirilirken, Kuzey Karadeniz ticaret yolları da kesin olarak Osmanlıların egemenliğine girdi.

Otranto Seferi (1480-1481)

1479 Osmanlı-Venedik Antlaşması ile Osmanlı tehlikesini atlatan Venedik Cumhuriyeti, Katolik Ferdinand olarak bilinen İspanya kralıyla savaşıyordu. Napoli kralı Ferdinand da bu savaşta İspanya'yı destekliyordu. Napoli'ye sorun çıkarmak isteyen Venedik, İstanbul'a bir elçi yolladı.^{[128]Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 135-136.} Elçi, Puglia ve Calabria gibi büyük şehirlerin Doğu Roma İmparatorluğu'na ait olarak Yunan göçmenler tarafından kurulmuş olması dolayısıyla Mora ve Bizans fatihinin bu bölgeleri kendi malı olarak isteme hakkı olduğuna Sultan II. Mehmed'i ikna etti. Napoli Krallığı'nın Osmanlı ile yapmış olduğu ittifak anlaşmasını bozmasını da göz önüne alan II. Mehmed, Gedik Ahmed Paşa'ya donanmasını hemen yukarı Arnavutluk sahilinden Avlonya limanına götürmesini ve oradan asker alarak Puglia kıyılarına çıkmasını emretti.^{[129]Hammer, Joseph Freiherr von. Osmanlı Tarihi. MEB Yayınları, 1997, s. 300.[130]Kemal, Namık. Osmanlı Tarihi. Bilge Kültür Sanat Yayınları, 2005, s. 315-316.}

Yaklaşık 132 gemiden oluşan Osmanlı donanması, 28 Temmuz 1480'de Napoli Krallığı'nın Otranto limanına demir attı. Karaya çıkma yeri olarak ilk Brindisi düşünüldüyse de, kıyı savunması olmadığı için Otranto tercih edildi. Sipahiler hemen şehri kuşattılar. Şehir direnmek istedi, fakat çok dayanamadan 11 Ağustos 1480 tarihinde fetholundu. Şehir halkının bazı ileri gelenleri Osmanlı'ya karşı geldikleri için idam edildi. Daha sonra bu kişiler Papalık tarafından azizlik mertebesine ulaştırıldı.^{[131]Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137.} Sultan ileriki zamanlardaki fetihler için Otranto'yu bir üs olarak kullanmak istiyordu, fakat halkın büyük kısmı şehirden firar etti.^{[131]Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137.}

Otranto halkının şehre dönmeyi ve Türklere yiyecek ikmali yapmayı reddetmesi üzerine Osmanlılar, kuvvetlerinin büyük bir kısmını İtalya'dan çekerek şehirde, denizyoluyla beslenebilecek küçük bir garnizon bıraktı. Bu sıralarda Sultan Mehmed'in bir ordunun başında bizzat İtalya'ya geleceği söylentileri dolaşmaya başladı.^{[131]Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137.} Türk istilası korkusu nedeniyle Papa, Fransa'daki Avignon kentine kaçmayı bile düşündü; ancak bunu yapmak yerine Cenova, İspanya, Portekiz gibi çeşitli yerlerden yardım temin etti.^{[131]Kinross, Patrick Balfour Baron. Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükselişi ve Çöküşü. Altın Kitaplar Yayınevi, 2008, s. 137.[132]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 289.}

Fâtih Sultan Mehmed'in 3 Mayıs 1481 tarihinde ölmesinden hemen sonra Napoli kralı, Osmanlı'nın dikkatini dağıtmak amacıyla Arnavut isyancıları destekledi. Daha sonra Arnavutluk'ta isyan çıktı ve Otranto-Avlonya-İstanbul arasındaki iletişim kesildi.^{[133]Köse, Metin Ziya. OTRANTO SEFERİ. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Bu sırada Macar kralı sınır bölgelerinde çeşitli saldırılar düzenledi. Otranto'da bulunan ve Osmanlı ile bağı kesilen 8.000 askerden oluşan Osmanlı birliği karadan ve denizden kuşatıldı.^{[133]Köse, Metin Ziya. OTRANTO SEFERİ. TDV İslâm Ansiklopedisi.} 6 ay süren kuşatma sonrası erzak sıkıntısı çeken birlik daha sonra teslim oldu. Otranto, Osmanlı birliklerinin burayı boşaltması üzerine 10 Eylül 1481 tarihinde elden çıktı.^{[133]Köse, Metin Ziya. OTRANTO SEFERİ. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Ölümü

