Uzun Hasan

Uzun Hasan (اوزون حسن, اوزون حسن; 1423 - 6 Ocak 1478) veya unvanıyla Hasan Padişah, 1453-1478 yılları arasında hüküm süren Akkoyunlu Devleti'nin hükümdarıdır. Bayındır boyuna mensup olup, Celaleddin Ali Bey ile Sare Hatun'un küçük oğludur. Ağabeyi Cihangir Mirza ile girdiği taht mücadelesinin ardından 1453 yılında Diyarbakır merkezli olarak yönetimi ele geçirdi. Akkoyunluların en güçlü hükümdarı olarak anılan Uzun Hasan,^{[1]Minorsky, V.. The Aq-qoyunlu and Land Reforms (Turkmenica, 11). 1955, s. 449-462.} iktidarı döneminde devletin sınırlarını Doğu Anadolu, Azerbaycan, İran, Kafkasya ve Irak bölgelerini kapsayacak şekilde genişletti.

Siyasetinde, göçebe boy konfederasyonunu yerleşik bir İran-İslam imparatorluğuna dönüştürme ve sınır komşusu Osmanlı İmparatorluğu'na karşı denge oluşturma çabaları öne çıktı. 1467 yılında Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şah'ı mağlup ederek bu devlete son verdi, iki yıl sonra ise Karabağ Muharebesi'nde Timurlu sultanı Ebû Said Mirza'yı esir alarak idam etti. Bu zaferlerle birlikte Güney Azerbaycan, Orta İran, Fars, Kirman ve Arap Irak'ını topraklarına katarak devlet merkezini Tebriz'e taşıdı. Osmanlı genişlemesine karşı, egemenlik alanını kaybetmekte olan Karamanoğulları Devleti ile askeri ittifak kurdu ve Dulkadiroğulları Beyliği'nin iç siyasetine müdahale ederek Harput'u ele geçirdi. Ayrıca Trabzon Rum İmparatorluğu, Venedik Cumhuriyeti, Papalık ve Napoli Krallığı ile de geniş çaplı diplomatik ittifaklar geliştirdi ve 1472'de Anadolu ve Memlûk Suriyesi'ni işgal etti. Osmanlı padişahı II. Mehmed ile rekabeti, 11 Ağustos 1473 tarihinde gerçekleşen Otlukbeli Muharebesi'nde kesin yenilgiyle sonuçlandı; bu mağlubiyetten sonra devletin genişleme politikası sona erdi ve Uzun Hasan'ın hükümdarlık otoritesi zayıfladı.

İdari alanda merkezi bürokrasiyi genişletti, İranlı idari aileleri yönetime dahil etti ve bölgelerdeki vergi usullerini düzenlemek amacıyla "Uzun Hasan Kanunları" olarak bilinen ticari, hukuki ve mali yasaları yürürlüğe koydu. Siyasi meşruiyetini güçlendirmek için ulema sınıfını ve dini tarikatları gözetti, kız kardeşini ve kızını evlendirmek suretiyle Safevî Tarikatı ile akrabalık bağları kurdu. Hükümdarlığının son yılları oğlu Uğurlu Mehmed'in isyanı ve bozulan sağlığı ile geçti. 6 Ocak 1478'de Tebriz yakınlarında öldü ve naaşı Nasriyye Kompleksi'ndeki caminin yanına defnedildi. Soyundan gelen torunu Şah İsmail, 1501 yılında bölgede Safevî Devleti'ni kurdu.

Hükümdarlık yılları

Timur'un Diyarbakır, Elazığ, Mardin, Sivas, Şanlıurfa ve Erzincan'a yönetici olarak atadığı Kara Yülük Osman Bey'in torunudur. İran'ın Akkoyunlular ile Karakoyunlular arasında ikiye bölünmesinden sonra Uzun Hasan, 20 yıl süren bir mücadelenin ardından Karakoyunlu hükümdarı Cihan Şahı Sancak Muharebesi ile yenmiştir.^{[2]Mikaberidze, Alexander. Conflict and conquest in the Islamic world: a historical encyclopedia. ABC-CLIO, 2011.[3]The Cambridge history of Iran. 6: The Timurid and Safavid periods / ed. by Peter Jackson. Cambridge Univ. Pr, 1986.} Daha sonrasında Timurlu hükümdarı Ebu Said Mirza, Cihan Şah'ın oğlunun yardım talebi üzerine ve Karakoyunlular arasındaki iç karışıklığı değerlendirmek amacıyla Cihan Şah'ın kaybettiği toprakların büyük çoğunluğunu geri aldı. Uzun Hasan başlarda Ebu Said Mirza'ya bağlılık bildirmekle birlikte Karakoyunlu topraklarını ele geçirme çabaları nedeniyle ilişkiler bozulmaya başladı. Bozulan ilişkiler nedeniyle kısa sürede Akkoyunlu-Timurlu çatışmaları yaşanmaya başladı. 1469 yılı başlarında, gerekli desteği sağlayamayan Emir Said geri dönme kararı aldı. Uzun Hasan bunu fırsat görerek Emir Said üzerine yürüdü. Kendisine bağlı beylerin kaçması üzerine 30 Ocak'ta Karabağ'daki ordugahını terk etti. Uzun Hasan, Emir Said'in ordugahının ele geçirilerek yağmalanmasıyla yetinmemiş ve adamlarını göndererek Emir Said'i yakalatmıştır.

