Turkipedia
Menü

Türkiye

İçindekiler10
  1. Etimoloji
  2. Tarih
  3. Tarih öncesi
  4. Antik Çağ, Helenistik dönem ve Bizans dönemi
  5. Selçuklular ve Osmanlı İmparatorluğu
  6. Türkiye Cumhuriyeti
  7. İdari bölümler
  8. Siyaset
  9. Seçim ve partiler
  10. Hukuk
  11. Dış ilişkiler
  12. Ordu
  13. İnsan hakları
  14. Coğrafya
  15. Biyoçeşitlilik
  16. İklim
  17. Ekonomi
  18. Tarihçe
  19. Enerji
  20. Turizm
  21. Altyapı
  22. Bilim ve teknoloji
  23. Demografi
  24. Dil ve etnisite
  25. Göçmenler
  26. Din
  27. Eğitim
  28. Sağlık
  29. Kültür
  30. Sanat
  31. Mutfak
  32. Medya
  33. Spor
  34. Ayrıca bakınız
  35. Kaynakça

Türkiye, resmî adıyla Türkiye Cumhuriyeti, topraklarının büyük bölümü Batı Asya'da Anadolu'da, diğer bir bölümü ise Güneydoğu Avrupa'nın uzantısı Doğu Trakya'da olan kıtalararası bir ülkedir. Batıda Bulgaristan ve Yunanistan, doğuda Gürcistan, Ermenistan, İran ve Azerbaycan, güneyde ise Irak ve Suriye ile sınır komşusudur. Güneyini Kıbrıs ve Akdeniz, batısını Ege Denizi, kuzeyini ise Karadeniz çevreler. Marmara Denizi ise İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı ile birlikte Anadolu'yu Trakya'dan, yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır. Ankara, Türkiye'nin başkenti ve ikinci en kalabalık şehri; İstanbul ise Türkiye'nin en kalabalık şehri, ekonomi ve kültür merkezi, aynı zamanda Avrupa'nın en kalabalık şehridir. Resmî olarak laik bir devlet olan Türkiye'de nüfusun çoğunluğu Müslümandır.

Türkiye toprakları üzerinde bulunan ilk yerleşmeler Yontma Taş Devri'nde başlar. Doğu Trakya'da Traklar olmak üzere, Hititler, Frigler, Lidyalılar ve Dor istilası sonucu Yunanistan'dan kaçan Akalar tarafından kurulan İyon medeniyeti gibi çeşitli eski Anadolu medeniyetlerinin ardından, Makedonya kralı Büyük İskender'in egemenliğiyle ve fetihleriyle birlikte Helenistik Dönem başladı. Daha sonra, sırasıyla Roma İmparatorluğu ve Anadolu'nun Hristiyanlaştığı Bizans dönemleri yaşandı. Selçuklu Türklerinin 1071 yılında Bizans'a karşı kazandığı Malazgirt Meydan Muharebesi ile Anadolu'daki Bizans üstünlüğü büyük ölçüde kırılarak Anadolu, kısa süre içerisinde Selçuklulara bağlı Türk beyleri tarafından ele geçirildi ve Anadolu toprakları üzerinde İslamlaşma ve Türkleşme faaliyetleri başladı. Kısa sürede Anadolu'daki diğer Türk beyliklerinin üzerinde hâkimiyet kuran Konya merkezli Anadolu Selçuklu Sultanlığı, 1243 yılındaki Moğollara karşı kaybedilen Kösedağ Muharebesi'ne kadar Anadolu'yu yönetti. Anadolu'daki Moğol istilalarından sonra zayıf duruma düşen Anadolu Selçuklu Devleti, Anadolu'da yerini yeni Türk beyliklerine bıraktı.

13. yüzyılın sonlarından itibaren Batı Anadolu'daki Türk beyliklerinden biri olarak ön plana çıkan ve bağımsızlık kazanan Osmanlılar, 14. yüzyılda Balkan topraklarında gerçekleştirdiği fetihlerle büyük bir güç hâline geldi ve Anadolu'daki diğer Türk beylikleri üzerinde de hâkimiyet kurdu. Osmanlı Devleti, 1453 yılında II. Mehmed'in İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son vermesiyle imparatorluk hâline geldi. İmparatorluk, zirvesini 16. yüzyılda, özellikle I. Süleyman döneminde yaşadı. 1683 yılındaki II. Viyana Kuşatması sonrasında gelen bozgun ve 15 sene süren Kutsal İttifak Savaşları sonucunda Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'ya karşı üstünlüğü sona erdi.

19. yüzyıla gelindiğinde imparatorluk, Tanzimat adı verilen ciddi bir modernleşme sürecine girdi. 1876 yılında Türk tarihinin ilk yazılı anayasasının ilan edilip meclisin açılmasıyla başlayan I. Meşrutiyet devri, 1878 yılına kadar sürse de, 1908 yılında II. Meşrutiyet ilan edilerek anayasa tekrar yürürlüğe girdi. Ancak yapılan reformlar, imparatorluğun dağılmasını engelleyemedi. 1914 yılında başlayan I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri'nin yanında giren imparatorluk, savaş sonucunda yenik düşerek 30 Ekim 1918 tarihinde tüm orduların teslim olması şartını kabul etti ve akabinde İtilaf Devletleri'nce işgal edildi. 16 Mart 1920'de İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u işgal edip bazı milletvekillerini tutuklayarak sürgüne göndermesi sonucunda Meclis-i Mebûsan'ın kapanmasıyla Mustafa Kemal Paşa önderliğinde 23 Nisan 1920 tarihinde Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi kuruldu. Onun önderliğinde işgalci kuvvetlere karşı yapılan Kurtuluş Savaşı (1919-1922) başarıya ulaşarak, 1 Kasım 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı monarşisi ve Osmanlı İmparatorluğu tarihe karıştı. Cumhuriyet, ülkenin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk tarafından 29 Ekim 1923'te ilan edildi. 3 Mart 1924'te hilafetin kaldırılıp Osmanlı Hanedanı'nın yurt dışına sürgün edilmesinden sonra, çağdaş Türkiye'nin oluşumunda önemli yer tutacak olan bir dizi devrim gerçekleştirildi.

Türkiye gelişmekte olan bir ülkedir ve cumhurbaşkanlığı sistemiyle yönetilen demokratik, laik ve üniter bir anayasal cumhuriyettir. Resmî dili Türkçedir ve nüfusunun çoğunluğu Sünni Müslümandır. Türkiye, OECD, G20 ve Türk Devletleri Teşkilatı'nın kurucu üyesidir. Türkiye NATO'nun ilk üyelerinden birisi ABD'nin ardından ittifak içinde ikinci en büyük askerî güce sahiptir. Avrupa Birliği adayı olan Türkiye, AB Gümrük Birliği, Avrupa Konseyi, İslam İşbirliği Teşkilatı ve TÜRKSOY'un bir parçasıdır. Türkiye, askerî kapasitesi ve diplomatik girişimleri sayesinde bölgesel güç kabul edilirken; Avrupa ve Asya kıtalarının kavşak noktasında yer alması nedeniyle önemli bir jeostratejik güç olarak görülmektedir. Türkiye evrensel sağlık hizmetlerine, artan eğitim erişimi ve yenilikçiliğe sahiptir. 22 UNESCO Dünya Mirası alanı, 30 UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası[1]Türkiye. UNESCO. ve zengin mutfağı ile Türkiye, dünyanın en çok ziyaret edilen dördüncü ülkesidir.

Etimoloji

Türk kelimesinin kökeni, "güçlü, kuvvet, olgun" veya "gelişen, tam güçte" anlamlarına gelebilir.[2]Clauson, Gerard. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford, Clarendon Press, 1972, s. 542-543. Kelimenin etimolojisi hâlâ tam olarak bilinmemektedir. 6. yüzyılda Çince gibi dillerde kullanımına ek olarak, Türk dillerinde Türk (𐱅𐰇𐰺𐰜, ; veya 𐱅𐰇𐰼𐰚, ) kelimesinin en erken kaydı İkinci Türk Kağanlığı'ndan gelmektedir.[3]Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. ISBN 3-933847-00-1, 9783933847003.

Sözcüğün günümüzdeki hâlinin orijinali, bugünkü Türkiye toprakları için ilk kez 12. yüzyılda İtalyanlar tarafından Orta Çağ Latincesi kullanılarak Turchia veya Turcmenia şekillerinde oluşturuldu.[4]Harper, Douglas. Turkey. Online Etymology Dictionary, 2001.[5]Türkiye'nin adı. Milliyet, 17 Mayıs 2008. Bunların yanı sıra, Orta Çağ'ın Alman seyyahları bölgeyi Turkei veya Tirkenland şeklinde, Fransızlar ise Turquie şeklinde andı.[5]Türkiye'nin adı. Milliyet, 17 Mayıs 2008. Bizans kaynaklarında 10. yüzyılda Tourkia adı Macaristan (Batı Tourkia) ve Hazar Kağanlığı (Doğu Tourkia) olmak üzere iki Orta Çağ devletini tanımlamak için kullanılıyordu.[6]Jenkins, Romilly James Heald. De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, 1967, s. 65.[7]Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag, 1999, s. 46.[8]Henry Hoyle Howorth. History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc., 2008, s. 3.[9]Öztürk, Özhan. Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi. Genesis Yayınları, 2011, s. 364. Yönetici seçkinleri Türk kökenli olan Memlük Sultanlığı, "Türklerin Devleti" (transliteration|ar|Dawlat at-Turk veya transliteration|ar|Dawlat-at-Turkiyya) olarak adlandırılıyordu. Aynı zamanda "Türklerin diyarı" anlamına gelen Türkistan kelimesi de, Orta Asya'da tarihi bir bölge için kullanılıyordu. Osmanlı İmparatorluğu ise, kendi çağdaşı olan diğer ülkeler tarafından ara ara ''Türkiye'' veya ''Türk İmparatorluğu'' şeklinde tanınırdı.[10]Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300-1650, The Structure of Power.

Aralık 2021'de cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ihracatta Made in Türkiye ibaresinin kullanılmasına ilişkin bir genelge yayımladı.[11]Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021. Genelgede ayrıca, diğer resmî yazışmalarla ilgili olarak, "(İngilizce) 'Turkey' gibi ifadeler yerine 'Türkiye' ifadesinin kullanılması konusunda gerekli hassasiyetin gösterileceği" belirtilmiştir.[11]Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021.[12]Exports to be labeled ‘Made in Türkiye’ - Latest News. 6 Aralık 2021.[13]Ürünlerde "Made in Türkiye" ibaresi kullanılmaya başlayacak. 4 Aralık 2021. Gerekçe olarak da, Türkiyenin "Türk milletinin kültür, medeniyet ve değerlerini en iyi şekilde temsil ve ifade etmesi" gösterilmiştir.[11]Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021. Mayıs 2022'de Türkiye hükûmeti, Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası kuruluşlardan İngilizce olarak Turkey yerine Türkiye kullanılmasını talep etmiş ve bu talep Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilmiştir.[14]Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks.[15]Topchi, Ali. UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request.[16]Turkey wants to be called Türkiye in rebranding move. 2 Haziran 2022.[17]BM'de ilk kez "Turkey" yerine "Türkiye" ifadesi kullanıldı. 3 Haziran 2022.

Tarih

Tarih öncesi

Cilalı Taş Devri'ne ait arkeolojik sit alanı Göbeklitepe'den bir görünüm. Göbeklitepe'deki bazı taşlar MÖ 9600'e kadar uzanmaktadır ve yapı, Stonehenge'den 7 bin yıldan fazla bir süre önce inşa edilmiştir.
Cilalı Taş Devri'ne ait arkeolojik sit alanı Göbeklitepe'den bir görünüm. Göbeklitepe'deki bazı taşlar MÖ 9600'e kadar uzanmaktadır ve yapı, Stonehenge'den 7 bin yıldan fazla bir süre önce inşa edilmiştir.Teomancimit, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Günümüzdeki Türkiye topraklarının çoğunu oluşturan Anadolu yarımadasındaki en eski arkeolojik bulgu, Gediz Nehri'nde bulunan ve yaklaşık 1,24 ila 1,17 milyon yıla tarihlenen taş bir alettir.[18]Maddy, D.. The earliest securely-dated hominin artefact in Anatolia?. Quaternary Science Reviews, 2015, s. 68-75. Ülkenin güney ile güneydoğu kısımları başta olmak üzere Anadolu'daki bilinen ilk yerleşimler, Eski Taş Çağı'na tarihlenir.[19]Stiner, Mary C.. Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories. Journal of Human Evolution, Mayıs 2013, s. 380-398.[20]The History of Turkey. Greenwood Press, 2001, s. xiv-xx.[21]Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37.[22]Anadolu'nun Epi-Paleolitik Dönem buluntu toplulukları: Sorunlar, öneriler, değerlendirmeler ve çeşitli yaklaşımlar. Anatolia, 2003, s. 35-43. Geçmişinin MÖ 9600 civarına kadar uzandığı tahmin edilen Göbeklitepe adlı arkeolojik sit alanı, dünyada bilinen en eski insan yapımı yapıdır.[23]Gresky, Julia. Modified human crania from Göbekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult. Science Advances, 28 Haziran 2017, s. e1700564. MÖ 7500'e veya MÖ 5700'e dayandığı düşünülen Orta Anadolu'daki Çatalhöyük, dünya üzerinde Cilalı Taş Devri ile Bakır Çağı'na ait en büyük ve en iyi korunmuş yerleşim yeridir.[24]Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List. Küresel Miras Fony, 3 Temmuz 2012. MÖ 8200 ila 6000 arasında kurulduğu tahmin edilen Çayönü yerleşkesi de, bu yapılara yine örnek verilebilir. Çanakkale'de bulunan Troya'da ise Cilalı Taş Devri'nde başlayan yerleşmeler, Demir Çağı'na kadar devam etmiştir.[25]Troy. ancient.eu.

Hititlerin başkenti olan Hattuşaş'taki Aslanlı Kapı; Boğazkale, Çorum
Hititlerin başkenti olan Hattuşaş'taki Aslanlı Kapı; Boğazkale, ÇorumBernard Gagnon, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Frigyalıların hâkimiyetinde bulunmuş olan Aizanoi şehrindeki Zeus Tapınağı; Çavdarhisar, Kütahya
Frigyalıların hâkimiyetinde bulunmuş olan Aizanoi şehrindeki Zeus Tapınağı; Çavdarhisar, KütahyaDosseman, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Çeşitli Eski Anadolu milletleri, bölgede Cilalı Taş Devri'nin başlangıcına kadar varlığını sürdürdü.[21]Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37. Bu halkların çoğu Hint-Avrupa dil ailesinin bir kolu olarak kabul edilen Anadolu dillerini konuştular.[26]The Position of Anatolian. Bazı bilim insanları, Hint-Avrupa dillerinin, yine eski Anadolu dillerinden olan Hitit dili ve Luvi dilinden yayıldığını öne sürer.[27]Balter, Michael. Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?. Science, 27 Şubat 2004, s. 1323. Ayrıca Türkiye'nin Avrupa kıtasında kalan küçük bir bölümünü oluşturan Doğu Trakya ise, 40 bin yıl öncesine dayanan bir yerleşim tarihine sahiptir ve bölgenin sakinleri de tarıma başlayarak milattan 6000 yıl önce Cilalı Taş Devri'ne geçmiştir.[28]Casson, Lionel. The Thracians. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 1977, s. 2-6.[29]Palaeoanthropology: Disputed ground. Nature, 2010, s. 176-178.

Anadolu'nun bilinen ilk sakinleri, Hatti ve Hurri toplumlarıdır. Hint-Avrupa milletlerinden olmayan bu iki toplum, yaklaşık olarak MÖ 2300'lerde Orta ve Doğu Anadolu'da yaşadılar. Hatti ve Hurriler, Hint-Avrupa milletlerinden Hititlerin MÖ 2000-1700 yıllarında Anadolu'ya gelmesiyle yerini Hititlere bıraktı. Hititler, bölgedeki ilk büyük krallığı MÖ 13. yüzyılda kurdular. Asurlular da, MÖ 1950'den MÖ 612'ye kadar günümüz Türkiye'sinin güneydoğu topraklarını fethetti ve oraya yerleşti.[30]Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site. uakron.edu.[31]Assyrian Identity In Ancient Times And Today'. Urartuların MÖ 9. yüzyılda Asurluların kuzeyindeki güçlü rakibi olduğu ise, Asur kitabeleri aracılığıyla öğrenildi.[32]Zimansky, Paul. Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire, s. 103. MÖ 612'den itibaren herhangi ciddi bir etki gösteremeyen Urartular, MÖ 590 yılında İran'dan gelen Medler tarafından yıkıldı.[33]Roux, Georges. Ancient Iraq, s. 314.

Orta Anadolu üzerinde büyük bir hâkimiyet kurmuş olan Hitit İmparatorluğu'nun da MÖ yaklaşık 1180'li yıllarda çöküşünün ardından, Hint-Avrupa milletlerinden Friglerin kurdukları Frigya, MÖ 7. yüzyılda Kimmerler tarafından yapılan saldırılara kadar Anadolu'da üstünlük elde etti.[34]The Metropolitan Museum of Art, New York. Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in Timeline of Art History.. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000. Frigya'dan sonra Lidya, Karya ve Likya devletleri bölgede güç yakalayarak söz sahibi oldu.[35]About Turkey - Etymology And Climate. ktu.edu.tr. Ekonomi alanıyla ön plana çıkan Lidyalılar, MÖ 546'da Ahameniş hükümdarı Büyük Kiros tarafından yıkılıncaya kadar Batı Anadolu'da varlığını sürdürdü.