II. Mehmed, 1481'de Anadolu'ya doğru yeni bir sefere çıktı. Fakat daha yolun başında iken hastalandı ve 3 Mayıs 1481 tarihinde, Gebze yakınlarındaki ordugâhında 49 yaşındayken öldü.^{[134]Fatih Sultan Mehmet nasıl öldü? Hastalık mı, zehirlenme mi?. Sabah, 9 Mayıs 2021.} Gut hastalığından öldüğü sanılmakla birlikte, Alman tarihçi Franz Babinger'e göre Yahudi asıllı Osmanlı tabibi Yakup Paşa tarafından zehirlenmiştir.^{[135]Fatih Sultan Mehmed Han Zehirlendi mi? - Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil. ahmetsimsirgil.com, 29 Nisan 2015.[136]Ekinci, Ekrem Buğra. Fatih Sultan Mehmed Zehirlendi Mi?. ekrembugraekinci.com, 26 Haziran 2013.} Halil İnalcık, Fâtih'in ölüm sebebinin gut hastalığına bağlandığını, zehirlenerek öldüğü yolundaki iddiaların Âşıkpaşazâde'de yer alan bir bilginin yorumuna dayandığını ve başka tarihî kaynaklarla doğrulanmadığını belirtmiştir.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Tarihçi Ahmet Şimşirgil de, son yüzyıla kadar II. Mehmed'in zehirlendiği iddiasının neredeyse hiç ortaya atılmadığı ve konuşulmadığını, bu tezi ilk kez Alman tarihçi Franz Babinger'in 1953 yılında kaleme aldığı "Mehmed der Eroberer und seine zeit" isimli eserinde ortaya attığını söylemiştir.^{[135]Fatih Sultan Mehmed Han Zehirlendi mi? - Prof. Dr. Ahmet Şimşirgil. ahmetsimsirgil.com, 29 Nisan 2015.} Bazı kaynaklar ise Fâtih'in, oğlu ve halefi olan II. Bayezid'in emriyle zehirlendiğini iddia etmişlerse de bu iddialara pek itibar edilmemiştir.^{[136]Ekinci, Ekrem Buğra. Fatih Sultan Mehmed Zehirlendi Mi?. ekrembugraekinci.com, 26 Haziran 2013.[137]A ́goston, Ga ́bor. Encyclopedia of the Ottoman Empire. Infobase Publishing, 2010, s. 368.} Nitekim İlber Ortaylı da bu iddiaları reddetmiştir.^{[138]Fatih Sultan Mehmet'i Kim Zehirledi? - Celal Şengör & İlber Ortaylı. Vatan ve Hürriyet, 20 Eylül 2021.} Genel olarak Osmanlı tarihçileri, Fâtih'in ölüm sebebinin bir hastalık olduğu konusunda müttefiktir.^{[136]Ekinci, Ekrem Buğra. Fatih Sultan Mehmed Zehirlendi Mi?. ekrembugraekinci.com, 26 Haziran 2013.} Örneğin Erhan Afyoncu, Fâtih'in şeker hastalığından kaynaklanan bir sorunla ölmüş olabileceğinin üzerinde durulduğunu ifade etmiş, Yavuz Bahadıroğlu da mafsal ağrılarının olduğunu söylemiştir.^{[139]Fatih Sultan Mehmet'in Ölümü... Şeker Hastalığı Mı, Zehirlenme Mi? Cenaze Neden Defnedilemedi?. HT Bilim Tarih Felsefe, 7 Mayıs 2023.[140]Bahadıroğlu: Fatih ölünce 1 hafta ayin yaptılar. Haber7, 7 Mayıs 2014.}

Fâtih öldükten sonra ölümü saklandı. Padişah'ın hamam ihtiyacı var denilerek gizlice cenazesi saraya getirildi. O sırada Şehzade Bayezid'e ve Şehzade Cem'e ulaklar gönderildi. Gizlenen cenaze haberini 11 gün sonra öğrenen yeniçeriler İstanbul'a geldiler ve İstanbul'da büyük bir anarşi başladı.^{[141]Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. 1975, s. 473-481.} Sadrazam Karamanî Mehmed Paşa, Cem taraftarı olduğu için öldürüldü.^{[141]Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü. 1975, s. 473-481.} Şehirde her taraf yağmalanmaya başladı. Gayrimüslim tüccarların ev ve dükkânlarına saldırılar düzenlendi.^{[142]Uzunçarşılı, Ord. Prof. İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü.} O arada herkes kendi taraftarını tahta çıkarmak için uğraşırken, Fâtih'in cenazesi sarayda karanlık bir odada unutuldu. Baltacılar kethüdası olan Kasım isimli birisi, II. Bayezid'e yazdığı mektupta, sarayda cenazenin yanına gittiğinde üç gün üç gece boyunca üzerine mum yanmadığını, cesedin kokusundan yanına zor varıldığını söylemiştir.^{[142]Uzunçarşılı, Ord. Prof. İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü.} Daha sonra tahnit ustasıyla beraber iç organları çıkarılmış ve ceset tahnit edilmiştir.^{[143]Vücudu tahnit edilen padişahlar!.} Cesedi tahnit edebilmek için elbiselerinin çıkarılması gerekiyordu.^{[144]Bardakçı, Murat. Özal'ı tam zamanında mumyaladık, Fatih'i ise unutup kokutmuştuk!. 5 Aralık 2004.} Lâkin mevsimin sıcak olması dolayısıyla ceset bozulduğu için elbise cesede yapışmıştı. Bu yüzden, elbisesi sol kolunun üzerinden kesildi ve tahnit bu şekilde yapıldı. Kesik elbise bugün hâlen Topkapı Sarayı'ndadır.^{[145]Ölen padişahların elbiseleri neden kesilirdi?. 30 Eylül 2015.} Fâtih, 22 Mayıs 1481 tarihinde defnedildi. Naaşı Fatih Camii'ndeki türbesindedir.

Fatih Sultan Mehmed'in ölümü, oğulları Bayezid ile Karaman sancakbeyi olan Cem'i tahta geçme konusunda karşı karşıya getirdi. Fatih'in düzenlediği kanunnâmede padişah olacaklara kardeşlerini öldürme hakkı tanıması, şehzadeler arasındaki saltanat mücadelesine başka bir mahiyet de katmıştı.^{[146]Turan, Şerafettin. BAYEZİD II.} Fatih'in sadrazamı Karamanlı Mehmed Paşa Cem taraftarı iken; İstanbul muhafızı ve eski sadrazam İshak Paşa, Anadolu beylerbeyi Sinan ve yeniçeri ağası Kasım da Bayezid taraftarıydı. Fatih'in ölüm haberi Bayezid'e de Cem'e de yollanmıştı. Ancak Cem'e giden ulağın yolu kesilmiş, İstanbul'da çıkan karışıklıklarda ise Karamanlı Mehmed Paşa öldürülmüş ve yeniçeriler sokaklarda Bayezid lehine gösteriye başlamışlardı.^{[146]Turan, Şerafettin. BAYEZİD II.} İshak Paşa, bir an önce gelmesi için Bayezid'e dâvetnâmeler gönderdi.^{[146]Turan, Şerafettin. BAYEZİD II.} Babasının ölüm haberini 7 Mayıs'ta öğrenen Bayezid, 21 Mayıs'ta Üsküdar'a varabildi. Ertesi gün babasının cenaze merasimine katıldıktan sonra Topkapı Sarayı'na gitti. Aynı gün toplanan divan, saltanatın Bayezid'e ait olduğunu ilan etti.^{[146]Turan, Şerafettin. BAYEZİD II.}