1463 yılında Venedikliler, Osmanlılara karşı bir ittifak kurma amacıyla Tebriz'e bir elçi gönderdi ancak Uzun Hasan'ı Osmanlılara saldırmaya ikna edemedi.^{[3]The Cambridge history of Iran. 6: The Timurid and Safavid periods / ed. by Peter Jackson. Cambridge Univ. Pr, 1986.[4]Babinger, Franz. Mehmed the conqueror and his time. Princeton university press, 1992.} Venedik elçisi 1471 yılında Uzun Hasan'ın gönderdiği elçi ile birlikte Venedik'e geri döndü. Venedik Senatosu bu sefer Katerina Zeno'yu elçi olarak gönderdi. Zeno, Uzun Hasan'ı Osmanlılara saldırması konusunda ikna etmeyi başardı. Uzun Hasan bir dizi saldırı gerçekleştirmesine rağmen herhangi bir Avrupa devleti Osmanlılara karşı eş zamanlı bir saldırı gerçekleştirmedi.^{[3]The Cambridge history of Iran. 6: The Timurid and Safavid periods / ed. by Peter Jackson. Cambridge Univ. Pr, 1986.}

Uzun Hasan 1465 yılında, Dulkadiroğulları'nın elindeki Harput'a saldırarak kaleyi ele geçirmiştir.

Trabzon İmparatoru IV. İoannis'in kızı Despina Hatun (Theodora Megali Komnini) ile evlenerek bu devleti himayesi altına almaya çalışmıştır. 1453 yılında Diyarbakır'da devletin başına geçmiş, Karakoyunlular ve Timur'un torununu yenerek devletinin sınırları güneye doğru genişletmiş, 1466 yılında Tebriz'i başkent yapmıştır.

Sınırlarını genişletmesi ve bu denli güçlenmesi Uzun Hasan'ı Osmanlılarla karşı karşıya getirdi. Akkoyunlular ile Osmanlılar arasındaki çatışmalar, Fatih Sultan Mehmed'in Trabzon İmparatorluğu üzerine yaptığı sefer sırasında başladı. Uzun Hasan da Trabzon imparatorunun kızıyla evliydi ve Osmanlı ordusunu durdurmak için Trabzon'a kuvvet gönderdi. Gedik Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu bu kuvvetlere yenildi. Fatih, 1461'de Trabzon'u aldıktan sonra Akkoyunluların üzerine sefere çıktı. Uzun Hasan 1473'teki Malatya Savaşı'nı kazanmasına rağmen Otlukbeli Savaşı'nda Fatih karşısında ağır bir yenilgiye uğradı. Bu yenilgiden sonra topraklarındaki siyasal ve askerî gücünü büyük ölçüde yitirdi. Fakat Uzun Hasan 1474-1478 yıllarında Gürcistan'a hücum etti. 1477'de Gürcü kralı VI. Bagrat'la yapılan anlaşmaya göre Tiflis de dahil olmakla Doğu Gürcistan Akkoyunlu egemenliğine girdi. Uzun Hasan'ın 1478'de ölmesinden sonra oğulları arasında başlayan taht kavgaları Akkoyunlu Devleti'ni iyice zayıflattı.

Uzun Hasan'ın kızı Alemşah Halime Begüm, Safevi Devletinin hükümdarı Şah İsmail'in annesi olacaktır. Uzun Hasan'ın yedi oğlu olmuştur: Uğurlu Mehmet Bey, Halil Mirza, Maksud Bey, Yakub Bey, Mesih Bey, Yusuf Bey ve Zeynel Bey.

Ailesi

Eşleri

1. Selçukşah Begüm - Uzun Hasan'ın amcasının kızıdır.

2. Despina Hatun - Trabzon imparatoru IV. İoannis'in kızıdır. Safevi şahı I. İsmail'in anneannesidir.

3. Can Hatun - Kürt kökenlidir.

4. Tarçıl Hatun - Kürt kökenlidir.

Erkek çocukları

1. Halil - Akkoyunluların 10. Sultanı

2. Uğurlu Mehmed

3. Zeynel Mirza

4. Maksud Mirza

5. Yakup - Akkoyunluların 11. Sultanı

6. Yusuf Mirza

7. Mesih Mirza

Kız çocukları

1. Alemşah Halime Begüm - Şeyh Haydar ile evlendi. Safevi şahı I. İsmail'in annesi.

2. Hanım Hatun

3. Şahbey Hatun

4. ... Hatun - Gerçek ismi bilinmiyor.

5. ... Hatun - Gerçek ismi bilinmiyor.

Popüler kültürdeki yeri

• 27 Şubat 2024'te TRT 1'de yayımlanmaya başlayan Mehmed: Fetihler Sultanı isimli Türk televizyon dizisinde Uzun Hasan'ı Rüzgar Aksoy canlandırmaktadır.