Antik Çağ, Helenistik dönem ve Bizans dönemi

Makedonya Kralı Büyük İskender'in İssos Savaşı'nda (MÖ 333) Pers Kralı III. Darius ile karşılaşmasını gösteren mozaik. İskender döneminde başlayan Helenleştirme hareketi Anadolu'da da yaşandı.
Makedonya Kralı Büyük İskender'in İssos Savaşı'nda (MÖ 333) Pers Kralı III. Darius ile karşılaşmasını gösteren mozaik. İskender döneminde başlayan Helenleştirme hareketi Anadolu'da da yaşandı.an earlier Greek painting of Philoxenus of Eretria, Kamu malı, Wikimedia Commons

Anadolu'nun sahil şeridinde MÖ 1200 yıllarında büyük ölçüde Aiol, İyon ve Yunan yerleşimleri başladı. Bu yerleşimciler tarafından Milet, Efes, Smyrna ve Byzantium gibi çok sayıda önemli şehir kuruldu. Son olarak Yunan koloniciler tarafından MÖ 657'de Megara kenti ortaya çıkarıldı. Yine bu dönemlerde, MÖ 6. yüzyılda, Türkiye'nin şu anki doğu toprakları üzerinde Ermeni Orontes Hanedanı tarafından bir devlet kuruldu.[36]The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press, 1994, s. 444.

Anadolu, MÖ 6. ve 5. yüzyıllarda bir Pers devleti olan Ahameniş İmparatorluğu'nun egemenliğine girdi ve bu egemenlik, MÖ 334 yılındaki Makedonya Kralı Büyük İskender'in fetihlerine kadar devam etti.[37]Hooker, Richard. Ancient Greece: The Persian Wars. Washington State University, Washington, United States, 6 Haziran 1999. Anadolu'nun içlerine kadar ilerleyen İskender; Frigya, Kapadokya ve en son Kilikya'ya kadar ulaştı. Ardından, İskenderun civarında (Antakya) gerçekleşen İssos Savaşı'nda ve akabinde Irak civarında meydana gelen Gaugamela Muharebesi'nde Ahameniş hükümdarı III. Darius'u perişan etti. Daha sonra Pers Kralı III. Darius'u devirdi ve Ahameniş İmparatorluğu'nu tamamen fethetti. Büyük bir yenilgiye uğrayan Darius, Fırat'ın doğusuna kadar sürüldü ve böylece Anadolu'daki Pers hâkimiyeti son bulmuş oldu.

Büyük Konstantin'in MS 337'deki ölümü sırasında Roma İmparatorluğu sınırları Avrupa'nın önemli bir bölümü, Anadolu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın kıyı kesimlerini kapsıyordu. 330'da Konstantinopolis (şimdiki İstanbul) imparatorluğun yeni başkenti olurken, daha sonra ise yıkılıncaya kadar Doğu Roma'nın (Bizans) başkenti oldu.
Büyük Konstantin'in MS 337'deki ölümü sırasında Roma İmparatorluğu sınırları Avrupa'nın önemli bir bölümü, Anadolu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın kıyı kesimlerini kapsıyordu. 330'da Konstantinopolis (şimdiki İstanbul) imparatorluğun yeni başkenti olurken, daha sonra ise yıkılıncaya kadar Doğu Roma'nın (Bizans) başkenti oldu.Tataryn77, Kamu malı, Wikimedia Commons
532-537 yılları arasında Bizans'ın yaptırdığı Ayasofya, İstanbul'un Fethi'ne kadar yaklaşık 9 asır kilise olarak hizmet verdi, sonradan Osmanlı döneminde camiye çevrildi. Ayasofya; Roma, Osmanlı ve Türkiye döneminin en önemli mekânları arasında yer almıştır.
532-537 yılları arasında Bizans'ın yaptırdığı Ayasofya, İstanbul'un Fethi'ne kadar yaklaşık 9 asır kilise olarak hizmet verdi, sonradan Osmanlı döneminde camiye çevrildi. Ayasofya; Roma, Osmanlı ve Türkiye döneminin en önemli mekânları arasında yer almıştır.Dennis G. Jarvis, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Büyük İskender döneminde kültürel kaynaşma ve Helenleştirme hareketi başlatıldı.[21]Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37. MÖ 323'te İskender'in Babil'deki ani ölümünün ardından Anadolu bölünerek küçük Helenistik krallıklar ortaya çıktı. Tüm bu krallıklar, MÖ 1. yüzyıl ortalarında Roma Cumhuriyeti'nin bir parçası hâline geldi.[38]The Metropolitan Museum of Art, New York. Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in Timeline of Art History.. New York: The Metropolitan Museum of Art, Ekim 2000. Büyük İskender'in, fetihleriyle başlatmış olduğu Helenleştirme hareketi ise Roma İmparatorluğu döneminde hızlandırıldı. Bu nedenle daha önceki yüzyıllarda var olan Anadolu dilleri ve kültürlerinin nesli tükenerek yerini Yunan dil ve kültürüne bıraktı.[39]Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2000, s. 61.[40]Theo van den Hout. The Elements of Hittite. Cambridge University Press, 27 Ekim 2011, s. 1.324 yılında Roma İmparatoru I. Konstantin, imparatorluğun başkentini Byzantium'a taşıdı ve şehrin adını Nova Roma olarak değiştirdi. İmparator I. Theodosius'un (379-395) iki erkek çocuğu, babalarının 395'te ölmesinin ardından Roma İmparatorluğu'nu Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölerek paylaştılar. Başkenti Roma olarak kalan Batı Roma İmparatorluğu, 476'da yıkıldı. Halk arasında Konstantinopolis (İstanbul) olarak yaygınlaşan şehir ise, Doğu Roma İmparatorluğu'nun başkenti oldu. Doğu Roma İmparatorluğu, daha sonraki yıllarda Bizans İmparatorluğu olarak anılmaya başladı, günümüz Türkiye topraklarının önemli bir kısmında hâkimiyet kurdu ve Osmanlı Türklerinin İstanbul'u ele geçirdiği 1453 yılına kadar varlığını sürdürdü.[41]Daniel C. Waugh. Constantinople/Istanbul. University of Washington, Seattle, Washington, 2004.

Selçuklular ve Osmanlı İmparatorluğu

Oğuz Türkleri, Müslüman olduktan sonra İslam dünyası çevrelerine daha yakın yerlerde ikamet ettiler ve 9. yüzyılda Hazar Denizi ile Aral Gölü'nün kuzeyine yerleşmeye başladılar.[42]Wink, Andre. Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries. Brill Academic Publishers, 1990, s. 21. 10. yüzyıl itibarıyla Selçuklular, Pers yurdunu da sınırları içine katarak, atalarının vatanı Orta Asya'dan batıya doğru göç etmeye başladılar ve Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdular.[43]THE SELJUK TURKS. peter.mackenzie.org.

11. yüzyılın ikinci yarısında Selçuklular, Anadolu'nun doğu bölgelerine yerleşmeye ve akınlar yapmaya başladılar. 1071'de, Sultan Alp Arslan döneminde, Selçuklu Türkleri ile Bizans İmparatorluğu arasında yapılan Malazgirt Meydan Muharebesi'nden sonra gelen Selçuklu zaferiyle birlikte Anadolu toprakları üzerinde Türkleştirme ve İslamlaşma hareketi başladı.[44]Rafis Abazov. Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group, 2009, s. 1071.[45]Turkey: A Country Study. United States Government Publishing Office for the Federal Research Division of the Library of Congress, 1996. Bu hareketle birlikte Anadolu'da Türk dilleri ve İslam tanıtılarak yaygın hâle geldi. Böylece bölgede yaygın olan Hristiyanlık ve Yunanca, yerini yavaş yavaş İslam ve Türk kültürüne bıraktı.[44]Rafis Abazov. Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group, 2009, s. 1071. Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun parçalanmasının ardından, Anadolu'da diğer Türk beyliklerinin üzerinde hâkimiyet kuran Anadolu Selçuklu Sultanlığı, uzunca bir süre Anadolu'yu yönetti. Başkenti İznik olan Anadolu Selçuklular, Birinci Haçlı Seferi sırasında İznik'in Bizans'ın eline geçmesiyle Sultan I. Kılıç Arslan tarafından 1097 tarihinde başkentini Konya'ya taşımıştır ve bu tarihten itibaren Konya, Selçuklu Devleti'nin başkenti olmuştur. Sultan I. Alâeddin Keykubad döneminde altın çağını yaşayan Selçuklular, I. Alaeddin'in ölümünün ardından duraklama sürecine girdi.

1200 yılında Anadolu Selçuklu Devleti (Rum Sultanlığı) ve çevre devletlerin bir haritası. Anadolu Selçukluları, özellikle I. Alâeddin Keykubad döneminde (1220-37) sınırlarını çoğunlukla doğuda olmak üzere önemli ölçüde genişlettiler.
1200 yılında Anadolu Selçuklu Devleti (Rum Sultanlığı) ve çevre devletlerin bir haritası. Anadolu Selçukluları, özellikle I. Alâeddin Keykubad döneminde (1220-37) sınırlarını çoğunlukla doğuda olmak üzere önemli ölçüde genişlettiler.Gabagool, CC BY 3.0, Wikimedia Commons

Alaeddin Keykubad'ın ölümünü fırsat bilen Moğollar, Selçukluların doğu sınırına saldırarak Anadolu içlerine girmeye çalıştılar. Nitekim 1243'te Anadolu Selçuklu Devleti ile Baycu Noyan komutasındaki Moğollar arasında gerçekleşen Kösedağ Muharebesi sonucunda gelen yenilgiyle Anadolu, Moğol hâkimiyetine girmiştir ve Anadolu Selçuklu Devleti zayıflayıp yerini Türk beyliklerine bırakmıştır.[46]Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire, s. 33. Bu beylikler arasında, Söğüt ve Bilecik çevresinde kurulu olan Osmanoğulları Beyliği, 13. yüzyılın sonlarına doğru bağımsızlığını ilan etmiştir.

İstanbul'un Fethi (1453) sırasında, II. Mehmed komutasındaki Osmanlı donanmasının Haliç'e indirilmesini tasvir eden tablo. (Fausto Zonaro)
İstanbul'un Fethi (1453) sırasında, II. Mehmed komutasındaki Osmanlı donanmasının Haliç'e indirilmesini tasvir eden tablo. (Fausto Zonaro)Fausto Zonaro, Kamu malı, Wikimedia Commons

Osman Gazi'nin başında olduğu Osmanoğulları Beyliği, sonraki yıllarda gittikçe büyüyerek Anadolu, Balkanlar, Kuzey Afrika ve Levant üzerinde hâkimiyet kurdu. 1453 yılında, II. Mehmed öncülüğünde Bizans İmparatorluğu'nun başkenti Konstantinopolis fethedildi ve imparatorluk tarihe karıştı.[47]Kinross, Patrick. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow, 1977. Bu olaydan sonra Osmanlılar, bir imparatorluk hâline geldi.

1514 yılında I. Selim, Çaldıran Muharebesi ile Safevî hükümdarı Şah İsmail'i yenerek imparatorluğun sınırlarını doğu yönünde genişletti. 1517'de de Levant, Mısır ve Cezayir'i ele geçirdi ve Mısır'da hüküm süren Memlûk Sultanlığı'nı yıkarak İslam halifeliğinin Osmanlı İmparatorluğu'na geçmesini sağladı. Ardından Kızıldeniz, Umman Denizi ve Basra Körfezi üzerinde Osmanlı ve Portekiz imparatorlukları arasında, Hint Okyanusu'nda üstünlüğü ele geçirmek için bazı çeşitli deniz muharebeleri yapıldı. Portekizlilerin Hindistan üzerinde egemenlik sağlaması Osmanlı tarafından bir tehdit olarak algılandı. Çünkü 15. yüzyıl sonlarındaki Coğrafi Keşifler sayesinde Ümit Burnu ve Amerika kıtasının keşfedilmesi, Osmanlı'nın elinde tuttuğu Doğu Asya ile Batı Avrupa arasında ticareti sağlayan eski ticaret yollarının önemini yitirmesine neden olup Osmanlı ekonomisini olumsuz yönde etkilemiştir.[48]TheOttomans.org - Discover The Ottomans.

Osmanlı İmparatorluğu, 1683 yılında üç kıtaya yayılmış bir vaziyette en geniş sınırlarında.
Osmanlı İmparatorluğu, 1683 yılında üç kıtaya yayılmış bir vaziyette en geniş sınırlarında.Huluxsi, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Osmanlı İmparatorluğu, 16. ve 17. yüzyılda, özellikle I. Süleyman döneminde tarihinin zirvesine ulaştı. Bu dönemde batıda Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'na doğru topraklar genişletilerek Balkanların tamamı, Orta Avrupa ve Lehistan'ın güney kısmı ele geçirildi.[49]Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, 29 Ekim 1976, s. 213. Osmanlı donanması, denizde çeşitli rekabetlere girerek başarılar kazandı. 1538'de yapılan Preveze Deniz Muharebesi'nde Barbaros Hayreddin Paşa'nın Haçlıları mağlup etmesinden sonra imparatorluğun Akdeniz'deki kontrolü arttı. Doğuda ise Safevî Devleti ile mezhep farklılıklarından ve toprak anlaşmazlıklarından kaynaklanan bazı çatışmalar, zaman zaman savaşa dönüşerek 16. ve 18. yüzyıl arasında devam etti.[50]Kirk, George E.. A Short History of the Middle East. Brill Academic Publishers, 2008, s. 58.

Osmanlı padişahı III. Selim, Topkapı Sarayı'nın Saadet Kapısı'nda bazı ileri gelenleri kabul ediyor, 1789. Aydınlanmacı ve reformcu bir hükümdar olarak kabul edilen III. Selim, döneminde (1789-1807) birtakım yapısal değişiklikler yapmaya çalıştı.
Osmanlı padişahı III. Selim, Topkapı Sarayı'nın Saadet Kapısı'nda bazı ileri gelenleri kabul ediyor, 1789. Aydınlanmacı ve reformcu bir hükümdar olarak kabul edilen III. Selim, döneminde (1789-1807) birtakım yapısal değişiklikler yapmaya çalıştı.Konstantin Kapıdağlı, Kamu malı, Wikimedia Commons

Osmanlı İmparatorluğu, Batı Avrupa'da gerçekleşen Rönesans, Bilimsel Devrim, Aydınlanma Çağı ve Sanayi Devrimi gibi yeni gelişmeleri ülkesine getiremeyerek çağın gerisinde kaldı.[51]Yavuz, Erdal. The Industrial Revolution and Consequences. Kutsal İttifak Savaşları'nın bitmesiyle 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması sonrasında Osmanlı İmparatorluğu yavaşça gerilemeye başladı. Yapılan pek çok ıslahat ve 19. yüzyılda ilan edilen Tanzimat Fermanı, ülkenin modernleşmesini amaçladı; ancak başarılı olamadı. Bunun yanı sıra, ülkede toprak bütünlüğünü korumak için geliştirilen, farklı dinî ve etnik kökenlere sahip kişilerin bir arada yaşaması fikrini içeren Osmanlıcılık akımı da başarıya ulaşamayarak dağılmanın önüne geçemedi.[52]Yalçın, Özgür. Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt. academia.edu. 1854'te Kırım Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu, ilk kez dış borçlanmaya gitti; ancak alınan borçlar ödenemedi. Sonraki 20 yıl içinde yüksek seviyelere ulaşarak ekonominin iflasın eşiğine gelmesine sebep oldu ve Osmanlı hükûmetini zor durumda bıraktı.[53]Douglas Arthur Howard: "The History of Turkey", sayfa 71. Bunu 1875-78 Doğu Krizi ve 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı gibi felaketler izledi. Sonuç olarak Osmanlı ekonomisi, borçlarını ödeyemeyerek harap duruma gelince, alacaklı ülkeler tarafından 1881'de borçların tahsilatını sağlayacak Düyun-u Umumiye kuruldu. Böylece Osmanlı Devleti'nin gelirlerinin kontrolü, alacaklı ülkelerin eline geçti.[54]Krasner, Stephen D.. Sovereignty: Organized Hypocrisy. books.google.com.tr. 20. yüzyıl başlarında Osmanlı İmparatorluğu, Avrupalı güçlerle karşılaştırıldığında sanayileşememiş ve gelişmemiş bir ülke konumuna geldi.[55]The Ottoman Empire. Yine de, Osmanlılar en uzak vasalları olan Açe Sultanlığı'na asker gönderirken Güneydoğu Asya'da bile nüfuz sahibiydiler.[56]İsmail Hakkı Göksoy, "Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources" in Michael R. Feener, Patrick Daly, and Anthony Reid, Mapping the Acehnese Past (Leiden: KITLV, 2011),65-95.