Sultan Mehmed'in ölüm haberi Avrupa'da büyük bir sevince neden oldu. Kilise çanları çalındı ve kutlamalar yapıldı. Haber Venedik'te şöyle duyuruldu:"La Grande Aquila è morta!" (Büyük Kartal Öldü!)^{[147]Freely, John. The Grand Turk: Sultan Mehmet II - Conqueror of Constantinople, Master of an Empire and Lord of Two Seas. Overlook Press, 2009, s. 180.[148]Sonyel, Salahi Ramadan. Minorities and the Destruction of the Ottoman Empire. Turkish Historical Society Printing House, 1993, s. 14.}Fatih Sultan Mehmed'in ölmeden önce bir sonraki seferi nereye düzenlemeyi planladığı tam olarak bilinmemektedir. Zira Sultan, bu bilgiyi seferin güvenliği açısından çok gizli tutuyor ve kimseye söylemiyordu. Bazı tarihçiler, seferin Rodos veya Güney İtalya'ya (belki de Roma) yönelik olduğunu tahmin ederken, bazıları da Mısır'daki Memlûk Sultanlığı'nı devirmek ve Mısır ile hilâfeti ele geçirmek amaçlı olduğunu belirtmektedir.^{[142]Uzunçarşılı, Ord. Prof. İsmail Hakkı. Fatih Sultan Mehmed'in Ölümü.[149]Fatih Sultan Mehmet nasıl öldü? Fatih Sultan Mehmet'in ölümünün üzerindeki sır perdesi!. 4 Nisan 2019.[150]Fatih Sultan Mehmet'in Ölümünden Sonra Naaşı Neden Unutuldu?. ViBio, 19 Ocak 2023.} Ayrıca Erhan Afyoncu ve Selahattin Tansel, Fâtih Sultan Mehmed'in Memlûk Sultanlığı'na sefere çıkma nedenini şu şekilde açıklıyor; Fâtih'in Müslüman hacıların rahatı için hac su yollarını tamir ettirmek istemesinden dolayı Memlûk Devleti ile Osmanlılar arasında bir gerginlik oluşmuştu. Memlûkler onun bu hareketini hükümranlık haklarına aykırı bularak kabul etmediler. Çekişmenin asıl sebebi ise Maraş ve Elbistan civarlarında bulunan Dulkadir Beyliği'nin hangi devlete tâbi olacağı meselesiydi.^{[151]Tansel, Selahattin. Osmanlı Kaynaklarına Göre Fatih Sultan Mehmed’in Siyasî ve Askerî Faaliyetleri. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1954, s. 330-331.[152]Afyoncu, Erhan. Sorularla Osmanlı İmparatorluğu. Milliyet, 2006, s. 137.} Fakat başka yerlere fetih düzenleyeceğini ileri süren başka tarihçiler de bulunmaktadır. İlber Ortaylı, bu büyük seferin hedefinin bilinmediğini, ancak Diliskelesi'nden gemilerin İtalya'ya yöneleceğinin muhtemel olduğunu belirtmiştir.^{[153]Ortaylı, İlber. 49'unda ölmeseydi.... 5 Mayıs 2019.} Fatih Sultan Mehmed, Anadolu Yakası'na geçip birliklerini Üsküdar'da topladığı ve hazırlıkları başlattığı için, seferin İtalya'ya düzenlenme olasılığı günümüz tarihçileri tarafından zayıf bulunmaktadır.

Yenilikleri ve kanunnâmeleri

Fatih Sultan Mehmed, askerî başarılarla Osmanlı Devleti'ni büyük bir imparatorluğa dönüştürdü. Bilime, tarihe ve felsefeye özel bir ilgi gösterdi. Kendisinin Türkçeden başka Arapça, Farsça, Latince ve Yunanca kitaplardan oluşan özel bir kütüphanesi vardı.^{[154]Fatih Sultan Mehmet'in Kütüphanesi'nden Çıkan "Hazine"ler.... HT Bilim Tarih Felsefe, 22 Ağustos 2022.} "Avni" mahlasıyla şiirler yazdı.^{[155]Bir şair sultan: Avni mahlasıyla Fatih Sultan Mehmet. 5 Aralık 2022.[156]Avnî (Fatih Sultan Mehmed) Edebi Kişiliği, Şiirleri. 27 Eylül 2016.} Bilim adamlarını ve edebiyatçıları destekleyen Fatih, nesir ustası Sinan Paşa ile şair Ahmed Paşa'yı vezirliğe kadar yükseltti.^{[157]Ahmet Paşa Kimdir? Hayatı, Edebi Kişiliği, Eserleri.} O dönem Timur İmparatorluğu'nun himayesi altında Semerkant'ta çalışmalarını yürüten matematikçi ve astronom Ali Kuşçu'yu İstanbul'a davet etti ve İstanbul'da kalmasını sağladı.^{[158]Aydın, Cengiz. ALİ KUŞÇU.} Ayrıca Fatih, Rönesans döneminin en önemli İtalyan ressamlarından biri olan Gentile Bellini'yi 1479'da İstanbul'a getirterek kendisine hususi resimlerini yaptırdı.^{[159]Welch, Evelyn S.. Art in Renaissance Italy, 1350-1500. Oxford University Press, 2000.}