Osmanlı İmparatorluğu'nun topraklarının sınırları, askerî gücü ve zenginlik düzeyi giderek azalınca, Balkanlarda yaşayan Müslümanlar, gördükleri eziyetler sebebiyle Anadolu'ya göç etmeye başladı.[57]Todorova, Maria. Imagining the Balkans. Oxford University Press, 18 Mart 2009, s. 175. Aynı şekilde Rusların Kafkasya topraklarını ele geçirmesi sonucunda buradaki Müslümanlar da Anadolu'ya yöneldi.[58]Mann, Michael. The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press, 2005, s. 118. İmparatorluğun yine son zamanlarında milliyetçilik isyanlarının çıkmasıyla milletler arasında çeşitli etnik gerginlikler yaşandı; bu etnik gerginlikler Ermeni Sorunu gibi çeşitli sorunları ortaya çıkardı.[59]Collapse of the Ottoman Empire, 1918-1920. Sultan II. Abdülhamid'in aşırı otoriter yönetimine bir tepki olarak gelişen Jön Türk hareketinin 1908'de yaptığı devrimle II. Meşrutiyet ilan edildi.[60]Chambers, Robert. Liberty and The Ottoman. University of Toronto. Ardından 5 Ekim 1908'de Bulgaristan'ın resmen bağımsız olması ve 6 Ekim 1908'de Avusturya-Macaristan'ın Bosna'yı tek taraflı ilhakı, ülkedeki kaos ortamını büyüttü. Bu olayları, pek çok canın ve toprağın kaybına sebep olan Trablusgarp Savaşı (1911-12) ile Balkan Savaşları (1912-13) izledi. 23 Ocak 1913'te, I. Balkan Savaşı sırasında gerçekleşen Bâb-ı Âli Baskını, Üç Paşalar'ı başa getirdi ve yönetimi ele geçirmelerine yol açtı.

Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'na İttifak Devletleri'nin yanında girdi ve savaştan yenik çıktı. Savaş sırasında Ermenilerle yaşanan etnik gerginliklerin tırmanması üzerine çıkarılan Tehcir Kanunu ile Ermeniler, Doğu Anadolu Bölgesi'nden Suriye'ye devlet eliyle göç ettirildi. Göçlerde farklı kaynaklara göre 300.000 ile 1.500.000 arasında Ermeninin öldüğü iddia edildi. Bu ölümler, çeşitli kaynaklar tarafından Ermeni Soykırımı olarak tanımlandı.[61]Death toll of the Armenian Massacres. Encyclopædia Britannica.[62]Fact Sheet: Armenian Genocide. Michigan Üniversitesi.[63]Freedman, Jeri. The Armenian genocide. Rosen Pub. Group, 2009.[64]Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, s. 19. ISBN 0-313-34642-9. Türk tarafı ise olayların soykırım olmadığını ifade ederek Ermenilerin yalnızca yerlerinin değiştirildiğini belirtti.[65]Patrick J. Roelle, Sr.. Islam's Mandate- a Tribute to Jihad: The Mosque at Ground Zero. AuthorHouse, 27 Eylül 2010, s. 33. Ermenilerin yanı sıra, imparatorlukta savaş devam ederken Rum ve Süryaniler de öldürüldü ve bu olaylar da bazı kaynaklar tarafından soykırım olarak tanımlandı.[66]Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction". Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820

Savaşın ardından imparatorluğa bağlı milletler ayrılarak çeşitli yeni devletler kurdular.[67]Roderic H. Davison; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in Slavic Review, Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975), ss. 186–187[68]Donald Bloxham. The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press, 2005, s. 150.[69]Levene, Mark. Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923. Holocaust and Genocide Studies, Kış 1998, s. 393–433.[70]Ferguson, Niall. The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West. Penguin Group (USA) Incorporated, 2007, s. 180. 30 Ekim 1918'de Osmanlı İmparatorluğu, İtilaf Devletleri ile Mondros Mütarekesi'ni imzaladı.[71]Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950. 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması ise Osmanlı topraklarını İtilaf Devletleri arasında paylaştırdı, ancak yürürlüğe giremedi.[47]Kinross, Patrick. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow, 1977.

Türkiye Cumhuriyeti

Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır.
Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanıdır.Yazarı bilinmiyor, Kamu malı, Wikimedia Commons

I. Dünya Savaşı bitiminde imzalanan Mondros Mütarekesi'nden sonra İtilaf Devletleri tarafından İstanbul, İzmir ve diğer Osmanlı topraklarının işgali, Anadolu Hareketi'ni ortaya çıkardı.[72]Atay, Mehmet. 19 Mayıs-Türk Ulusal Kurtuluş Hareketinin Başlangıcı. Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı. Çanakkale Savaşı'nın öne çıkan isimlerinden biri olan Mustafa Kemal Paşa'nın 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışı ile Sevr Antlaşması'nın getirdiği şartları iptal edip Mîsâk-ı Millî sınırları içinde kalan ülke topraklarının bütünlüğünü korumayı amaçlayan Türk Kurtuluş Savaşı başlatıldı.[73]Mango, Andrew. Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. Overlook, 2000, s. lxxviii.

Ankara'da 23 Nisan 1920'de kendisini ülkenin meşru hükûmeti ilan eden Ankara merkezli Türk rejimi, eski Osmanlı'dan yeni Cumhuriyet siyasi sistemine yasal geçişi resmîleştirmeye başladı. Ankara Hükûmeti silahlı ve diplomatik mücadeleye girişti. 1921-1923 yılları arasında Ermeni, Yunan, Fransız ve İngiliz orduları ülkeden kovuldu:[74]Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas, p. 237.[75]Psomiades, Harry J.. The Eastern Question, the Last Phase: a study in Greek-Turkish diplomacy. Pella, 2000, s. 27-38.[76]Macfie, A. L.. The Chanak affair (September–October 1922). Balkan Studies, 1979, s. 309-41.[77]Heper, Criss. Historical Dictionary of Turkey. Scarecrow Press, 2009. Ankara Hükûmeti'nin askerî ilerleyişi ve diplomatik başarısı 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi'nin imzalanmasıyla sonuçlandı. Birleşik Krallık ile Ankara Hükûmeti arasındaki Çanakkale Krizi'nin (Eylül-Ekim 1922) ele alınışı, 19 Ekim 1922'de David Lloyd George hükûmetinin çökmesine[78]Darwin, J. G.. The Chanak Crisis and the British Cabinet. History, Feb 1980, s. 32-48. ve Kanada'nın Birleşik Krallık'tan siyasi özerklik kazanmasına neden oldu.[79]Dawson, Robert MacGregor. William Lyon Mackenzie King: A Political Biography, 1874-1923. University of Toronto Press, 1958, s. 401-416. 1 Kasım 1922 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi, saltanatı kaldırdı ve 623 yıllık monarşik Osmanlı İmparatorluğu, resmen tarih sahnesinden silindi.

24 Temmuz 1923'te Sevr Antlaşması'nın yerine imzalanan Lozan Antlaşması, Osmanlı İmparatorluğu'nun devamı niteliğindeki yeni Türk devletinin uluslararası alanda tanınmasını sağladı. Yeni antlaşma, Türkiye'nin kendi toprakları üzerindeki egemenliğine yol açtı. İtilaf Devletleri'nin Türkiye'yi işgali, 4 Ekim 1923'te son İtilaf birliklerinin İstanbul'dan çekilmesi ve 6 Ekim 1923'te Türk birliklerinin şehre girmesiyle sona erdi. 29 Ekim 1923'te yeni başkent Ankara'da resmen cumhuriyet ilan edildi.[80]Axiarlis, Evangelia. Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party. I.B. Tauris, 2014, s. 11.[81]Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23. Encyclopædia Britannica, 2007. Lozan Antlaşması sonrasında antlaşma maddeleri gereğince yapılan Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında Türkiye'deki 1,1 milyon Rum ile Yunanistan'daki 380 bin Türk yer değiştirdi.[82]Clogg, Richard. A Concise History of Greece. Cambridge University Press, 20 Haziran 2002, s. 101.

Son Osmanlı padişahı VI. Mehmed, saltanatın kaldırılmasının ardından İngiliz savaş gemisi HMS Malaya ile Malta'ya varıyor; 9 Aralık 1922
Son Osmanlı padişahı VI. Mehmed, saltanatın kaldırılmasının ardından İngiliz savaş gemisi HMS Malaya ile Malta'ya varıyor; 9 Aralık 1922Grand Studio, Malta; The Grand Studio, owned first by J.Mallia and later by F. Tabone was based since late Victorian times in Kingsway, Valletta. Its activities included portraiture and current events. Everett Collection, cf. alamy, Kamu malı, Wikimedia Commons

Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı olan Mustafa Kemal, dine dayalı ve çok uluslu eski Osmanlı monarşisini laik bir anayasa altında parlamenter bir cumhuriyet olarak yönetilecek bir Türk ulus devletine dönüştürme amacını içeren birçok devrim yaptı.[83]The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press, 28 Kasım 2012, s. 49. Bu devrimlerin bir parçası olarak saltanat ve ardından hilâfet kaldırıldı, kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanındı, Latin alfabesi kullanılmaya başlandı ve diğer birçok değişiklik yapıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1934 yılında çıkan Soyadı Kanunu ile kendisine "Atatürk" soyadını verdi.[84]Kemal Öz Adlı Cumhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun. Ağa olarak adlandırılan toprak beyleri tarafından yönetilen ve feodal düzenleri olan Kürt ve Zaza aşiretleri ve ülkenin diğer yerlerinde bulunan çoğunlukla İslamcı bazı gruplar, bu devrimlere itiraz etti ve laikliğe muhalefet nedeniyle çıkan Şeyh Said ve Menemen isyanları ile toprak reformu nedeniyle çıkan Dersim İsyanı, Türk güvenlik güçleri tarafından bastırıldı.[85]Çağaptay, Soner. Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s. Yale Üniversitesi, 2002.

Sonradan cumhurbaşkanı olacak olan Başbakan Turgut Özal, 1986'da Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu ile Davos'ta görüşürken
Sonradan cumhurbaşkanı olacak olan Başbakan Turgut Özal, 1986'da Yunanistan Başbakanı Andreas Papandreu ile Davos'ta görüşürkenWorld Economic Forum, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

II. Dünya Savaşı'nda (1939-1945) Türkiye, uzun süre tarafsızlığını korudu; ancak savaşın son aylarında, 23 Şubat 1945 tarihinde Müttefik Devletler'in yanında yer aldı. 26 Haziran 1945'te ise Birleşmiş Milletler'in kurucu üyelerinden biri oldu.[86]Growth in United Nations membership (1945–2005). United Nations, 3 Temmuz 2006. II. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanistan'da çıkan komünist isyanının bastırılmasında karşılaşılan zorluklar ve Sovyetler Birliği'nin Türk Boğazları'nda askerî üs talep etmesi, Amerika Birleşik Devletleri'nin 1947'de Truman Doktrini'ni ilanıyla sonuçlandı. Doktrin, Türkiye ve Yunanistan'ın güvenliğini sağlamayı amaçlayarak askerî ve ekonomik destek sağladı. Her iki ülke de 1948 yılında Avrupa ekonomisinin yeniden inşası için Marshall Planı ve OEEC'ye dâhil edildi,[87]Huston, James A.. Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953. Susquehanna University Press, 1988, s. 134. daha sonra 1961 yılında OECD'nin kurucu üyesi hâline geldi.[88]Members and partners. OECD.

Türkiye'nin ilk kadın başbakanı Tansu Çiller, Ocak 1994'te Avrupa Komisyonu toplantısına katıldı.
Türkiye'nin ilk kadın başbakanı Tansu Çiller, Ocak 1994'te Avrupa Komisyonu toplantısına katıldı.Thierry Dauwe, European Communities, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Kore Savaşı'na (1950-53) Birleşmiş Milletler kuvvetleri ile birlikte katılan Türkiye, 1952 yılında Sovyetler Birliği'ne karşı NATO'ya katıldı. 15 Temmuz 1974'te Kıbrıs'ta gerçekleşen darbe, EOKA-B'nin faaliyetleri, Enosis (adayı Yunanistan ile birleştirme) planları ve yaşanan toplumlar arası çatışmanın tırmanması sonucunda Türkiye, 20 Temmuz 1974'te adaya asker çıkardı.[89]Uslu, Nasuh. The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959-2003. Nova Publishers, 2003, s. 119. Dokuz yıl sonra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kurularak ada ikiye bölünse de, KKTC yalnızca Türkiye tarafından resmen tanındı.[90]Timeline: Cyprus. BBC, 12 Aralık 2006.

Türkiye Cumhuriyeti'nin tek partili dönemi, 1945 yılında son buldu. Ardından gelen çok partili demokrasi dönemi 1960 ve 1980 askerî darbeleri ve 1971 ve 1997 muhtıraları ile kesintiye uğradı.[91]Hale, William Mathew. Turkish Politics and the Military. Routledge, UK, 1994, s. 161, 215, 246.[92]Arsu, Sebsem. Turkish Military Leaders Held for Role in ’97 Coup. The New York Times, 12 Nisan 2012. 1960 ile 20. yüzyılın sonu arasında Türk siyasetinde birden fazla seçim zaferi elde eden önde gelen liderler muhafazakâr-popülist Süleyman Demirel, sosyal demokrat Bülent Ecevit ve neoliberal reformcu Turgut Özal'dı. Tansu Çiller 1993 yılında Türkiye'nin ilk kadın başbakanı oldu.

1980'li yıllarda Türk ekonomisinin liberalleştirilmesinden bu yana ülke, ekonomik büyüme ve siyasi istikrar yakaladı.[93]Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press, 1992, s. 12. 1984'ten itibaren PKK, Türk hükûmetlerine karşı ayaklanma ve saldırı kampanyalarına başladı; tarafların çatışmaları sonucunda resmî verilere göre 40 binden fazla insan öldü.[94]Turkey's PKK peace plan delayed. BBC, 10 Ekim 2009. 2012'de taraflar arasında barış görüşmeleri başladı,[95]Sebnem Arsu. Kurdish Rebel Group to Withdraw From Turkey. The New York Times, 25 Nisan 2013.[96]Murat Karayilan announces PKK withdrawal from Turkey. BBC, 25 Nisan 2013. ancak 2015'te görüşmeler sona erdi ve yeniden çatışma hâline dönüldü.[97]Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria. 2013'te Gezi Parkı'ndaki düzenlemeler nedeniyle başlayan protestolar, daha sonra hükûmet karşıtı protestolara dönüşerek birçok ilde patlak verdi ancak hükûmet tarafından bastırıldı.[98]Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah. What's driving unrest and protests in Turkey?. CNN, 4 Haziran 2013. 28 Ağustos 2014'te Recep Tayyip Erdoğan doğrudan halk oyuyla seçilen ilk cumhurbaşkanı oldu. 15 Temmuz 2016'da, Türkiye'de bir darbe girişimi meydana geldi.[99]Cunningham, Erin. Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt. 16 Temmuz 2016. 2017'de yapılan anayasa değişikliği referandumu ile parlamenter sistemin yerini icracı bir başkanlık sistemi aldı. Başbakanlık makamı kaldırılarak yetki ve görevleri cumhurbaşkanına devredildi.

İdari bölümler

Türkiye, idari açıdan üniter bir yapıya sahiptir ve bu durum Türk kamu yönetimine şekil veren en önemli etkenlerdendir. Devletin temel işleyişindeki üç güç olan yasama, yürütme ve yargı dikkate alındığında, yerel yönetimlerin hemen hemen herhangi bir gücü yoktur. İllerin ve diğer birimlerin yönetimi, merkezî yönetimden sonra gelir. Yerel yönetimler yalnızca bulundukları yerde hizmet vermek amacıyla kurulmuşlardır. İllerin başında valiler, ilçelerin başında kaymakamlar yönetici olarak görevlidir. Vali ve kaymakamın yanı sıra, merkezî yönetim ve belediye başkanları tarafından atanan diğer üst düzey yetkililer de vardır.[100]General Structure of Turkish Public Administration. Ministry of Justice.

Türkiye'nin başkenti Ankara'dır. Ülkenin en büyük idari birimleri illerdir ve 81 il vardır. Bu iller ilçelere ayrılmıştır, toplamda 973 ilçe mevcuttur.[101]Mülki İdare Bölümleri. Ayrıca ülke coğrafi, demografik ve ekonomik koşullar göz önüne alınarak idari anlam taşımayan 7 bölge ve 21 alt bölgeye ayrılmıştır.[102]Yiğit, Ali. Geçmişten Günümüze Türkiye'yi Bölgelere Ayıran Çalışmalar ve Yapılması Gerekenler.

Türkiye etiketli iller haritası Türkiye'nin en büyük şehirleri

Siyaset

Türkiye, çok partili sisteme sahip temsilî demokrasinin uygulandığı üniter devlettir.[103]Turkey (Turkiye). CIA. Mevcut anayasa 1982'de referandumla onaylandı ve hükûmetin yapısını belirlemekle birlikte, devletin ideallerini ve yönetim standartlarını ortaya koymaktadır. Anayasa ayrıca devletin vatandaşlarına karşı sorumluluğunu ve halkın hak ve yükümlülüklerini belirler.

Türk siyasi sisteminde vatandaşlar, ülkesel, il ve yerel olmak üzere üç yönetim düzeyine tabidir. Yerel yönetimin görevleri genellikle belediye yönetimleri ve ilçeler arasında paylaştırılır. Türkiye idari amaçlarla 81 ile bölünmüştür. Her il, toplam 973 ilçe olmak üzere ilçelere ayrılmıştır.

Devlet, anayasa tarafından tanımlanan bir kuvvetler ayrılığı sistemi ile düzenlenmiştir ve yasama, yürütme ve yargı olmak üzere üç kola ayrılmaktadır:

  • Yasama: Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe ve kesin hesap kanun tekliflerini görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; genel ve özel af ilanına karar vermek. Ayrıca hükûmet üyelerini görevden alabilecek soruşturma yetkisine sahiptir.

  • Yürütme: Cumhurbaşkanı ordunun başkomutanıdır; kanun teklifini yasalaşmadan önce veto edebilir; kabine üyelerini ve ulusal yasaları uygulayan diğer görevlileri atar; temel haklar, bireysel haklar ve belirli siyasi haklar dışında yürütme yetkisine ilişkin konularda cumhurbaşkanlığı kararnameleri çıkarabilir (parlamento yasaları cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden üstündür). Ayrıca milletlerarası antlaşmaları onaylar ve yayımlar.[104]Mevzuat. anayasa.gov.tr.

  • Yargı: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay ve Uyuşmazlık Mahkemesi anayasa tarafından yüksek mahkemeler olarak tanınmaktadır. Anayasa Mahkemesi, kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve insan haklarına ilişkin bireysel başvurularını karara bağlar. Yargıtay, adli konularda nihai karar mercii. Danıştay, idari yargıda nihai karar mercii. Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı arasında çıkacak olan görev uyuşmazlıklarının karara bağlandığı yüksek mahkemedir. Anayasa Mahkemesi'nin üyeleri, cumhurbaşkanı ve meclis tarafından atanır.

Meclise 600 milletvekili seçilir. Parlamento üyelerinin her biri beş yıllık bir dönem için bir seçim bölgesini temsil eder. Parlamentonun sandalye dağılımı, nüfus sayımına uygun olarak illere göre dağıtılır. Cumhurbaşkanı ise beş yıllık bir dönem için doğrudan halk tarafından seçilir. Cumhurbaşkanı iki dönemden (10 yıl) sonra yeniden aday olamaz. Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilmesi hâlinde, cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir. Meclis seçimleri ve cumhurbaşkanlığı seçimleri aynı gün yapılır. Anayasa Mahkemesi on beş üyeden oluşur. Bir üye on iki yıllık bir süre için seçilir ve yeniden seçilemez. Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşını doldurduklarında emekli olmak zorundadırlar.

Seçim ve partiler

Türkiye'de seçimler altı yönetim kademesi için yapılır: meclis seçimleri (ulusal), cumhurbaşkanlığı seçimleri (ulusal), büyükşehir belediye başkanları (yerel), ilçe belediye başkanları (yerel), il veya belediye meclisi üyeleri (yerel) ve muhtarlar (yerel). Seçimler dışında zaman zaman referandumlar da düzenleniyor.

18 yaşını doldurmuş her Türk vatandaşı, seçimlerde oy kullanma ve aday olma hakkına sahiptir. Her iki cinsiyet için de genel oy hakkı Türkiye'nin her yerinde uygulanmaktadır. Türkiye'de hem genel hem de yerel seçimlere katılım oranları yüzde 80'lerde bulunmaktadır. Türkiye'de 88 seçim bölgesi vardır ve bu seçim bölgelerinden aday olan 18 yaş üstü kişilerden 600 tanesi beş yıl aralıklarla liste usulü çoğunluk seçim sistemi yoluyla milletvekili olarak seçilir. Anayasa Mahkemesi, laiklik karşıtı veya terörle bağlantısı olan siyasi partilerin kamu finansmanını veya tamamen varlıklarını ortadan kaldırma hakkına sahiptir. Ülkede %7 seçim barajı uygulaması vardır.[105]Seçim kanununda değişiklik Resmi Gazete'de: Seçim barajı yüzde 7'ye indi. 6 Nisan 2022. Küçük partiler, diğer partilerle ittifak kurarak seçim barajını aşabilirler. İttifakın toplam oyunun %7'yi geçmesi yeterlidir. Bağımsız adaylar seçim barajına tabi değildir.

İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye'de siyaset çok partili bir sistem altında faaliyet göstermiştir. Türk siyasi yelpazesinin sağ tarafında Demokrat Parti (DP), Adalet Partisi (AP), Anavatan Partisi (ANAP) ve Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti) Türkiye'nin en büyük siyasi partileri oldular ve en büyük seçim başarılarını elde ederek siyasette baskın oldular. Sağ partiler muhafazakârlık, milliyetçilik, liberalizm veya İslamcılık gibi siyasi ideolojilerin ilkelerini benimseme eğilimindedir. Yelpazenin sol tarafında Cumhuriyet Halk Partisi (CHP), Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP) ve Demokratik Sol Parti (DSP) yerel ve genel seçimlerde büyük başarılar elde ettiler. Sol partiler sosyalizm, Kemalizm veya laiklik ilkelerini daha fazla benimseme eğilimindedir.[106]The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press, 17 Nisan 2008, s. 357–358.

12. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan şu anda devlet ve hükûmet başkanı olarak görev yapıyor. Özgür Özel, Türkiye'nin ana muhalefet lideridir. Numan Kurtulmuş, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı'dır.

Meclisin 28. dönemi, 2023 genel seçimlerinin ardından başlamıştır ve başlangıçta milletvekili dağılımı şu şekilde belirlendi: Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) 268, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) 169, Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) 50, Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (HEDEP) 57, İYİ Parti 43, Yeniden Refah Partisi (YRP) 5, Türkiye İşçi Partisi (TİP) 4 sandalye. Bir sonraki parlamento seçimlerinin 2028 yılında yapılması planlanıyor.[107]YSK Seçim İstatistikleri. Yüksek Seçim Kurulu, 14 Mayıs 2023.

Hukuk

İstanbul'un Avrupa Yakası'nda yer alan Şişli ilçesindeki İstanbul Adalet Sarayı, Avrupa'nın en büyük adliyesidir.
İstanbul'un Avrupa Yakası'nda yer alan Şişli ilçesindeki İstanbul Adalet Sarayı, Avrupa'nın en büyük adliyesidir.CeeGee, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
İstanbul'un Kartal ilçesindeki İstanbul Anadolu Adalet Sarayı.
İstanbul'un Kartal ilçesindeki İstanbul Anadolu Adalet Sarayı.Metuboy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Örneğin Borçlar Kanunu ve Türk Medeni Kanunu, İsviçre'den alınmıştır. Medeni Kanun, İsviçre'nin medeni kanununun Türk kültürüne uyarlanmasıyla hazırlanmıştır. İdare Hukuku kuralları Fransa'daki muadili ile benzerlikler taşır, Ceza Kanunu ise İtalya'dan alınmıştır.[108]Turkish Legal System. www.mymerhaba.com/.

Türkiye'de güçler ayrılığı ilkesi benimsenmiştir. Bu ilke doğrultusunda, yargı gücü Türk milleti adına yalnızca bağımsız ve tarafsız mahkemeler tarafından kullanılabilir. Mahkemelerin bağımsızlığı ve kuruluşu, hâkim ve savcıların görev süreleri boyunca güvenliklerinin sağlanması, hâkim ve savcıların görevleri, hâkim ve savcıların denetlenmesi, askerî mahkemeler ve kuruluşu, yüksek mahkemelerin yetki ve görevleri Türkiye Anayasası ile belirlenir.[109]THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY. Ministry of Justice.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 142. maddesine göre mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ile yargılama usulleri kanunla düzenlenir. Bu yasada ve ilgili diğer anayasa maddeleri doğrultusunda Türkiye'deki mahkeme sistemi üç ana başlık altında toplanır: Yargı Mahkemeleri, İdare Mahkemeleri ve Askerî Mahkemeler. Her başlık, birinci derece mahkemeler ile yüksek maddeleri bünyesinde barındırır. Ülkedeki adli, idari ve askerî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemek için Uyuşmazlık Mahkemesi kurulmuştur.[109]THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY. Ministry of Justice.

Türkiye'de kolluk kuvvetleri Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı gibi çeşitli birimlere ayrılmaktadır. Tüm bu kolluk kuvvetleri İçişleri Bakanlığına bağlı olarak hareket eder. Adalet Bakanlığı tarafından Kasım 2008'de açıklanan verilere göre, Türkiye cezaevlerinde bulunan kişi sayısı 100.000'i aşmıştır ve bu sayı 2000'lerin başındaki sayının iki katıdır.[110]Cezaevleri nüfusu 100 bin kişiyi aştı. Sabah, 15 Aralık 2008.

Dış ilişkiler

1963'ten bu yana AET'nin ortak üyesi olan ve 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katılan Türkiye, 2005'te Avrupa Birliği'ne tam üyelik müzakerelerine başlamış, 2021 yılında ise müzakereler kalıcı olarak askıya alınmıştır.
1963'ten bu yana AET'nin ortak üyesi olan ve 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katılan Türkiye, 2005'te Avrupa Birliği'ne tam üyelik müzakerelerine başlamış, 2021 yılında ise müzakereler kalıcı olarak askıya alınmıştır.Maurice07, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Günümüzde Türkiye, askerî kapasitesi ve diplomatik girişimleri sayesinde bölgesel güç kabul edilirken; Avrupa ve Asya kıtalarının kavşak noktasında yer alması nedeniyle önemli bir jeostratejik güce sahiptir.[111]The Economist: "Turkey in the Balkans: The good old days?".[112]Turkey and Russia on the Rise. Stratfor, 17 Mart 2009.[113]Can Turkey Be a Source of Stability in the Middle East?. heptagonpost.com, 18 Aralık 2010.[114]Turkey: A Welcome Return To The Balkans?. eurasiareview.com, 3 Ocak 2012.[115]The Political Economy of Regional Power: Turkey. giga-hamburg.de.[116]Turkey: From regional to global player. dw.de.[117]International Organisations. mfa.gov.tr.[118]Theoretical Analysis of Turkey as a Regional Power. isanet.org. Ülke, Birleşmiş Milletler (1945),[119]Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Türkiye. mfa.gov.tr. OECD (1961),[120]İktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı (OECD). mfa.gov.tr. İslam İşbirliği Teşkilatı (1969),[121]İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT). mfa.gov.tr. AGİT (1973),[122]Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT). mfa.gov.tr. EİT (1985),[123]Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT). mfa.gov.tr. KEİ (1992),[124]Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ). mfa.gov.tr. D-8 (1997),[125]Gelişen Sekiz Ülke (D-8). mfa.gov.tr. G-20 (1999)[126]G-20 ÜLKELERİ. mfa.gov.tr. ve Türk Devletleri Teşkilatı (2009) gibi uluslararası örgütlerin kurucu üyelerinden birisidir. 1951-1952, 1954-1955, 1961 ve son olarak 2009-2010 yıllarında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde geçici üye olarak görev yapmıştır.[127]Türkiye'nin üyeliği kabul edildi. Hürriyet, 17 Ekim 2008.

Geleneksel Batı yönelimi doğrultusunda, Avrupa ile ilişkiler her zaman Türk dış politikasının merkezî bir parçası olmuştur. 1949 yılında Avrupa Konseyi'ne üye olan ülke, 1963 yılında Avrupa Ekonomik Topluluğu (sonradan Avrupa Birliği'ne dönüştü) ile ortaklık ilişkisi kurdu. Uzun yıllar devam eden siyasi görüşmelerin ardından, 1987 yılında AET'ye tam üyelik için başvurdu, 1992 yılında Batı Avrupa Birliği'nin ortak üyesi oldu, 1995'te AB Gümrük Birliği'ne katıldı ve 2005 yılında Avrupa Birliği ile tam üyelik müzakerelerine başladı.[128]Chronology of Turkey-EU relations. Turkish Secretariat of European Union Affairs. Türkiye'nin Kıbrıs Sorunu'nda AB üyelerinin aksine Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'ni desteklemesi, AB ilişkilerini zorlaştırmakta ve ülkenin AB'ye üyelik sürecindeki önemli bir engel olmaya devam etmektedir.[129]Mardell, Mark. Turkey's EU membership bid stalls. BBC, 11 Aralık 2006. Bugün, Avrupa Birliği üyeliği Türkiye tarafından stratejik bir hedef ve devlet politikası olarak kabul edilmektedir.[130]Türkiye-AB İlişkileri. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı.[131]Avrupa Birliği üyeliği stratejik hedef. Doğan Haber Ajansı, 9 Mayıs 2015.[132]AB üyeliği 50 yıllık bir devlet politikası. Adalet ve Kalkınma Partisi.

Türkiye, 1969'da kurulan İslam İşbirliği Teşkilatı'nın bir üyesidir. 57 üye devletten oluşan teşkilatın 2016'daki konferansı İstanbul'da yapıldı.
Türkiye, 1969'da kurulan İslam İşbirliği Teşkilatı'nın bir üyesidir. 57 üye devletten oluşan teşkilatın 2016'daki konferansı İstanbul'da yapıldı.President.az, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye'nin dış ilişkilerinin bir diğer belirleyici unsuru Amerika Birleşik Devletleri ile ilişkiler olmuştur. Sovyetler Birliği'nin oluşturduğu ortak tehdit sebebiyle Türkiye, 1952'de NATO'ya üye oldu ve Soğuk Savaş boyunca Washington hükûmetleri ile yakın ikili ilişkiler içinde bulundu. Türkiye, Avrupa Birliği'ne üyelik gibi önemli konular da dâhil olmak üzere Amerika Birleşik Devletleri'nin siyasi, ekonomik ve diplomatik desteğinden yararlandı.[133]Ziya Öniş, ŞuhnazYılmaz. Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity?. istanbul2004.ku.edu.tr/. Soğuk Savaş sonrasındaki dönemde Türkiye'nin jeostratejik önemi, çevresinde bulunan Orta Doğu, Kafkasya ve Balkan coğrafyalarına doğru kaydı.[134]Mitrovic, Marija. Turkish Foreign Policy towards the Balkans. edoc.hu-berlin.de.

Türkiye, 2009 yılında kurulan Türk Devletleri Teşkilatı'nın beş üyesinden biridir. Teşkilatın genel sekreterliği İstanbul'dadır.
Türkiye, 2009 yılında kurulan Türk Devletleri Teşkilatı'nın beş üyesinden biridir. Teşkilatın genel sekreterliği İstanbul'dadır.Press Service of the President of the Republic of Azerbaijan, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılmasının üzerine Türk Cumhuriyetleri bağımsızlıklarını elde ettiler. Türkiye, Ön ve Orta Asya'da bulunan bu cumhuriyetler ile ikili ilişkilerini, aralarında bulunan derin kültürel ve dilsel bağ sebebiyle ilerletme çabası içine girdi.[135]İdris Bal. Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Universal-Publishers, 2004, s. 269. Özellikle Azerbaycan, Türkiye ile ilişkilerinin önemini vurguladı.[136]Kardas, Saban. Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan. Eurasia Daily Monitor Volume.[137]Katik, Mevlut. Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position. EurasiaNet. Bakü'den Ceyhan'a uzanan Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı (BTC), Hazar Denizi'ndeki petrolü küresel pazara aktarmayı sağlamakta ve Türkiye'nin dış politika stratejisinin bir bölümünü oluşturmaktadır.[138]The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Turkey. The Central Asia-Caucasus Institute, Silk Road Studies Program, 2005, s. 103–118. Azerbaycan'ın Ermenistan ile yaptığı Karabağ Savaşı'nda Azerbaycan'ı destekleyen Türkiye, savaş yıllarından bu yana Ermenistan ile var olan sınır kapılarını kapalı tutmaktadır.[139]Ağrı Dağı’nın ötesi!. 11 Haziran 2012. Günümüzde AK Parti hükûmeti dönemi, Türkiye'nin Yeni Osmanlıcılık dönemi olarak adlandırıldı ve ülkenin etkisi stratejik konumuna bağlı olarak Orta Doğu'da arttı.[140]Taşpınar, Ömer. Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism. Carnegie Endowment for International Peace, Eylül 2008.[141]Murinson, Alexander. Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics). Routledge, Aralık 2009, s. 119. Bu politikalar Türkiye'nin çevresindeki Arap ülkeleriyle sorunlar yaşamasına yol açtı. Örneğin Suriye İç Savaşı'ndan sonra Suriye ile, Muhammed Mursi'nin devrilmesinden sonra Mısır ile Türkiye'nin arası bozuldu.[142]Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support. Euronews, 4 Ekim 2013.[143]Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence. Bloomberg, 16 Ağustos 2013.

Türkiye, 1950'den bu yana Birleşmiş Milletler ve NATO bünyesi dâhilinde uluslararası alanda çeşitli güçlerin korunmasına yardımcı olmuştur. Somali ile eski Yugoslavya'da barış ortamının korunmasına destek sağlamış ve Birinci Körfez Savaşı'nda koalisyon güçlerini desteklemiştir. Bunun yanı sıra varlığı tartışmalı olsa da Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti topraklarında 36.000 askerini bulundurmaktadır.[144]Richmond, Oliver P.. Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations. Psychology Press, 1998, s. 260. Afganistan'da Amerika Birleşik Devletleri'nin istikrar gücü, BM yetkilisi ve 2001'den bu yana NATO komutası altında Uluslararası Güvenlik Yardım Kuvveti'nin bir parçası olarak bulunmaktadır.[145]Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barışı Destekleme Harekâtlarına Katkıları. Türk Silahlı Kuvvetleri. 2003'ten beri Türkiye, Avrupa Kolordusu'na askerî personel sağlamakta ve AB Savaş Grupları'nda yer almaktadır.[146]Enter the EU Battle Groups. European Union Institute for Security Studies, Şubat 2007, s. 88.