Yeni bir imparatorluğun gerçek mânada kurucusu olan Fatih Sultan Mehmed, Osmanlı Devleti'ne düzenli ve sürekli bir yapı kazandırmak için önemli düzenlemeler yaptı.^{[160]Şahin, Samet. Yasa Koyucu Hükümdar: Fatih Sultan Mehmed. 26 Şubat 2018.} Yönetim, maliye ve hukuk alanında koyduğu kuralları içeren Fatih Kanunnâmesi, sonraki dönemlerde de yürürlükte kaldı.^{[161]İnalcık, Halil. KANUNNÂME.} Bu kanunnâme, tahta çıkan padişaha devletin geleceği (nizâm-ı âlem) için kardeşlerini öldürme hakkı veriyordu.^{[162]Özcan, Abdülkadir. Fatih'in Teşkîlat Kanûnamesi ve Nizam-ı Âlem İçin Kardeş Katli Meselesi. 30 Haziran 2011, s. 7-56.} Bu yönüyle Fatih Sultan Mehmed, kendinden sonraki nesilleri bağlayıcı şekilde derlemiş ve resmî olarak yürürlüğe konulmuş bir kanunnâme neşreden ilk Müslüman hükümdar olarak görünmektedir.^{[161]İnalcık, Halil. KANUNNÂME.} Fatih'in Osmanlı devlet düzenine ilişkin temel ilkelerin pek çoğu Tanzimat dönemine kadar geçerliliğini korumuştur.Fatih'in saltanatı döneminde Osmanlı Devleti'nde 500'den fazla mimari yapı yapıldı. Onun adına yapılan en önemli yapı ise, İstanbul'da bir cami ile medrese, kütüphane, imarethâne (aşevi), darüşşifa (hastane), hamam, kervansaray gibi birimleri kapsayan Fatih Külliyesi'dir.^{[163]Fatih Camii. 27 Haziran 2020.} Özellikle İstanbul'un Fethi'nden sonra yeni başkentte yaptırdığı görkemli yapılarla, o dönem için metropol özelliğine sahip olan şehir hızla gelişti. 1477-78'de yapılan bir ankete göre, o zamanlar Konstantiniyye ve komşu Galata'da toplam 16.324 hâne, 3.927 dükkân ve tahmini 80.000 nüfus vardı.^{[72]İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi.[164]Adanır, Fikret. The Ottomans and the Balkans: A Discussion of Historiography. Brill, 2002, s. 358.} Nüfusun dinsel oranı da şu şekildeydi:

Saltanatının sonunda, Sultan II. Mehmed'in iddialı yeniden inşa programı, İstanbul'u gelişen bir imparatorluk başkentine dönüştürdü.^{[80]Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23.} Osmanlı tarihçisi Neşrî'ye (ö. 1520) göre, "İstanbul'un tamamını Sultan Mehmed yarattı".^{[165]Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23.} Elli yıl sonra İstanbul, yeniden Avrupa'nın en büyük ve ayrıca kozmopolit bir şehri hâline geldi.^{[165]Stavrides, Théoharis. The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). BRILL, 2001, s. 23.} Örneğin, 1493 yılında İstanbul'daki bedestenlerde Müslüman tüccarların yanı sıra Ermeni, Yahudi ve Rum tüccarlar da vardı.^{[72]İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi.}

Bir buçuk yüzyıl sonra, ünlü Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi, kırk yılı aşkın sürecek olan ünlü seyahatine İstanbul'dan başladı ve şehri semt semt gezip çeşitli meclislerle kahvehane ve meyhânelere uğrayarak buralar hakkında bilgiler topladı.^{[166]İlgürel, Mücteba. Evliya Çelebi.} Bununla birlikte, zaman içinde birçok kişi çeşitli nedenlerle şehirden kaçtı ve şehir birkaç veba salgını yaşadı. 1459 yılında Sultan Mehmed, fetihten sonra sürgün edilen Rumların şehre geri dönmesine izin vererek şehrin kozmopolit yapısını korumayı amaçladı; aynı yıl devlet erkânını yanına çağırarak şehrin herhangi bir yerinde kendilerinin ismiyle anılacak bir bölge seçmelerini ve orada bir cami, bir han, bir hamam ve bir pazar yeri inşa etmelerini istedi.^{[72]İnalcık, Halil. İSTANBUL. TDV İslam Ansiklopedisi.} 16. yüzyıl ortalarında Fransız gezgin Pierre Gilles (ö. 1555), İstanbul'daki Rum nüfusun camiye dönüştürülmüş veya terk edilmiş eski Bizans kiliselerinin hiçbirine isim veremediğini yazmıştır.^{[167]Mamboury, Ernest. The Tourists' Istanbul. Çituri Biraderler Basımevi, 1953, s. 99.}