Ordu

Türk Silahlı Kuvvetleri, ABD Silahlı Kuvvetleri'nden sonra NATO'nun en büyük ikinci askerî gücüdür. Türkiye, 1952 yılında NATO'ya katılmıştır.
Türk Silahlı Kuvvetleri, ABD Silahlı Kuvvetleri'nden sonra NATO'nun en büyük ikinci askerî gücüdür. Türkiye, 1952 yılında NATO'ya katılmıştır.Влада на Република Северна Македонија, Kamu malı, Wikimedia Commons

Türk Silahlı Kuvvetleri üç bölümden oluşur: Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri ve Türk Hava Kuvvetleri. İç emniyeti sağlama ve askerî işlevleri olan Jandarma ile Sahil Güvenlik, barış zamanında İçişleri Bakanlığına, savaş zamanında Kara ve Deniz kuvvetlerine bağlıdır.[147]Turkish General Staff. Turkish Armed Forces Defense Organization. Türk Silahlı Kuvvetleri, 2006.

Türk Silahlı Kuvvetlerini komuta edip yönlendiren en üst düzey birim olan Genelkurmay Başkanı, cumhurbaşkanı tarafından atanır[148]Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, s. 37. ve Millî Savunma bakanına bağlı ve sorumludur.[149]Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname Numarası: 4). T.C. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü, 15 Temmuz 2018, s. Madde 799. Bakanlar Kurulu, millî güvenlik ve ülke savunması için yeterli silahlı kuvvetlerin hazırlanması konularında meclise karşı sorumludur. Ancak savaş ilan etme, dış ülkelere asker gönderme veya dış ülke askerlerinin Türkiye'ye konuşlanmasına izin verme yetkileri yalnızca meclise aittir.[147]Turkish General Staff. Turkish Armed Forces Defense Organization. Türk Silahlı Kuvvetleri, 2006.

Sağlık sorunu olmayan her erkek Türk vatandaşının eğitim durumu ve iş yerine bağlı olarak üç hafta ile altı ay arasında değişen bir süreliğine askerî hizmet yapması zorunludur.[150]United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division. Turkey/Military service. UNHCR, 2001. Türkiye'de vicdanî ret uygulaması bulunmamaktadır ve askerlik yerine sivil bir alternatif sunulmamaktadır.[151]EBCO – European Bureau for Conscientious Objection. Ebco-beoc.eu.

2011 NATO sayımlarına göre ülkenin tahminî 495.000 konuşlandırılabilir kuvveti bulunmaktadır.[152]Financial and Economic Data Relating to NATO Defence. NATO, 13 Nisan 2012. Almanya, Belçika, Hollanda ve İtalya ile birlikte NATO'nun nükleer paylaşım politikasının bir parçası olan beş ülkeden biridir.[153]Der Spiegel: Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany (10 April 2009). 30 Mart 2009. İncirlik Hava Üssü'nde toplam 90 tane B61 nükleer bombası bulunmaktadır, bunlardan 40 tanesi nükleer bir çatışma durumunda NATO'dan onay almak şartıyla Türk Hava Kuvvetleri'nin kullanması için tahsis edilmiştir.[154]Hans M. Kristensen. NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe. Natural Resources Defense Council, 2005.

İnsan hakları

2013'teki Gezi Parkı protestoları, 11 kişinin ölümü ve 8.000'den fazla kişinin yaralanmasıyla sonuçlandı.
2013'teki Gezi Parkı protestoları, 11 kişinin ölümü ve 8.000'den fazla kişinin yaralanmasıyla sonuçlandı.Mstyslav Chernov, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Türkiye'de insan hakları, çeşitli uluslararası hukuk anlaşmaları ile koruma altına alınmıştır. 1982 Anayasasının 90. maddesine göre uluslararası hukuk kurallarının iç hukuka karşı üstünlüğü kabul edilmiştir. Fakat belli konularda sorunlar ve tartışmalar sürmektedir. 1998 ve 2008 yılları arasında Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından özellikle yaşama hakkı olmak üzere genel insan hakları ihlalleri ve özgürlük ihlalleri nedeniyle Türkiye aleyhinde 1.600 karar alınmıştır. Aynı zamanda Kürt hakları, kadın hakları, LGBT hakları ve basın özgürlüğü gibi diğer konular da tartışmalara sebep olmuştur. Günümüzde Türkiye'nin insan hakları ihlallerindeki sicili, AB üyeliğine bir engel teşkil etmeye devam etmektedir.[155]Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria. Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları komitesi, 26 Ekim 2010.

Gazetecileri Koruma Komitesi'ne göre uzun yıllardır ülkeyi yöneten AK Parti hükûmeti, basın özgürlüğü açısından dünyanın en büyük baskılarından birini uygulamaktadır.[156]Türkiye'nin Basın Özgürlüğü Krizi. Gazetecileri Koruma Komitesi. Ülkede çok sayıda gazeteci önceleri Ergenekon ve Balyoz davaları gibi çeşitli davalar kapsamında, daha sonraları 2016 yılındaki darbe girişimini takip eden tasfiyeler çerçevesinde "terörizm" ve "devlet karşıtı faaliyetler" ile suçlanarak tutuklandı. "Türklüğü aşağılamak" ve "yargıyı etkilemek" suçlarıyla da gazetecilere karşı çeşitli kovuşturmalar başlatıldı, ayrıca hükûmetin basındaki oto-sansürü içselleştirdiği iddia edildi.[156]Türkiye'nin Basın Özgürlüğü Krizi. Gazetecileri Koruma Komitesi. 2013 yılında Gazetecileri Koruma Komitesi, Türkiye'de 211 gazetecinin hapse atıldığını rapor ederek ülkenin bu rakamla en fazla gazeteci tutuklayan ülke sıralamasında İran, Eritre ve Çin'i geçerek tepeye yerleştirdiğini bildirdi.[157]Türkiye utanç listesinde yine birinci sırada. 18 Aralık 2013. Freemuse ise dokuz müzisyenin çalışmaları yüzünden hapse atıldığını belirleyerek müzisyenlerin hapsedilmesi bakımından ise ülkenin Rusya ve Çin'den sonra üçüncü sırada olduğunu açıkladı.[158]Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations. Türkiye, Freedom House tarafından 'Kısmen Özgür' sınıfında değerlendirilir.[159]Turkey.

Coğrafya

Türkiye'nin topoğrafik haritası
Türkiye'nin topoğrafik haritasıCaptain Blood, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Türkiye, iki kıtada toprağı bulunan bir Avrasya ülkesidir.[160]Immerfall, Stefan. Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century. Springer, 1 Ağustos 2009, s. 417. Topraklarının %97'si Asya üzerinde bulunur ve bu kısım Anadolu diye adlandırılır. Kalan %3'lük kısım ise Avrupa kıtasında kalır ve Doğu Trakya diye adlandırılır. Marmara Denizi, Çanakkale ve İstanbul Boğazı Anadolu'yu Trakya'dan, yani Asya'yı Avrupa'dan ayırır.[161]Turkey. Turkish Odyssey, 2 Şubat 2000.[162]National Geographic Atlas of the World. National Geographic, 1999.

Türkiye toprakları kabaca bir dikdörtgen şeklini andırır, 1.600 kilometre (1.000 mi) uzunluğunda ve 800 km (500 mi) genişliğindedir.[163]US Library of Congress. Geography of Turkey. US Library of Congress. 36° ve 42° kuzey paralelleri ile 26° ve 45° doğu meridyenleri arasına yerleşmiştir. Gölleriyle birlikte 783.562 kilometre karelik (300,948 sq mi) bir alanı kaplar.[164]UN Demographic Yearbook. Bunun 755.688 kilometre karesi (291.773 sq mi) Asya topraklarını oluştururken, geriye kalan 23.764 kilometre karesi (9.174 sq mi) Avrupa topraklarını oluşturur.[163]US Library of Congress. Geography of Turkey. US Library of Congress. Bu rakamlarla, yüzölçümü açısından dünyanın en büyük 37. ülkesidir. Üç tarafı denizlerle çevrilidir. Batısında Ege Denizi, kuzeyinde Karadeniz ve güneyinde Akdeniz bulunmaktadır. Kuzeybatısında ise Marmara Denizi yer alır.[165]Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005.

Türkiye'nin Avrupa'daki kısmı olan Doğu Trakya'da Yunanistan ve Bulgaristan ile sınırı bulunmaktadır. Asya'daki kısmı olan Anadolu'da ise dar kıyı ovalarıyla çevrilmiş yüksek bir merkezî platodur. Kuzeyde Köroğlu ve Kuzey Anadolu Dağları ile, güneyde Toros Dağları ile çevrilmiştir. Türkiye'nin doğusuna gidildikçe yükselti artar ve burası Fırat, Dicle, Aras gibi çeşitli nehirlerin kaynağıdır. Ayrıca 5.137 metre (16.854 ft) yüksekliğindeki Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı ve en büyük gölü olan Van Gölü de Doğu Anadolu'da yer alır.[165]Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005.[166]Mount Ararat (Ağrı Dağı), Turkey. NASA: Earth Observatory, 2001. Türkiye, Anadolu toprakları üzerinde kuzeydoğuda Gürcistan, doğuda Ermenistan, Azerbaycan'a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran, güneydoğuda Irak ve Suriye ile sınır komşusudur.

Türkiye, yedi coğrafi bölgeye bölünmüştür. Bunlar Akdeniz, Doğu Anadolu, Ege, Güneydoğu Anadolu, İç Anadolu, Karadeniz ve Marmara bölgeleridir. Dar bir kemere benzeyen Karadeniz Bölgesi, Kuzey Anadolu boyunca düzensiz bir şekilde uzanır ve ülkenin toplam yüzölçümünün altıda birini oluşturur. Geleneksel bir eğilim olarak, doğuya doğru gidildikçe engebenin artmasına paralel olarak yaylacılığın arttığı görülür.[165]Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005.

Türkiye'nin yer şekillerinin çeşitliliği, binlerce yıldır bölgenin arazisini şekillendiren yerin hareketliliğinin bir sonucudur. Üzerinde sönmüş volkanlar bulundurur ve hâlâ sıklıkla depremler meydana gelmektedir. Çanakkale ve İstanbul Boğazları, varlıklarını ülkedeki fay hatlarına borçludurlar. Ülkenin kuzeyinde ve doğusunda günümüzde de depremlere sebep olan büyük fay hatları vardır. Kuzey Anadolu Fay Hattı üzerinde 1999'da meydana gelen büyük Marmara depremi, binlerce insanın hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.[35]About Turkey - Etymology And Climate. ktu.edu.tr.

Biyoçeşitlilik

Kuzey Anadolu Dağları'ndaki Sümela Manastırı. Bu dağlar, ılıman yağmur ormanları, flora ve faunalarıyla birlikte bir ekolojik bölge oluşturur.
Kuzey Anadolu Dağları'ndaki Sümela Manastırı. Bu dağlar, ılıman yağmur ormanları, flora ve faunalarıyla birlikte bir ekolojik bölge oluşturur.Bjørn Christian Tørrissen, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Angoralar arasında yaygın olan tuhaf gözlü (heterokromya) beyaz bir Türk Ankara kedisi
Angoralar arasında yaygın olan tuhaf gözlü (heterokromya) beyaz bir Türk Ankara kedisiKaratas ., Kamu malı, Wikimedia Commons

Türkiye'nin olağanüstü ekosistemi ve habitat çeşitliliği, ülkede önemli bir tür çeşitliliğinin oluşmasını sağlamıştır.[167]Biodiversity in Turkey. Anadolu, üzerinde tarımın yapılmaya başladığı yıllardan itibaren birçok bitkinin anavatanı olmuştur ve günümüzde bu bitkiler Türkiye'de yaşayan insanlar tarafından kullanılmaktadır. Türkiye'nin faunasının çeşitliliği, florasının çeşitliliğinden bile büyüktür. Tüm Avrupa genelindeki hayvan türlerinin sayısı 60.000 iken, bu rakam Türkiye'de 80.000'den fazladır ve alt türler dâhil edildiğinde 100.000'i geçmektedir.[168]Turkey's flora and fauna. allaboutturkey.com.

Kuzey Anadolu kozalaklı ve yaprak döken karışık ormanları, Türkiye'nin kuzeyindeki Kuzey Anadolu Dağları'nın büyük bir bölümünü kaplar ve bir ekolojik bölge oluşturur. Bu dağların doğu ucunda Kafkasya karışık ormanları yer alır. Bölge ayrıca Avrasya yaban hayatına da ev sahipliği yapar. Bayağı atmaca, kaya kartalı, şah kartal, küçük orman kartalı, Kafkas kara orman tavuğu, kara iskete ve duvar tırmaşık kuşu gibi hayvanlar burada yaşar.[169]Couzens, Dominic. Top 100 Birding Sites of the World. University of California Press, 2008, s. 73–75. Kuzey Anadolu Dağları ve Karadeniz arasındaki dar kıyı şeridinde, dünyada az sayıda bulunan ılıman yağmur ormanlarından biri olan Euxine-Kolşik yaprak döken ormanlarına rastlanır.[170]Pontic Mountains and highlands.

Türkiye'de 40 tane millî park, 189 tane doğal park, 31 tane doğal koruma alanı, 80 tane yaban hayatını koruma alanı ve 109 tane doğal anıt bulunur.[171]Statistics. Ministry of Forest and Water - General Directorare of Nature Conservation and National Parks.

Türkiye'nin başkenti Ankara, kendi adını taşıyan Ankara kedisi, Ankara tavşanı ve Ankara keçisi gibi hayvanlarıyla ünlüdür. Ülkenin diğer ulusal sembollerinden biri ise Van kedisidir ve adını Doğu Anadolu'da yer alan Van ilinden alır. Ayrıca Türkiye'ye has çeşitli köpek türleri de vardır: Anadolu çoban köpeği, Kangal, Aksaray Malaklısı ve Akbaş.[172]Specific Animals of Turkey. gateofturkey.com.

İklim

Köppen iklim sınıflandırmasına göre Türkiye'deki iklim çeşitleri
Köppen iklim sınıflandırmasına göre Türkiye'deki iklim çeşitleriMustafa MVC, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye'de üç farklı iklim tipine rastlanmaktadır. Genel anlamda Ege Denizi ile Akdeniz kıyılarında görülen Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır.[173]Climate of Turkey. General Directorate of Meteorology. Bitki örtüsü makidir. Karadeniz kıyılarında görülen bir ılıman okyanus iklim tipi olan Karadeniz ikliminde her mevsim yağış görülmektedir, doğal bitki örtüsü ormandır. Karadeniz kıyıları, Türkiye'nin yıl boyunca yüksek yağış alan tek bölgesidir ve Doğu Karadeniz bölümü yıllık 2000-2500 milimetre yağış almaktadır.

Türkiye'nin iklim grafiği
Türkiye'nin iklim grafiğiSensoy, S. et al, Kamu malı, Wikimedia Commons

Ege Denizi ile Karadeniz'i birbirine bağlayan Marmara Denizi'nin kıyılarında geçiş iklimi görülmektedir; denizin güneyinde Akdeniz, kuzeyinde Karadeniz ve kuzeybatısında karasal iklime rastlanmaktadır. Marmara ve Karadeniz bölgelerinde hemen hemen her yıl kar yağışı gözükse de kar ancak birkaç gün yerde kalır. Ülkede, Karadeniz ve Akdeniz kıyılarına paralel uzanan dağlar, denizlerden gelen ılıman hava kütlelerinin iç kesimlere ulaşmasını engeller.

İç Anadolu Bölgesi, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yani iç kesimlerde karasal iklime rastlanır. Bu iklimde yıllık ve günlük sıcaklık farkları yüksektir; yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. Doğu bölgelerde, kışlar oldukça sert geçer. Doğu Anadolu'da sıcaklıklar −30 °C ve −40 °C'ye (−22 °F ve −40 °F) kadar düşebilir ve kar yılın en az 120 günü yerde kalır. Batıda ise kış sıcaklıkları ortalama 1 °C (34 °F) olarak gözlemlenmektedir. Yazları sıcak ve kurak, ülke genelinde genellikle Temmuz ve Ağustos en kurak ay iken Mayıs en çok yağışın alındığı aydır, sıcaklıklar gün içinde 30 °C (86 °F) üzerinde çıkabilmektedir.

Ekonomi

Levent iş merkezlerine ait gökdelenler. İstanbul, Türkiye ekonomisinin kalbinin attığı yerdir.
Levent iş merkezlerine ait gökdelenler. İstanbul, Türkiye ekonomisinin kalbinin attığı yerdir.Ben Morlok, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons
Türkiye'de yapılan 2015 G-20 Antalya zirvesindeki dünya liderleri
Türkiye'de yapılan 2015 G-20 Antalya zirvesindeki dünya liderleriRussian Presidential Press and Information Office, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye, yılında GSYİH (SAGP) sıralamasında . sırada ve GSYİH (nominal) sıralamasında . sırada yer almaktadır. OECD ile G-20 büyük ekonomileri topluluklarının kurucu üyelerinden bir tanesidir.[120]İktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı (OECD). mfa.gov.tr.[126]G-20 ÜLKELERİ. mfa.gov.tr.

1995'te başlayan Avrupa Birliği-Türkiye Gümrük Birliği tarifeleriyle birlikte Türkiye'de geniş bir liberalleşme yolu açıldı ve bu gümrük birliği, ülkenin dış ticaret politikasının önemli taşlarından birini oluşturur hâle geldi.[174]Bartolomiej Kaminski. Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets. World Bank, 1 Mayıs 2006, s. 3. Türkiye'nin 2014'te ihracatı, önceki yıla göre %4 artarak $157,6 milyar oldu. En fazla ihracat yapılan ülkeler ise Almanya, Irak, Birleşik Krallık, İtalya ve Fransa olarak belirlendi.[175]İhracatta cumhuriyet tarihinin rekoru kırıldı. Hürriyet, 3 Ocak 2014. Ancak aynı yıl ithalatın $242,2 milyarı bulması sebebiyle $84,5 milyar tutarında dış ticaret açığı oluştu. Bu rakam, bir önceki yıl $99,8 milyar idi.[176]Yıllara göre dış ticaret. 2014'te Türkiye, en fazla Çin'den ithalat yaptı. Bu ülkeyi sırasıyla Almanya, Rusya ve Amerika Birleşik Devletleri takip etti.[177]Dış açık 2014'te 84,5 milyar dolar. 30 Ocak 2015.

Türkiye'nin büyük bir otomotiv sanayisi vardır.[178]2012 Production Statistics. Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles. 2014'te Türkiye, gemi yapımından ise $1,2 milyar gelir elde etmiştir.[179]Gemi ve yat ihracatı 1,3 milyar dolara dayandı. Bugün, 3 Ocak 2015. Ülkenin bu konudaki en büyük pazarları Malta, Norveç, Birleşik Krallık ve Marshall Adaları'dır. 2012 verilerine göre 87 aktif Türk tersanesi bulunmaktadır ve bu tersanelerde farklı boyutlarda 15 yüzer havuz ve bir kuru havuz bulunmaktadır. Tuzla, Yalova ve İzmit gemi inşa sektörünün başlıca merkezleridir.[180]Gemi İnşa Sektörü. 2012.

Beko ve Vestel gibi Türk markaları, Avrupa'nın en büyük beyaz eşya ve tüketici elektroniği üretim şirketlerindendir, bu sektörleri geliştirmek ve yeni teknolojiler bulmak konusunda önemli miktarda yatırımlar yapmaktadırlar.[181]Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor. 13 Ocak 2002.

Türk ekonomisinin diğer önemli bölümlerini ise bankacılık, inşaat, ev aletleri, elektronik, tekstil, petrol arıtma, petrokimya ürünleri, gıda, madencilik, demir-çelik ve makine sanayi oluşturmaktadır. 2013 verilerine göre Türkiye'deki sektörel GSYİH dağılım %8,9 tarım, %27,3 sanayi ve %63,8 hizmet şeklinde olmuştur.[182]GDP - Composition by Sector. 2013. Bu oranlara rağmen hâlâ nüfusun dörtte biri tarım sektöründe çalışmaktadır.[183]100 insandan dörtte biri tarımda çalışıyor. 4 Aralık 2014. 2012 verilerine göre çalışan nüfusun sadece %30'u kadınlardan oluşmaktadır ve bu rakam OECD üyesi ülkeler arasındaki en az orandır.[184]Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement. 23 Mayıs 2013. Türkiye'de en zengin kesimin geliri, en yoksul kesimin gelirinin 7,7 katıdır. Nüfusun %15'i yoksulluk sınırının altındadır.[185]Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, 2013. 22 Eylül 2014.

Türkiye, ekonomisine katkı sağlamak amacıyla 2017 yılında yatırım yoluyla vatandaşlık programını başlattı. Program 400.000 $'lık bir gayrimenkul yatırımı karşılığında yabancı yatırımcılara vatandaşlık alma imkanı sunuyor.[186]turkey-citizenship-by-investment.

Tarihçe

I. Dünya Savaşı ile Türk Kurtuluş Savaşı sonrası ortaya çıkan cumhuriyetin ilk altmış yılında 1923 ve 1983 yılları arasında devlet, sıkı bir yarı-devletçi yaklaşımın içinde bulundu; özel sektör katılımı, dış ticaret, döviz akışı ve doğrudan yabancı yatırım tutarı gibi konularda çeşitli sınırlamalar konuldu. Çeşitli bütçe planlamaları yapıldı. Ancak 1983 yılına gelindiğinde Başbakan Turgut Özal, özel sektörü daha ön plana çıkaran bir dizi reform başlattı.[93]Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press, 1992, s. 12.

Büyük miktarlarda alınan dış kredilerle birlikte reformlar, hızlı bir ekonomik büyümenin önünü açtı fakat bu büyüme özellikle 1994, 1999 (o yıl gerçekleşen Gölcük depremi sonrası)[187]Turkish quake hits shaky economy. 17 Ağustos 1999. ve 2001[188]'Worst over' for Turkey. 4 Şubat 2002. yıllarında yaşanan finansal krizler ve durgunluklar sebebiyle sürekli kesintiye uğradı. 1981 ile 2003 yılları arasında ülkenin yıllık GSYİH büyüme ortalaması %4 olarak belirlendi.[189]World Bank. Turkey Labor Market Study. World Bank, 2005. Büyüyen kamu açıkları ve yaygın yolsuzluk ile birlikte ek mali reformların eksikliği, yüksek enflasyon ve zayıf bankacılık sektörü, makroekonomi dalgalanmasının artmasına sebep oldu.[190]OECD Reviews of Regulatory Reform – Turkey: crucial support for economic recovery : 2002. Organisation for Economic Co-operation and Development, 2002. 2001 yılındaki kriz sonrası dönemin maliye bakanı Kemal Derviş tarafından başlatılan reformlardan bu yana, enflasyon tek haneli rakamlara düştü, yatırımcı güveni ile yabancı yatırım arttı, işsizlik oranı geriledi.

Türkiye, dış ticaret üzerindeki devlet kontrolünü yavaş yavaş azaltarak ekonomik düzenlemeler yoluyla çeşitli pazarlar açtı, kamuya ait çeşitli kurumları özelleştirme yoluna gitti, birçok sektörün liberalleştirilmesi ile yabancı katılımı ise çeşitli siyasi tartışmalar arasında devam etti.[191]Madslien, Jorn. Robust economy raises Turkey's hopes. 2 Kasım 2006. Kamu borçlarının GSYİH'ye oranı, 2001 yılındaki durgunlukta seviyenin altına düşse de, 2010 yılının üçüncü yarısında %46'ya yükseldi. 2002 ve 2007 yılları arasındaki yıllık GSYİH büyüme oranı ise ortalama %6,8 olarak belirlendi; bu rakam Türkiye'yi o yılların en hızlı büyüyen ekonomilerinden biri hâline getirdi.[192]Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past?. Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission, 2009, s. 10. Ancak büyüme, 2008 yılında %1 oranında yavaşladı ve ekonomi, 2009 yılında yaşanan küresel ekonomik krizden %5 kadarlık bir oranla durgunluktan etkilendi. 2010 yılında ise ülkenin ekonomisinin %8 büyüdüğü tahmin edildi.[193]Turkey. The World Factbook.

2000'lerin ilk yıllarında ülkedeki yüksek enflasyon kontrol altına alındı ve bu yeni bir para biriminin piyasaya sunulmasına yol açtı; Yeni Türk Lirası, 1 Ocak 2005 tarihinde yürürlüğe girdi.[194]Turkey knocks six zeros off lira. 31 Aralık 2004. 1 Ocak 2009'da Yeni Türk Lirası, yerini yeni banknot ve madeni paraların tanıtılmasıyla Türk Lirası'na bıraktı. 2012 yılında ülkedeki enflasyon rakamı %6,16, işsizlik oranı ise %9,2 olarak belirlendi.[195]2012 yılı enflasyonu yüzde 6,16. 3 Ocak 2013.[196]İşsizlik 2012 yılında yüzde 9 oldu. 6 Mart 2013.

Enerji

Elektrik üretimi için kullanılan kaynaklar çeşitlilik gösterir. Fosil yakıtlar, toplam kurulu kapasitenin %56,2'sini oluştururken, nükleer enerji %0'lık bir paya sahiptir. Güneş enerjisi, toplam kurulu kapasitenin %3,8'ini oluştururken, rüzgar enerjisi %8,4'lük bir paya sahiptir. Hidroelektrik kaynakları ise toplam kurulu kapasitenin %26,3'ünü oluşturmaktadır. Gelgit ve dalga enerjisi %0,4'lük bir paya sahipken, jeotermal enerji toplam kurulu kapasitenin %3,4'ünü oluşturur. Son olarak, biyokütle ve atık kaynakları toplam kurulu kapasitenin %1,5'ini oluşturmaktadır. (2020 ortalama değerleridir)[197]THE WORLD FACTBOOK: Turkey. cia.gov, 26 Nisan 2023.

Turizm

Konyaaltı Plajı, Antalya
Konyaaltı Plajı, AntalyaEsginmurat, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye'de turizm, ekonominin önemli bir kısmını teşkil etmektedir ve son yirmi yılda hızlı bir büyüme yakalamıştır. 2024'te 56 milyondan fazla turist tarafından ziyaret edilen Türkiye, İtalya'yı geride bırakarak dünyanın en çok ziyaret edilen dördüncü ülkesi ve Avrupa'nın ise üçüncü en büyük turizm destinasyonudur.[198]Türkiye moves to fourth place in most-visited countries list - Latest News. 23 Haziran 2025. Aynı yıl Türkiye ziyaretçilerden 56.3 milyar $ gelir elde etti.[199]Gazetesi (www.turizmgazetesi.com), Turizm. UNWTO Barometresi’ne göre: Türkiye ziyaretçide 4. kişi başı gelirde 7. sırada - Haberler - Turizm Gazetesi. Türkiye, 22 UNESCO Dünya Mirası Alanı, 79 geçici Dünya Mirasına sahiptir ve bu ülkeyi dünyada en çok kültürel mirasını tescil ettiren 14. ülke konumuna getirdi.[200]Manisa'daki Sardes Antik Kenti ve Lidya Tümülüsleri, UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı.[201]Centre, UNESCO World Heritage. UNESCO World Heritage Centre - Tentative Lists.

Türkiye, 625 Mavi Bayraklı plaja ev sahipliği yaparak İspanya ve Yunanistan'ın ardından dünyada üçüncü sırada yer almaktadır.[202]Blue Flag sites.[203]Türkiye, dünyada en çok Mavi Bayrak plajına sahip 3. ülke oldu. Euromonitor International'ın raporuna göre, 2024 yılında İstanbul dünyanın en çok ziyaret edilen 2. şehri, "turizm başkenti" kabul edilen Antalya ise Paris ve Dubai gibi metropolleri geride bırakarak 6. sırada yer aldı.[204]Euromonitor International reveals world’s Top 100 City…. 4 Aralık 2024.

Altyapı

Türkiye, 2023 yılında yaklaşık 1.154 trilyon Amerikan doları GSYİH ile dünyanın en büyük 17. ekonomisi, Avrupa'nın ise en büyük 7. ekonomisi olmuştur. 2013 yılında Türkiye'de 22 uluslararası havalimanı olmak üzere 98 havalimanı vardı.[205]Turkey - The World Factbook. 10 Ocak 2021.[206]International Airports - Study in Turkey. 25 Aralık 2013. 1933'ten bu yana Türkiye'nin bayrak taşıyıcı havayolu olan Türk Hava Yolları'nın yanı sıra ülkede birçok havayolu şirketi faaliyet göstermektedir. Avrupa, Asya, Afrika ve Amerika'da 315 noktaya tarifeli seferler gerçekleştiriyor ve bu da onu Dünyanın en çok yere sefer yapan havayolu firması yapıyor.[207]Turkish Airlines' net profit triples in 9-month. 9 Kasım 2018.[208]Yeni uçuşlar yakında - Uğur CEBECİ. 23 Ağustos 2019. Türk Hava Yolları ana aktarma merkezi olarak 90 milyon kapasiteli İstanbul Havalimanı'nı kullanıyor. Dünyanın en yoğun 8. havalimanı konumundadır.[209]Stoate, Joey. ACI World Reveals Busiest Airports of 2025. 14 Nisan 2026.

İstanbul Havalimanı'nın ana terminali yıllık 90 milyon yolcu kapasitesine sahip olup dünyanın tek çatı altındaki en büyük terminal binasıdır.
İstanbul Havalimanı'nın ana terminali yıllık 90 milyon yolcu kapasitesine sahip olup dünyanın tek çatı altındaki en büyük terminal binasıdır.Arne Müseler, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

2014 itibarıyla, ülke 65.000 kilometrenin (40.400 mil) üzerinde bir karayolu ağına sahiptir.[210]Yol Ağı Bilgileri.[211]Dieser Artikel ist nicht verfügbar. Otoyollar, resmî adı Otoyol olan kontrollü erişimli otoyollardır. Ağ, 2020 itibarıyla 3.523 kilometre (2.189 mi) genişliğindedir. Ağın 2023 yılına kadar 4.773 kilometreye (2.966 mi) ve 2035 yılına kadar 9.312 kilometreye (5.786 mi) genişlemesi bekleniyor.

Togg T10X, elektrikli araçlar üreten bir Türk otomotiv şirketi olan Togg tarafından üretilmiştir.
Togg T10X, elektrikli araçlar üreten bir Türk otomotiv şirketi olan Togg tarafından üretilmiştir.Metuboy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları, 12.532 kilometre ray uzunluğu üzerinde hem konvansiyonel hem de yüksek hızlı tren işletmektedir. Devlete ait ulusal demiryolu şirketi 2003 yılında hızlı tren hatları inşa etmeye başladı. Ankara-Konya hattı 2011 yılında, Ankara-İstanbul hattı ise 2014 yılında hizmete girdi.[212]Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları. 5 Temmuz 2014. Konya-Karaman hattı 2022 yılında faaliyete geçti ve 406 km (252 mil) uzunluğundaki Ankara-Sivas hattı, 2023'te açıldı.[213]Ankara-Sivas YHT Hattı açıldı. 26 Nisan 2023.

2013 yılında hizmete açılan Boğaziçi'nin altındaki Marmaray Tüneli, İstanbul'un Avrupa ve Asya yakasındaki demiryolu ve metro hatlarını birbirine bağlar; yakındaki Avrasya Tüneli (2016) ise motorlu taşıtlar için denizaltı bağlantısı sağlıyor.[214]Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open.

Metro İstanbul, yıllık 495 milyon yolcu sayısı ile ülkedeki en büyük metro ağıdır.[215]"İstanbul Metrosu Yolcu İstatistikleri". Hizmette olan 9 metro hattı ve yapım aşamasında olan 5 metro hattı daha var.[216]Çalışan Hatlar.

15 Temmuz Şehitler Köprüsü (1973), Fatih Sultan Mehmet Köprüsü (1988) ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü (2016), İstanbul Boğazı'nın Avrupa ve Asya kıyılarını birbirine bağlayan üç asma köprüdür. Osmangazi Köprüsü (2016) İzmit Körfezi'nin kuzey ve güney kıyılarını birbirine bağlar. Avrupa ve Asya'yı birbirine bağlayan Çanakkale Boğazı üzerindeki 1915 Çanakkale Köprüsü, dünyanın en uzun asma köprüsüdür.[217]Groundbreaking ceremony for bridge over Dardanelles to take place on March 18 - Latest News.

Birçok doğal gaz boru hattı ülke topraklarını kapsıyor.[205]Turkey - The World Factbook. 10 Ocak 2021. Karadeniz'in önemli bir doğalgaz boru hattı olan Mavi Akım, Rusya'dan Türkiye'ye doğal gaz taşıyor. Yıllık kapasitesi yaklaşık 63 milyar metreküp (2.200 milyar fit küp) olan denizaltı boru hattı Türk Akımı, Türkiye'nin Rus gazını Avrupa'nın geri kalanına satmasına olanak tanıyor.[218]Serbia receives first gas from TurkStream pipeline. Dünyanın en uzun ikinci petrol boru hattı olan Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı 2005 yılında açıldı.[219]"BAKÜ-TİFLİS-CEYHAN BORUHATTI'NDA SON DURUM". 2018 itibarıyla Türkiye 1700 terawatt saat (TW/h) petrol tüketiyor. Yılda birincil enerji, kişi başına 20 megavat saatin (MW/h) biraz üzerinde. Türkiye'nin enerji politikası fosil yakıt ithalatını azaltmayı içermesine rağmen, Türkiye'deki kömür, Türkiye'nin sera gazı emisyonlarının küresel toplamın %1'ini oluşturmasının en büyük ve tek nedenidir. Türkiye'de yenilenebilir enerji artırılıyor ve Akkuyu Nükleer Santrali Akdeniz kıyısında inşa ediliyor; ancak ulusal elektrik üretim kapasitesi fazlalığına rağmen fosil yakıtlar hâlâ sübvanse ediliyor.[220]Energy pricing and non-market flows in Turkey’s energy sector • SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi. 6 Ağustos 2020. Türkiye, dünyadaki jeotermal enerjiden en yüksek beşinci doğrudan kullanım ve kapasiteye sahiptir.[221]"Jeotermal enerjinin doğrudan uygulaması: 2005 Dünya çapında inceleme".

2019 yılı itibarıyla Türkiye elektriğinin %45,6'sını yenilenebilir kaynaklardan üretmektedir.[222]Türkiye - Countries & Regions.