Eğitim ve kültürel faaliyetleri

Fatih Sultan Mehmed, inşası 1462-1470 yılları arasında süren ve İstanbul'un ve Osmanlı'nın ilk yükseköğretim kurumu olan Sahn-ı Seman Medresesi'ni kurdu. Sahn-ı Semân medreseleri, Fatih Külliyesi içindeki en yüksek düzeyli medreseler idiler.^{[168]Tekin, Zeki. Türk Eğitim Tarihi, s. 9.} Sahn-ı Semân'da Kur'an, hadis, kelâm, fıkıh, tefsir gibi İslam bilimlerinin yanı sıra fizik, kimya, matematik, astronomi gibi aklî bilimlerde de dersler verilirdi.^{[169]Süleymanov, Kamran. Sahn-ı Semân Medreseleri ve Eğitim Sistemi. 2022.[170]Somel, Selcuk Aksin. The A to Z of the Ottoman Empire. Scarecrow Press, 23 Mart 2010.} Sahn-ı Semân medreselerinin eğitim müfredatının hazırlayıcılarından biri, çağın önemli bilim insanı olan Ali Kuşçu'dur.^{[171]Unan, Fahri. SAHN-ı SEMÂN.} Sultan Mehmed, o dönem Semerkant'ta bulunan Ali Kuşçu'yu İstanbul'a davet etti ve daha sonra onu Sahn-ı Semân Medresesi'ne müderris olarak atadı.^{[172]Ali Kuşçu - İTÜ Astronomi Kulübü. 16 Aralık 2021.} Bu medreselerde Ali Kuşçu tarafından düzenlenen bir okutma planının olduğu, hatta bunun bir "kânûnnâme" şeklinde yapıldığı bilinmektedir.^{[173]Ünver, Ahmet Süheyl. İstanbul Üniversitesi Tarihine Başlangıç: Fatih, Külliyesi ve Zamanı İlim Hayatı. T.C. İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1946, s. 119.} Sahn-ı Semân, I. Süleyman tarafından 1551-57'de inşa ettirilen Süleymaniye Medreseleri zamanına kadar nakli ve akli bilimlerde öğrenci yetiştirmekteydi. Kanuni devrinde bu medreseler şer'î ilimler ihtisası yapılan medreseler olmuşlardır.

Bunların yanı sıra Fatih, 1474'te Fatih Camii mihrabının kenarlarına yerleştirttiği, iki dolaba koyulan, 800 cilt ile başlamış bir kütüphane kurdu. Bu kütüphane 1742'de caminin yanına yapılmış müstakil bir binaya, 1956'da da Süleymaniye Kütüphanesi'ne taşınmıştır.^{[174]Kut, Günay. Yazma Eserlerde Vakıf Mühürleri. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1984, s. 17-19.} Fatih, Rönesans sanatçılarının himayesinin yanı sıra, çağdaş ve klasik edebiyatın ve tarihin hevesli bir bilginiydi. Bu ilgi, o'nun diğer dillerin yanı sıra Farsça, Osmanlı Türkçesi, Arapça, Latince ve Yunanca dillerinde 8000'den fazla el yazması içeren çok dilli ve devasa bir kütüphane inşa etme çalışmasıyla doruğa ulaştı.^{[175]Necipoğlu, Gülru. VISUAL COSMOPOLITANISM AND CREATIVE TRANSLATION: ARTISTIC CONVERSATIONS WITH RENAISSANCE ITALY IN MEHMED II’S CONSTANTINOPLE. 27 Mart 2012, s. 1-81.}

Öğrenim hayatı

Fatih Sultan Mehmed, çocukluğundan itibaren yoğun bir İslamî ve ilmî eğitim aldı. Kendisinden önceki altı padişah gibi o da askerî hususlarda bilgi ve tekniğe sahipti. Kendisi, birçok tarihçi tarafından bir "Rönesans hükümdarı" olarak tanımlanmaktadır.^{[176]Akyol, Taha. Tarihin Gölgesinde. Timaş Yayınları, 2011, s. 152-153.[177]Bir Rönesans Entelektüeli: Fatih Sultan Mehmet. HT Bilim Tarih Felsefe, 28 Nisan 2022.} Fatih, İtalyan kültürünü tanıyan nadir bir Doğu hükümdarıydı.^{[178]Ortaylı, İlber. Osmanlı'yı Yeniden Keşfetmek. Timaş Yayınları, 2006, s. 74.} II. Mehmed'in yanında bulundurduğu Rum tarihçi Kritovulos, onun kendi ana dili olan Türkçe dışında Arapça, Farsça, İbranice, Keldanice, Slavca, İtalyanca, Yunanca ve Latince bildiğini ifade etmektedir.^{[179]İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, Cilt II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 149 (Kritovulos'tan naklen)[180]Fatih Sultan Mehmet Kaç Dil Biliyordu?. 13 Eylül 2019.[181]Barlas, Mehmet. Fatih 19 yaşında altı dili çok iyi biliyordu.... 30 Mayıs 2006.[182]Ortaylı, İlber. Doğu'nun ve Batı'nın efendisi Fatih Sultan Mehmed. 30 Mayıs 2021.} Fatih'in özellikle İstanbul'un Fethi'nden sonra zengin bir kütüphanesi vardı ve binlerce ciltlik kitaba sahipti. Antik tarihe de meraklı olan padişah, Plutarkhos'un Geographia isimli eserini Yunancadan Türkçeye çevirerek coğrafi bilimlere olan ilgisini göstermiştir. Fatih'in sarayında Yunanca ve İtalyanca bilen iki kâtip bulunuyor ve padişaha Antik Çağ tarihiyle ilgili bilgiler veriyordu. Tarih ve coğrafyanın yanında mitolojiyle de ilgilenen Fatih, Yunan şair Homeros'un meşhur İlyada Destanı'nın kopyasını hazırlatmıştı.^{[183]Meydan, Sinan. Son Truvalılar: Truvalılar Türk Müydü? TruvaIılar, Türkler ve Atatürk. İnkılap Kitabevi, 2019, s. 253.} Fatih'in yanında bulunan İtalyan nedimesi, ona Antik Yunanistan'daki düşünürlerin ve Romalı tarihçilerin eserlerini okutmuştu.

Fatih ayrıca papaların, imparatorların, Fransa krallarının, Büyük İskender'in ve Lombardların vakayinamelerini okumuştu.^{[184]Afyoncu, Erhan. Truva'nın İntikamı. Yeditepe Yayınevi, 2009.} Bizanslı tarihçi Georgios Frantzis, Fatih'in Büyük İskender, Roma imparatoru Augustus, Bizans imparatoru Büyük Konstantin ve Theodosius gibi şahsiyetlere karşı hayranlık beslediğini söylemiştir.^{[185]Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmet ve İtalya, s. 138.} Fatih ateşli silahlara da yoğun ilgi göstermiş, tarihteki ilk havan topu olduğu bilinen ve İstanbul'un fethinde kullanılan şahi toplarının çizimlerini bizzat kendisi yapmıştır. Divan edebiyatında ise Avni mahlasıyla şiirler yazmıştır. Yine padişah, huzurunda felsefi tartışmalar yaptırıyordu. Zaman zaman ulemayı veya Müslüman bilginleri bir araya topluyor ve padişahın huzurunda teolojik sorunları tartışmalarını istiyordu.

Ali Kuşçu, Georgios Trapezuntios ve Hocazâde Muslihuddin gibi devrin büyük zekâlarını korumuş olan Fatih, Hristiyan bilim adamları ve sanatkârları sarayına davet etmiş, onlara iltifat ve ikramlarda bulunmuştur. Ayrıca İtalyan ressam Gentile Bellini'ye kendi hususi resmi olmak üzere çeşitli portreler ve heykeller yaptırmıştır.^{[159]Welch, Evelyn S.. Art in Renaissance Italy, 1350-1500. Oxford University Press, 2000.} Hristiyanlığı yakından tanımak isteyen Fatih, İstanbul Ortodoks Kilisesi'ne patrik olarak atadığı Gennadios ile Hristiyanlık inancı üzerine bir müzakereye girişmiş ve Gennadios'tan padişaha anlattıklarını yazmasını istemiş, yazılan metne de Gennadios İtikadnâmesi denmiştir.^{[186]Aydın, Fuat. Fatih-Gennaidus Tartışmasının Ürettiği, Konjonktürel Bir Hıristiyanlık Eleştirisi. 31 Aralık 2021, s. 355-385.[187]Afyoncu, Erhan. Truva'nın İntikamı. Yeditepe Yayınevi, 2009, s. 147.} Ancak bu durum Avrupa'da Fatih'in Hristiyanlığa meylettiği şeklinde yorumlandı ve Papa II. Pius, padişahı Hristiyanlığa davet eden bir mektup kaleme aldı.^{[187]Afyoncu, Erhan. Truva'nın İntikamı. Yeditepe Yayınevi, 2009, s. 147.} Tarihçi İlber Ortaylı bu konuyla ilgili olarak Fatih'in şüphesiz Müslüman olduğunu, fakat sofu derecesinde aşırı dindar olmadığını belirtmiş ve Fatih'in Hristiyanlığa kaydığı şeklindeki iddialara sert açıklamalar yapmıştır.^{[188]İlber Ortaylı ile Tarih, dk: 08:13. TRT2.[189]Celal Şengör ve İlber Ortaylı - Fatih Müslüman Mıydı?. 8 Ocak 2018.}

Ailesi

Eşleri

II. Mehmed'in bilinen eşleri şunlardır;

1. Gülbahar Hatun — Arnavut ya da Sırp kökenli cariyedir.^{[190]FERİDUN EMECEN, "GÜLBAHAR HATUN", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/gulbahar-hatun (04.06.2026).} Akkoyunlulara gelin giden Gevherhan Hatun ile II. Bayezid'in annesidir.^{[191]Babinger, Franz. Mehmed the Conqueror and His Time. Princeton University Press, 1978, s. 51.}

2. Gülşah Hatun – Bir cariye^{[192]Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları, 2015, s. 173.} ya da Karamanoğulları Beyi İbrahim Bey'in kızı. Şehzade Mustafa'nın annesidir.

3. Sitti Mükrime Hatun–Dulkadiroğulları Beyi Süleyman Bey'in kızı. Çocuksuz olduğu düşünülmektedir.

4. Hatice Hatun– Zağanos Paşa'nın kızıdır. Fatih kısa sürede boşanmıştır.

5. Çiçek Hatun– Bir Türkmen Bey'in kızı veya bir cariye. Cem Sultan'ın annesidir.

6. Helena Palaiologina – Mora Despotu Dimitrios Paleologos'un kızı. Bazı kaynaklara göre Fatih, Helena'nın kendisini zehirleyeceğinden korktuğundan evlenmeyi kabul etmedi.^{[193]Babinger, Franz. Fatih Sultan Mehmed ve Zamanı. Oğlak Yayınları, 2003, s. 166.}Ayrıca, hiçbir Osmanlı kroniğinde Fatih Sultan Mehmed ile Helena Palaiologina bir evlilikten bahsedilmemektedir.^{[194]Sakaoğlu, Necdet. Bu Mülkün Kadın Sultanları. Alfa Yayınları, 2015, s. 176.}

7. Anna Hatun –Trabzon imparatoru olan David Megas Komninos'un kızıdır. Fatih Anna'yı Zağanos Paşa ile evlendirmiştir. Zağanos Paşa vefat ettikten sonra Elvanbeyzade Sinan Bey ile evlendi.^{[195]Altındal, Meral. Osmanlı'da Harem. Altın Kitaplar, s. 176.}

Çocukları

II. Mehmed'in bilinen üç oğlu ve iki kızı vardı.^{[196]Şimşirgil, Ahmet. Kayı II: Cihan Devleti. Timaş Yayınları, 2017, s. 301.}

1. II. Bayezid — Fatih'ten sonra yeniçerilerin desteğiyle Osmanlı tahtına geçen oğludur.

2. Şehzade Mustafa — Karaman sancakbeyidir. 1474'te ölmüştür.