Bilim ve teknoloji

Göktürk-1, Göktürk-2 ve Göktürk-3, Millî Savunma Bakanlığı'nın Dünya gözlem uyduları olup, devlete ait Türksat, Türksat serisi iletişim uydularını işletmektedir.
Göktürk-1, Göktürk-2 ve Göktürk-3, Millî Savunma Bakanlığı'nın Dünya gözlem uyduları olup, devlete ait Türksat, Türksat serisi iletişim uydularını işletmektedir.CeeGee, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

TÜBİTAK, Türkiye'de bilim, teknoloji ve inovasyon politikalarını geliştiren lider kuruluştur.[223]Who We Are? The Scientific And Technological Research Council of Turkey. Tubitak.gov. TÜBA, Türkiye'de bilimsel faaliyetleri teşvik etmek için hareket eden özerk bir bilimsel topluluktur.[224]Türkiye Bilimler Akademisi. Tuba.gov. TAEK, Türkiye'nin resmî nükleer enerji kuruluşudur. Hedefleri arasında nükleer enerji üzerine akademik araştırmalar yapmak ve barışçıl nükleer araçların geliştirilmesi ve kullanımı yer alıyor.[225]Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK. TAEK.

TUSAŞ, havacılık ve savunma sektöründe dünyada ilk 100 kurum arasında yer alıyor.
TUSAŞ, havacılık ve savunma sektöründe dünyada ilk 100 kurum arasında yer alıyor.Turkish Aerospace Industries, Kamu malı, Wikimedia Commons

Askerî teknoloji alanında araştırma ve geliştirme amacıyla kurulan devlet şirketleri arasında TUSAŞ, ASELSAN, HAVELSAN, ROKETSAN ve MKE bulunmaktadır. Türkiye Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi (USET), Millî Savunma Bakanlığı'na ait ve Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TUSAŞ) tarafından işletilen bir uzay aracı üretim ve test tesisidir. Uydu Fırlatma Sistemi (UFS), Türkiye'nin uydu fırlatma kabiliyetini geliştirmeye yönelik bir projedir. Proje bir uzay üssünün inşasından, uydu fırlatma araçlarının geliştirilmesinden ve yer istasyonlarının kurulmasından oluşur.[226]Space Launch System Project. Undersecretariat for Defence Industries.[227]Bekdil, Burak Ege. Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns. Defense News, 28 Temmuz 2013.[228]Bekdil, Burak Ege. Turkey Spends Big on Innovation. Defense News, 12 Aralık 2013. Türksat, Türkiye'deki tek haberleşme uydusu operatörüdür ve Türksat uydu serisini yörüngeye fırlatmıştır. Göktürk-1, Göktürk-2 ve Göktürk-3, Millî Savunma Bakanlığı tarafından işletilen Türkiye'nin keşif amaçlı yer gözlem uydularıdır. BİLSAT ve RASAT, TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü tarafından işletilen Dünya gözlem uydularıdır.

2015 yılında Kuzey Carolina Üniversitesi'nde bir profesör olan Aziz Sancar, hücrelerin DNA'yı nasıl onardığı konusundaki çalışmaları nedeniyle Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile birlikte Nobel Kimya Ödülü'nü kazandı.[229]Agencies, Daily Sabah with. Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize. Daily Sabah, 7 Ekim 2015. Diğer Türk bilim adamları arasında Behçet hastalığını keşfeden hekim Hulusi Behçet ve Arf değişmezini tanımlayan matematikçi Cahit Arf yer alıyor.

Demografi

Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi sonucunda elde edilen verilere göre 2024 itibarıyla Türkiye'nin nüfusu 85.664.944'tür.[230]TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. Bu sayı, ilk resmî nüfus sayımının yapıldığı 1927 yılında 13,6 milyondu.[231]28 Teşrîn-i Evvel 1927 Umûmî Nüfûs Tahrîri, Vilayet, kaza, şehir ve köyler itibarıyla Türkiye nüfusu / 1928, Ankara https://books.google.com.tr/books/about/28_te%C5%9Frinievvel_1927_umum%C3%AE_n%C3%BCfus_tahr.html?id=mdIcywAACAAJ&redir_esc=y 2024 yılındaki nüfus, 2022 yılından 292 bin 567 kişi fazladır ve ülkenin nüfusunun artış oranı binde 3,4'tür.[230]TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. Nüfusun %93'ü il ve ilçe merkezlerinde yaşamaktadır. Yine aynı verilere göre Türkiye'de km2 başına ortalama 111 kişi düşmektedir. Nüfusun %68,4'ü 15-64 yaş grubunda yer alırken %20,9'u 0-14 yaş grubunda yer almaktadır. Yaklaşık %10,6'lik bir kısım ise 65 ve üstü yaşlardaki kişilerden oluşmaktadır. Nüfusun ortanca yaşı 34,4'tür. Önceki yıllarla karşılaştırıldığında Türkiye nüfusunun yaşlandığı görülmektedir.[230]TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. Türkiye'nin en gelişmiş ve en kalabalık şehri İstanbul'dur. Ayrıca Avrupa'nın en kalabalık şehri unvanını da taşımaktadır.[232]Avrupa'nın en kalabalık şehirleri belli oldu.

Dil ve etnisite

Türkiye Anayasası'nın 66. maddesi, "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan" herkesi, bir "Türk" olarak tanımlar. Bu nedenle, Türkiye'de hukukî anlamda Türk sözcüğü, bir etnik kökeni ifade etmekten ziyade ülkenin vatandaşı olan herkesi ifade etmektedir.[233]Albayrak, Özlem. Herkes Türk müdür, Türk mü olmalıdır?. Yeni Şafak, 29 Mart 2013. Ülkenin büyük çoğunluğunun etnik kökeni Türk'tür. Ülke nüfusundaki Türklerin oranı CIA'e göre %70-75, Konda'ya göre %76 ve Konsensus'a göre %77'dir.[193]Turkey. The World Factbook.[234]Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr.[235]Türkiye'deki Etnik Köken Dağılımı. Nüfusun etnik dağılımına ait pek çok veri olmasına rağmen, Türkiye'de yapılan resmî nüfus sayımları etnik kökene ait rakamlar vermediği için resmî veriler mevcut değildir.[236]Extra, Guus. The other languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives. Multilingual Matters, 2001. Yapılan araştırmalara göre Türkiye'de Arnavutlar, Azeriler, Araplar, Boşnaklar, Çerkesler, Çingeneler, Gürcüler, Hemşinliler, Lazlar, Pomaklar, Süryaniler ve Zazalar dâhil olmak üzere pek çok etnik grup yaşasa da,[234]Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. ülkede resmen tanınan azınlıklar sadece Ermeniler, Rumlar, Bulgarlar, Yahudilerdir. Azınlık statülerini Lozan Antlaşması'nın gayrimüslim azınlık hakları çerçevesinde elde etmişlerdir. Ayrıca Türkiye'deki Bulgarların azınlık statüsü, Türkiye ile Bulgaristan Arasındaki Dostluk Antlaşması uyarınca açıkça belirtilmiştir.[237]SP/1995/1.[238]Garabet K Moumdjian, Ph D.. DERYA BAYIR, MINORITIES AND NATIONALISM IN TURKISH LAW.[239]Turkey Overview. Ankara 13. İdare Mahkemesi, 18.06.2013 tarih, 2012/1746 esas ve 2013/952 kararla, ilk kez Süryanilerin Lozan'da azınlıklar için tanınan haklardan istifade edebileceği kayıt altına alınmıştır.[240]Erdem, Fazıl Hüsnü. Süryanice Anadilinde Eğitim Hakkı: Sorunlar ve Çözüm Önerileri. 30 Haziran 2021, s. 3-35.[241]Akbulut, Olgun. For Centenary of the Lausanne Treaty: Re-Interpretation and Re-Implementation of Linguistic Minority Rights of Lausanne. 19 Ekim 2023, s. 1-24. Türklerden sonra, ülkede yaşayan en büyük etnik grup Kürtlerdir. Kürtlerin nüfus içindeki oranı CIA'e göre %18, Konda'ya göre %15, Konsensus'a göre %14'tür.[193]Turkey. The World Factbook.[234]Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr.[235]Türkiye'deki Etnik Köken Dağılımı. Kürtler ülkenin doğu ve güneydoğu kısımlarında yoğunlaşmıştır. Bingöl, Muş, Diyarbakır, Batman, Şırnak, Bitlis, Van, Mardin, Siirt ve Hakkâri illerinde Kürt nüfus çoğunluktadır; bunun yanı sıra Şanlıurfa'da %47 ile nüfusun çoğunluğa yakınını ve Ağrı, Kars ve Iğdır'da büyük bir azınlık grubunu oluşturur.[242]Watts, Nicole F.. Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity). University of Washington Press, 2010, s. 167. Ayrıca yıllardır gerçekleşen iç göçlerle birlikte Kürtler, ülkenin ortasındaki ve batısındaki tüm büyük şehirlerde de yaşamaktadır. Özellikle İstanbul'da yaklaşık 3 milyon Kürt yaşamaktadır ve bu durum şehri, dünya üzerinde en fazla Kürt nüfusuna sahip şehir yapmaktadır.[243]Amikam Nachmani. Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts. Manchester University Press, 2003, s. 90-. CIA'e göre Türkler ve Kürtler dışındaki diğer azınlıkların oranı ise %7-12'dir.[193]Turkey. The World Factbook. Tanınan üç azınlık dışında kalan diğer azınlıklar için belirlenmiş özel haklar yoktur. "Azınlık" terimi, Türkiye'de hassas bir konudur ve hassas olmaya devam etmektedir.[244]Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group, 2001, s. 186. Hukukî anlamda azınlıkları tanımasa da devlet, resmî kanalı TRT'ye, azınlıkların konuştuğu çeşitli dillerde radyo ve televizyon programları yapması konusunda izin vermektedir.[245]MINORITY RIGHTS AND CULTURAL RIGHTS.

Türkiye'nin resmî dili, aynı zamanda nüfusun %85'inin anadili olan Türkçedir. Nüfusun yaklaşık %12'si ise ana dil olarak Kürtçe konuşmaktadır. Arapça ve Zazacayı ana dil olarak konuşanların oranı da %1'den fazladır, bunun yanı sıra çeşitli bölgelerde küçük bir kesim tarafından ana dil olarak konuşulan diller de mevcuttur.[234]Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. Ayrıca Türkiye'de konuşulan dillerden bazıları tehlike altındadır. Bunlara Abazaca, Abhazca, Batı Ermenicesi, Çerkesçe, Çingenece, Doğu Çerkesçesi, Hemşince, Hertevince, Kapadokya Yunancası, Lazca, Pontus Rumcası, Ubıhça, Yahudi İspanyolcası ve Zazaca örnek verilebilir.[246]Interactive Atlas of the World's Languages in Danger. UNESCO.

Göçmenler

1991'deki Körfez Savaşı sırasında milyonlarca Kürt dağlardan Türkiye'ye ve İran'ın Kürt bölgelerine kaçtı. Türkiye'ye göç, insanların ülkede ikamet etmek için Türkiye'ye göç ettikleri süreçtir. 2010'larda ve 2020'lerin başında Türkiye'de yaşanan göçmen krizi, milyonlarca mülteci ve göçmenin akınına neden oldu; 2014 itibarıyla, uluslararası göçmenler ülke nüfusunun %2,5'ini oluşturuyordu.[247]International Migration and Development. UNHCR'ye göre 2018'de Türkiye, Afrika ve Orta Doğu'dan toplam 3.564.919 kayıtlı mülteciye ev sahipliği yaptı ve bu, dünyadaki tüm mültecilerin %63,4'üne tekabül ediyor. 2020 itibarıyla resmî olarak 3,6 milyondan fazla Suriyeli mülteci ile dünyanın en çok Suriyeli mülteci barındıran ülkesi oldu.[248]Situation Syria Regional Refugee Response. Türkiye'deki mülteci krizini Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı yönetiyor.

Din

İstanbul'daki Sultan Ahmet Camii, içerisinin İznik çinileriyle süslenmesinden dolayı, Avrupa'da Mavi Cami olarak da anılır.
İstanbul'daki Sultan Ahmet Camii, içerisinin İznik çinileriyle süslenmesinden dolayı, Avrupa'da Mavi Cami olarak da anılır.Dersaadet, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Türkiye, resmî dini olmayan laik bir devlettir. Din ve vicdan özgürlüğü, ülkenin anayasasıyla güvence altına alınmıştır.[249]Axel Tschentscher. International Constitutional Law: Turkey Constitution. Servat.unibe.ch.[250]Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society. Peace Research Institute Frankfurt. Ancak ülkede çeşitli İslami partilerin kurulmasıyla birlikte, dinin yönetimdeki rolüyle ilgili tartışmalar ortaya çıkmıştır.[251]Steunebrink, Gerrit. Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context : Russia, Japan, Turkey. Rodopi, 2004, s. 175–184. Ülkede kamu kurumlarında ve okullarda uzun yıllar boyunca İslami siyaset sembolü olarak görüldüğü için başörtüsü takılması yasaklandı. Bu yasağa 2011 yılında üniversitelerde, 2013 yılında kamu kurumlarında ve 2014 yılında diğer okullarda son verildi.[252]Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices. NY Times, 8 Ekim 2013.[253]Arşivlenmiş kopya.

Türkiye'de baskın din İslam'dır. Yaygın mezhep ise Sünnilik mezheplerinden biri olan Hanefiliktir. Ülkedeki en yüksek İslami makam Diyanet İşleri Başkanlığı'dır ve Hanefi mezhebinin kurallarına göre dini yorumlar. Ülke topraklarındaki 90.000'i aşkın kayıtlı camiden ve buralarda görevli imamlardan da sorumludur. Ayrıca ülkede Alevilik de yer yer yaygındır ve akademisyenler Alevi sayısının 15-20 milyon arasında olduğunu öne sürmektedir.[254]Turkey: International Religious Freedom Report 2007. State.gov.[255]Turkey's Alevi strive for recognition. 18 Şubat 2010. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı Alevi-Bektaşi Kültür ve Cemevi Başkanlığı bulunmaktadır.

Türkiye'de Hristiyanların oranı 1927'de %5-3 idi ve bugün %0,4-0,3 arasında değişmektedir.[256]The Global Religious Landscape. Günümüzde ülkede Rum Ortodoksluğu, Katoliklik, Protestanlık ve Mormonluk dâhil olmak üzere çeşitli mezheplerden birçok Hristiyan bulunmaktadır ve bu sayı yaklaşık olarak Türkiye'nin nüfusunun %0,3'ü kadardır. Ülkede açık olan kilise sayısı ise 398'dir.[257]Azınlık İbadethaneleri. İstanbul, 4. yüzyıldan bu yana Doğu Ortodoks Kilisesi'nin merkezi konumundadır.[258]William G. Rusch. The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2013, s. 31.[259]The Encyclopedia of Christianity. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2001, s. 40.

Türkiye'de, çoğu Sefarad kökenli olan 15.000 Yahudi yaşamaktadır.[260]Dünyada Yahudiler. MÖ 5. yüzyıldan itibaren Anadolu topraklarında Yahudi toplulukları yaşamaya başladı ve yirmi yüzyıl sonra, 15. yüzyıl sonlarında İspanyol ve Portekiz Yahudilerinin İspanya'dan kovulmasıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu, bu Yahudilerin günümüzdeki Türkiye topraklarına yerleşmesine izin verdi. Böylece Anadolu'daki Yahudi nüfusu arttı. 20. yüzyıldaki göçlere rağmen, bugün hâlâ küçük bir Yahudi nüfusu Türkiye'de bulunmaktadır.[261]Turkish Jews - Brief History. www.science.co.il.

Eğitim

30 Mayıs 1453'te Medâris-i Semâniye ve Fâtih Dârüşşifâsı adıyla kurulan İstanbul Üniversitesi, 1 Ağustos 1933'te yapılan reformla birlikte Türkiye'nin ilk üniversitesi olarak hizmete girmiştir.
30 Mayıs 1453'te Medâris-i Semâniye ve Fâtih Dârüşşifâsı adıyla kurulan İstanbul Üniversitesi, 1 Ağustos 1933'te yapılan reformla birlikte Türkiye'nin ilk üniversitesi olarak hizmete girmiştir.Metuboy, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye'de üniversite öncesi eğitim Millî Eğitim Bakanlığı'nın denetimindedir.[262]Education in Turkey. World Education Services. 4 yıl ilkokul, 4 yıl ortaokul ve 4 yıl lise olmak üzere toplam 12 yıllık eğitim zorunludur.[263]Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy. OECD raporlarına göre ülkede liseyi tamamlamayan 25-34 yaş grubuna dâhil kişiler, liseyi tamamlayan aynı yaş grubundan iş arkadaşlarının elde ettiği gelirin ortalama olarak sadece %80'ini almaktadırlar.[264]Education at a Glance: OECD Indicators 2012. OECD. Ülkenin temel eğitim seviyesi diğer OECD ülkelerinin altında kabul edilir.[265]Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options. World Bank, 30 Haziran 2011, s. viii. Türkiye, OECD'nin PISA programında 34 ülke arasında 32. sırada yer alır.[263]Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy. Yüksek kalitedeki liselere giriş, büyük ölçüde ülke genelinde yapılan öğrenci yerleştirme sınavlarından alınan puana bağlıdır, bu yüzden ülkedeki özel ders alma yaşı 10'a kadar düşmüştür.[265]Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options. World Bank, 30 Haziran 2011, s. viii. Türkiye'de 2019 itibarıyla yetişkin nüfusun %97,2'si okuryazardır; erkek nüfusun kendi içindeki okuryazarlık oranı %99,2, kadın nüfusun kendi içindeki okuryazar oranı %95,3'tür.[266]Tüik. TÜİK.