3. Cem Sultan — Bayezid ile taht mücadelesine giren oğludur.

4. Gevherhan Hatun —Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın oğlu Uğurlu Mehmed Bey ile evlendi.

5. Ayşe Hatun.^{[28]İnalcık, Halil. MEHMED II. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Popüler kültürdeki yeri

Kültürel

• Türkiye Cumhuriyeti'nde 1986'dan 1992'ye kadar tedavülde olan 1.000 Türk lirası değerindeki mor renkli kâğıt paranın arka yüzünde II. Mehmed'in resmi yer almıştır.^{[197]Turkey 1000 Lira (1986) (Istanbul; Fatih Sultan Mehmet).[198]TCMB – E 7 – BİN TÜRK LİRASI II. TERTİP.}

Mimari

• Türkiye'nin İstanbul şehrinde, İstanbul Boğazı üzerinde Fatih'in anısına inşa edilen Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, 3 Temmuz 1988 tarihinde kullanıma açılmıştır.^{[199]Tarih'te Bugün – 3 Temmuz – Fatih Sultan Mehmet Köprüsü hizmete açıldı. (1988). 3 Temmuz 2014.} Kavacık ile Hisarüstü arasında yer alan köprü, Asya ile Avrupa'yı Boğaziçi Köprüsü'nden sonra ikinci kez bağlayan asma köprüdür. Temeli 29 Mayıs 1985 tarihinde atılmıştır.^{[200]Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün Tarihçesi, Karayolları Genel Müdürlüğü.} Hâlen dünyanın en büyük çelik asma köprüleri içinde 14. sırada yer almaktadır.^{[201]Dost, Yakup. Fatih Sultan Mehmet Köprüsü'nün Projelendirilme ve Yapım Aşamaları. 2008.}

• İstanbul'un Fatih ilçesindeki Fatih Parkı'nda ve ayrıca Edirnekapı surlarının girişinde II. Mehmed'in heykeli bulunmaktadır.^{[202]Fatih Sultan Mehmet Heykeli. 2016.}

• II. Mehmed'in şehzadelik yıllarını geçirdiği Manisa'da hizmete açılan Fatih Parkı'nda Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethedişini anlatan heykel bulunmaktadır.^{[203]Fatih Parkı Peyzajı ve Fatih Sultan Mehmet Heykeli.}

Edebiyat

• Ahmet Ümit'in 2012'de yayımlanan Sultanı Öldürmek adlı romanı, Fatih Sultan Mehmed'in kişilik yapısı, psikolojik durumu ve ölümü üzerine yoğunlaşmaktadır.^{[204]Ahmet Ümit – Sultanı Öldürmek Özeti ve Konusu.}

• Nedim Gürsel'in 1995 tarihli Boğazkesen romanı, İstanbul'un Fethi'ni ve Fatih'i konu almaktadır.^{[205]Aktaş, Hacire. Boğazkesen: Fatih'in Romanı'nda Postmodernist Teknik. 31 Mayıs 2022, s. 534-554.}

• Türk gazeteci ve yazar 'ın 2007 tarihli Fatih Sultan Mehmed Nasıl Öldürüldü? kitabında Fatih'in ölümü ile ilgili bazı iddialar değerlendirilmektedir.

• Turan Oflazoğlu'nun Bizans Düştü Fatih adlı tiyatro oyununda İstanbul'un Fethi anlatılmaktadır.

• Beyazıt Akman'ın Dünyanın İlk Günü adlı romanında İstanbul'un Fethi konu alınmaktadır.^{[206]Beyazıt Akman – Dünyanın İlk Günü. 2012.}

• Türk yazar Okay Tiryakioğlu, Kuşatma 1453 adlı romanında, İstanbul'un Fethi ve II. Mehmed'in tarihî öyküsünü kurgusal ve tarihsel verilerle anlatmaktadır.

• Tarihçi ve akademisyen Feridun Emecen, 2012'de yayımlanan Fetih ve Kıyamet: 1453 adlı kitabında İstanbul'un Fethi'ni ve II. Mehmed'i tarihî belgeler, resimler ve haritalar ışığında tekrar anlatmaktadır.^{[207]Fatih Sultan Mehmet, İstanbul'u neden ve nasıl fethetti? – Gündem Özel 12.04.2019 Cuma. CNN TÜRK, 15 Nisan 2019.}

• Türk tarih proseförü Halil İnalcık'ın Fâtih Sultan Mehemmed Han kitabı, II. Mehmed'i detaylı bir şekilde anlatmaktadır.

Sinema / televizyon / internet

• 1951 yapımı İstanbul'un Fethi filminde II. Mehmed, Sami Ayanoğlu tarafından canlandırılmıştır. Siyah ve beyaz çekilen bu film, İstanbul'un Fethi'ni konu alan ilk Türk sinema filmidir.^{[208]Devrim, Ozan (Mayıs 2007), "İstanbul'u Kim Fethedecek?", 1453 Kültür ve Sanat Dergisi, s. 79.}

• 1966 çıkışlı Malkoçoğlu adlı filmde Nurtekin Odabaşı tarafından canlandırıldı.

• 1972-1978 yılları arasında çekilen Kara Murat film serisinin 7 filminden 6'sında II. Mehmed'i Bora Ayanoğlu canlandırmıştır.^{[209]Kara Murat: Fatih'in Fedaisi. 28 Haziran 2022.}

• 1978 yapımı Kara Murat: Devler Savaşıyor filminde II. Mehmed, Sümer Tilmaç tarafından canlandırılmıştır.

• 1985 yapımı Fethin Mucizesi filminde II. Mehmed, Zafer Ergin tarafından canlandırılmıştır.^{[210]Fethin Mucizesi. SinemaTürk.}

• 1997 yapımı Kuşatma Altında Aşk filmi, İstanbul'un Fethi'ni arka planda tutan bir romantik filmdir.^{[211]Haftanın Kuşatması! - Kuşatma Altında Aşk. 14 Kasım 1997.}

• 2009-2012 yılları arasında çekilen, 16 Şubat 2012'de gösterime giren, yönetmenliğini ve yapımcılığını Faruk Aksoy'un yaptığı Fetih 1453, Sultan Mehmed'in İstanbul'u fethedişini anlatan detaylı bir sinema filmidir. Filmde II. Mehmed'i Devrim Evin canlandırmıştır.^{[212]Fetih 1453 (2012). IMDb, 2 Şubat 2012.} Türk sinema tarihinin en pahalı filmi olma özelliği taşıyan bu film^{[213]Fetih 1453'ün gerçek bütçesi belli oldu!. 29 Mart 2012.} hem Türkiye'de hem de yurt dışında pek çok rekora imza atmış^{[214]Fetih 1453 Rekora Koşuyor!. 19 Temmuz 2012.} ve Türk sinemasına yeni bir soluk katmıştır.^{[215]Altaylı, Fatih. İlk gösterim Başbakan'a. 17 Şubat 2012.} Ayrıca Türkiye'de 5 ve 6 milyon seyirci barajını geçen ilk film olan bu yapım,^{[216]Gişede 6 milyonu geçti!. Sabah gazetesi, 17 Haziran 2012.} şu an Türkiye'de en çok izlenen 4. sinema filmidir.^{[217]Türk Filmleri Seyirci Rekoru – İlk 100 (1989'dan günümüze) – Tüm Zamanlar.}

• 2013 yılında Kanal D'de gösterime giren ve 5 bölüm süren ''Fatih'' adlı dizide II. Mehmed'i Mehmet Âkif Alakurt canlandırmıştır.^{[218]Haremlik değil selamlık taraftayız!. 22 Eylül 2013.}

• Osmanlı Tokadı adlı 2013 yapımı TRT 1'de yayımlanan Türk dizisinde II. Mehmed'i İsmail Hacıoğlu canlandırmıştır.

• 2014'te yayımlanan ABD ve Birleşik Krallık ortak yapımı Dracula: Başlangıç filminde II. Mehmed'i İngiliz aktör Dominic Cooper canlandırmıştır.^{[219]Dracula: Başlangıç. 3 Ekim 2014.}

• 2018'de Kanal D'de gösterime giren ve 6 bölüm süren Mehmed: Bir Cihan Fatihi adlı Türk dizisinde II. Mehmed'i Kenan İmirzalıoğlu canlandırmıştır.^{[220]Mehmed Bir Cihan Fatihi dizisinin oyuncu kadrosu ve karakterleri. 28 Mart 2018.}

• 2018'de vizyona giren Deliler Fatih'in Fermanı isimli filmde II. Mehmed'i Rüzgar Aksoy canlandırmıştır.

• 2018-2020 yılları arasında Netflix'te yayımlanan Hakan: Muhafız dizisinde II. Mehmed'i Saim Karakale canlandırmıştır.

• Netflix'in 2020'de çıkardığı Rise of Empires: Ottoman dizisinin 1. sezonunda II. Mehmed'in İstanbul'un Fethi'ne kadarki, 2022'de yayımlanan 2. sezonunda ise Eflak Seferi'ne kadarki hayatı ele alınmaktadır. Dizide II. Mehmed'i ise Cem Yiğit Üzümoğlu canlandırmaktadır.^{[221]Rise of Empires Ottoman dizisi için Cem Yiğit Üzümoğlu'nun ne kadar doğru bir tercih olduğu profesyonelliğinden anlaşılıyor. 1 Ocak 2023.}

• 2021-2022 yılları arasında TRT 1'de yayımlanan Barbaroslar: Akdeniz'in Kılıcı dizisinde II. Mehmed'i Suat Karausta canlandırmıştır.^{[222]Fatih Sultan Mehmet kimdir? Barbaroslar Akdeniz'in Kılıcı'nın Fatih Sultan'ını Suat Karausta canlandırıyor! Suat Karausta kaç yaşında?. 24 Mart 2022.}

• 2023 yapımı Fatih Sultan Mehmed: Yeni Çağ isimli Türk televizyon filminde II. Mehmed'i Can Sipahi canlandırmıştır.

• 2023 yapımı Max'de yayımlanan Prens isimli Türk internet dizisinde II. Mehmed'i Burak Dakak canlandırmıştır.

• 27 Şubat 2024'te TRT 1'de yayımlanmaya başlayan Mehmed: Fetihler Sultanı isimli Türk televizyon dizisinde II. Mehmed'i Serkan Çayoğlu canlandırmaktadır.

Ayrıca bakınız

• Osmanlı padişahları listesi

• Osmanlıların Roma halefliği iddiası

• Osmanlı İmparatorluğu kuruluş dönemi

• Osmanlı İmparatorluğu yükselme dönemi

• II. Mehmed'in seferleri

• Giovanni Maria Angiolello

• Osmanlı döneminde İstanbul

• İstanbul tarihi

• I. Selim