2019 itibarıyla Türkiye'deki üniversite sayısı 208'dir.[267]YÖK Üniversiteler. YÖK. Öğrenciler, iki oturumlu Yükseköğretim Kurumları Sınavı (YKS) sonucunda aldıkları puanlarla üniversiteye geçiş hakkı kazanır.[268]Admission requirements. Karadeniz Technical University. Anadolu Üniversitesinin Açıköğretim Fakültesi dışındaki tüm fakültelere giriş, lise mezunlarının YKS sonucuna bağlı olarak şekillenir.[269]Guide for Foreign Students planning Education in Turkey. 2025 Times Higher Education Dünya Üniversiteler sıralamasında Türkiye'den ilk 200'e giren üniversite yoktur; en yüksek sıralamalı üniversiteler, 300-500 aralığında yer alan üç üniversite olan Koç Üniversitesi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi ve Sabancı Üniversitesidir.[270]Ranking 2025. University Rankings.

Sağlık

Acıbadem Hastanesi
Acıbadem HastanesiCeeGee, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Türkiye'de sağlık hizmetleri Sağlık Bakanlığı tarafından merkezî bir devlet sistemiyle kontrol edilir. 2003 yılında hükûmet, sağlık hizmetlerine ayrılan bütçe oranını artıran ve nüfusun büyük bir bölümünü sağlık hizmetlerinden düşük masrafla yararlanabilir hâle getirmeyi amaçlayan geniş kapsamlı bir sağlık reformu programı başlattı. Türkiye İstatistik Kurumu, 2012 yılında sağlık hizmetleri kapsamında 76,3 milyar TL harcandığını açıkladı; hizmet bedellerinin %79,6'sı Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanırken geriye kalan %15,4'ü hastalar tarafından doğrudan ödendi.[271]Sağlığa 76,3 milyar lira harcandı. Hürriyet, 10 Ekim 2013. 2018 yılı rakamlarına göre Türkiye'de 34.559 sağlık kurumu bulunmaktadır ve doktor başına ortalama 536 hasta düşmektedir.[272]Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey.[273]Turkish Statistical Institute: Number of citizens per healthcare personnel in Turkey. Ayrıca 1000 kişi başına düşen yatak sayısı 2,83'tür.[272]Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey.

Türkiye'de beklenen yaşam süresi erkeklerde 71,1 yıl ve kadınlarda 75,2 yıl olmakla birlikte, toplam nüfus ortalamasının beklenen yaşam süresi 73,2 yıldır.[274]Population and Development Indicators – Population and Demography. Turkish Statistical Institute, 18 Ekim 2004. Ülkede ölümlere en çok neden olan hastalıklardan ilk üçü şunlardır: dolaşım sistemi hastalıkları (%39,8), kanser (%21,3), solunum hastalıkları (%9,8).[275]Cause of Death Statistics. TÜİK.

Türkiye, 2020 yılı ortası itibarıyla Numbeo sağlık araştırmaları şirketine göre 100 üzerinden 70.36 puan ile ülkelere göre sağlık endeksi sıralamasında 28. sırada yer almaktadır.[276]Health Care Index by Country 2020 Mid-Year.

Kültür

Mevlevi semazenler bir Sema törenindeyken. Mevlevi Sema Törenleri, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri'nde yer almaktadır.
Mevlevi semazenler bir Sema törenindeyken. Mevlevi Sema Törenleri, UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri'nde yer almaktadır.myself, Kamu malı, Wikimedia Commons

Türkiye; Oğuz, Anadolu, Osmanlı (Greko-Romen ve İslami kültürlerin bir devamıydı) ve Avrupa kültürü ile geleneklerinin karışımıyla ortaya çıkan çok çeşitli kültürleri barındırır. Ülke coğrafyasındaki kültürel kaynaşma, Orta Asya'dan Anadolu'ya doğru gerçekleşen Türk göçleri sırasında Türklerin göç yolları üzerindeki kültürlerle kendi kültürlerini birleştirmesi sonucunda başladı. Ülkedeki Batılılaşma hareketi ise Osmanlı İmparatorluğu'nun Tanzimat döneminde başladı ve bugüne kadar sürmeye devam etti.[277]İbrahim Kaya. Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience. Liverpool University Press, 2004, s. 57-58.[278]Royal Academy of Arts. Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600. Royal Academy of Arts, 2005. Sonuç olarak günümüz Türk kültürü, geleneksel inançları ve tarihî değerleri koruyarak "çağdaş" bir Batı devleti olma çabası sonucunda şekillendi.[277]İbrahim Kaya. Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience. Liverpool University Press, 2004, s. 57-58. Özellikle 16. ve 18. yüzyıllar arasında Türk kültürü, Osmanlı İmparatorluğu'nun zirvede olduğu dönemde Turquerie adıyla bir fenomen hâline gelerek Avrupa sanatını ve modasını da etkilemiştir.

Sanat

Osman Hamdi Bey'in çizdiği Kaplumbağa Terbiyecisi
Osman Hamdi Bey'in çizdiği Kaplumbağa TerbiyecisiOsman Hamdi Bey, Kamu malı, Wikimedia Commons

Batılı anlamda Türkiye'de resim sanatı, 19. yüzyılın ortalarından itibaren etkin bir gelişme göstermeye başladı. Resim dersleri ilk olarak teknik ihtiyaçlar için 1793 yılında şu anki İstanbul Teknik Üniversitesi'nde verilmeye başlandı.[279]10th International Congress of Turkish Art. Fondation Max Van Berchem, 1999. 19. yüzyılın sonlarında, Batılı anlamda insan tasvirleri özellikle Osman Hamdi Bey ile birlikte Türk resminde kullanılmaya başlandı. Çağdaş eğilimlerle birlikte empresyonizm de gelişim gösterdi ve Halil Paşa resimlerinde empresyonizmi kullandı. 1926'da Avrupa'ya gönderilen Türk sanatçılar, Türkiye'ye geri döndüklerinde çalışmalarında Fovizm, Kübizm ve hatta Ekspresyonizm akımlarından yararlandılar. Sonraki yıllarda D Grubu sanatçılarından Abidin Dino ve Cemal Tollu dâhil olmak üzere Fikret Mualla, Fahrelnisa Zeid, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Adnan Çoker ve Burhan Doğançay gibi sanatçılar son 30 yıl boyunca Batı'da gelişen bazı eğilimleri tanıttılar. Bunların yanı sıra Yeniler Grubu 1930'larda, Onlar Grubu 1940'larda, Yeni Dal Grubu 1950'lerde ve Siyah Kalem Grubu 1960'larda ortaya çıkarak çağdaş Türk resminin diğer önemli hareketleri olarak tanındılar.[280]"10’LAR’ GRUBU", "YENİ DAL GRUBU", "SİYAH KALEM GRUBU". www.turkresmi.com.

Türk müziği ve edebiyatı, çeşitli kültürlerin izlerini taşır. Osmanlı İmparatorluğu'nun yanı sıra İslam dünyası ile Avrupa'nın etkileşimi sonucunda Türk, İslam ve Avrupa gelenekleri birleşerek günümüz Türk müziğini ve edebiyatını ortaya çıkarmıştır.[281]Cinuçen Tanrıkorur. The Ottoman music. turkmusikisi.com. Osmanlı döneminde Türk edebiyatı, İran ve Arap edebiyatlarının fazlasıyla etkisi altında kaldı. Tanzimat'taki yeniliklerle birlikte daha önceden bilinmeyen roman ve öykü gibi edebi türler Türk edebiyatına giriş yaptı. Çeşitli yazarlar Türk edebiyatındaki ilkleri bu dönemde verdiler; Namık Kemal ilk edebi roman olan İntibahı (1876) yazarken, gazeteci Şinasi ilk özel gazeteyi çıkardı ve ilk tiyatro olan Şair Evlenmesini (1860) yazdı. Batı etkisinde gelişen modern Türk edebiyatının şekillenmesi 1896 ve 1923 arasında da sürdü. Bu arada Servet-i Fünûn, Fecr-i Ati ve Millî Edebiyat gibi çeşitli edebiyat hareketleri ortaya çıktı. 20. yüzyılda Nâzım Hikmet, serbest nazımla şiirler yazarak Türk şiirine radikal değişiklikler getirdi. Şiirdeki bir başka devrim ise 1941'de Garipçiler tarafından yapıldı. Çeşitli kültürlerin karışımı olan Türk edebiyatında, bu durumun bir sonucu olarak, işlenen konular arasında kültür çatışması önemli bir yer tutar. Örneğin romanlarında "kültürlerin birbiriyle çatışması ve örülmesi için yeni simgeler bulan" Orhan Pamuk, 2006 yılında Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görülmüştür.[282]2006 Nobel Yazın Ödülü. 12 Ekim 2006. 2003 Eurovision Şarkı Yarışması'na Türk müziğindeki çeşitli kültürlerin izlerini taşıyan "Everyway That I Can" şarkısıyla katılan Sertab Erener ise yarışmanın birincisi olarak Avrupa'da adından bahsettirmiştir.[283]Eurovision'u ilk kez kazandırdı, dünyayı büyüledi. Sabah, 26 Mayıs 2003.

Türk kültüründe halk oyunları önemli bir yer tutar. Doğu Trakya'da Hora; Ege, Güney Marmara ve İç Anadolu'da Zeybek; Batı Akdeniz'de Teke; İç-Batı Anadolu, Batı Karadeniz, Güney Marmara ve Doğu Akdeniz'de Kaşık oyunları ile Karşılama; Orta ve Doğu Karadeniz'de Horon; Doğu ve İç Anadolu'da Halay; Kuzeydoğu Anadolu'da Bar ve Lezginka halk oyunları yaygındır.[284]TURKISH FOLK DANCES.

Mutfak

Türk lokumu ile birlikte Türk kahvesi. Türk kahvesi, UNESCO tarafından Türklerin Somut Olmayan Kültürel Miraslar listesine alınmıştır.
Türk lokumu ile birlikte Türk kahvesi. Türk kahvesi, UNESCO tarafından Türklerin Somut Olmayan Kültürel Miraslar listesine alınmıştır.Tema, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Türk mutfağı, Çin ve Fransız mutfaklarıyla beraber dünyanın en zengin mutfaklarındandır. Coğrafyası ve tarihi gereği, Türk mutfağı çok büyük bir çeşitlilik oluşturur. Türk mutfağı, Mezopotamya ve Balkan mutfaklarıyla etkileşime girmiştir, İstanbul Osmanlı saray mutfağı da Türk mutfağının önemli bir kısmını oluşturur.

Osmanlı saray mutfağında çok çeşitli çorba, zeytinyağlı sebze, etli yemek, balık, börek, tatlı menüleri mevcuttur. Saray mutfağı, Bizans İmparatorluğu'ndan Osmanlı'ya yüzyılların saray zevki ve tecrübesiyle oluşan elit bir mutfaktır. O dönemlerde, halk ve köy mutfağı ise sade ve basittir.

Günümüzde, saray kültürü ile halk kültürünün karışımı bir "Türk mutfağı" ortaya çıkmıştır. Birçok saray yemeği, halk tarafından benimsenmiştir.

Türk mutfağı;

  • Akdeniz kültürü

  • Doğu kültürü

  • Saray kültürü

  • Bozkır kültürü olarak sınıflandırılmıştır.

Medya

Cumhuriyet yazarlarının tutuklanması protesto ediliyor. Türkiye'de basın özgürlüğü tartışmalı bir konudur.
Cumhuriyet yazarlarının tutuklanması protesto ediliyor. Türkiye'de basın özgürlüğü tartışmalı bir konudur.Hilmi Hacaloğlu, Kamu malı, Wikimedia Commons

Yüzlerce televizyon kanalı, binlerce yerel ve ulusal radyo istasyonu, onlarca gazetesi, kâr sağlayan üretken yerli sineması ve hızlı büyüyen geniş bant internet kullanımı ile Türkiye'nin oldukça canlı bir medya sektörü vardır.[285]The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis. tesev.org.tr. 2014 yılında ülkede faal durumda olan radyo ve televizyon kurumu sayısı 1.190 olarak açıklanmıştır. Bunlardan %77,7'si karasal yayın yaparken geriye kalanı sadece uydu, kablolu veya internet üzerinden yayın yapmıştır.[286]Türkiye'de 2014 yılında bin 190 radyo ve televizyon var. Hürriyet, 14 Aralık 2014. Devlet kanalı TRT ile Kanal D, Show TV, Atv ve Star TV gibi özel kanallar, izleyici tarafından en çok takip edilen kanallardır. Bu kanallarda gösterilen televizyon dizileri, Türkiye sınırlarının dışında son yıllarda popülerleşmeye başlayarak ülkenin dış ilişkilerine ve tanınırlığına katkı sağlamaktadır.[287]Jenna Krajeski. Turkey: Soap Operas and Politics. Pulitzer Center. Ülkedeki yayın kuruluşları, uydu antenleri ve kablo sistemi ile geniş bir alana yayılarak erişilebilir hâle gelmiştir.[288]Turkey country profile . Kongre Kütüphanesi Federal Research Division (Ocak 2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain. Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK), ülkenin televizyon ve radyolarını hükûmet gözetiminde denetleyen yetkili kuruluştur.[288]Turkey country profile . Kongre Kütüphanesi Federal Research Division (Ocak 2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain. Tiraj rakamlarına göre ülkenin en popüler ilk beş gazetesi Hürriyet, Sabah, Posta, Sözcü ve Habertürktür.[289]Gazete Tirajları. Freedom House, Türkiye'de basından "Özgür Değil" şeklinde bahsederken internet ortamından "Kısmen Özgür" şeklinde bahseder.[159]Turkey.

Spor

Türkiye, 2016 Avrupa Futbol Şampiyonası'nda
Türkiye, 2016 Avrupa Futbol Şampiyonası'ndaSteindy ( Tartışma ) 17:20, 30 March 2016 (UTC), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Türkiye millî basketbol takımı 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası'nda gümüş madalya kazandı.
Türkiye millî basketbol takımı 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası'nda gümüş madalya kazandı.Christopher Johnson from Tokyo, Japan, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Türkiye'de en çok sevilen sporlardan biri futboldur. Futbol ligler hâlinde oynanmaktadır ve bunların en büyüğü Süper Lig'dir. Lig şampiyonu olabilmiş olan takımların dördü (Galatasaray, Fenerbahçe, Beşiktaş ve İstanbul Başakşehir) İstanbul takımı, iki tanesi (Trabzonspor ve Bursaspor) ise Anadolu takımıdır. Futbol kulüpleri Türkiye Futbol Federasyonu çatısı altında toplanmıştır.[290]Türkiye Futbol Federasyonu resmi internet sitesi. Galatasaray Avrupa'da kupa kazanan ilk ve tek Türk futbol takımıdır. 2000 yılında UEFA Kupası ve UEFA Süper Kupası'nı kazanmıştır. Türkiye millî futbol takımı 2000 Avrupa Futbol Şampiyonasında altıncı, 2002 FIFA Dünya Kupası'nda ve 2003 FIFA Konfederasyonlar Kupası'nda üçüncü olmuş, 2008 Avrupa Futbol Şampiyonasında yarı final oynamış, 2024 Avrupa Futbol Şampiyonasında yedinci olmuştur. Türkiye, UEFA tarafından düzenlenen birçok önemli futbol organizasyonuna ev sahipliği yapmıştır. 2005 ve 2023 yıllarında UEFA Şampiyonlar Ligi finalleri İstanbul'daki Atatürk Olimpiyat Stadyumu'nda oynanmıştır. 2009 yılında UEFA Kupası finali Şükrü Saracoğlu Stadyumu'nda düzenlenmiştir. 2019 yılında ise UEFA Süper Kupa mücadelesi Beşiktaş Park'ta gerçekleştirilmiştir. 2013 yılında FIFA 20 Yaş Altı Dünya Kupası Türkiye'de düzenlenmiş, turnuvanın final maçı İstanbul'daki Ali Sami Yen Spor Kompleksi'nde oynanmıştır. 2032 yılında düzenlenecek olan Avrupa Futbol Şampiyonasının Türkiye ve İtalya ile ortaklaşa düzenleneceği açıklanmıştır.

Basketbol Türkiye'de en çok ilgi gören sporlardan biridir. Basketbolun en büyük ligi Basketbol Süper Ligi'dir. Anadolu Efes, Fenerbahçe, Galatasaray, Beşiktaş ve Karşıyaka gibi takımlar EuroLeague'de, Basketbol Şampiyonlar Ligi ve diğer özel turnuvalarda çok büyük başarılar göstermişlerdir. Ayrıca Anadolu Efes 1996 yılında Koraç Kupası'nı kazanarak, Avrupa Kupası kazanan ilk Türk takımı olma unvanını elde etmiştir. 2012 yılında FIBA EuroChallenge Şampiyonluğu kupasını kazanan Beşiktaş Milangaz Avrupa'da kupa kazanabilen ikinci Türk takımıdır. Galatasaray 2016 yılında, Darüşşafaka ise 2018 yılında EuroCup'u kazanmıştır. Fenerbahçe, 2017 yılında EuroLeague kupasını kazanarak Avrupa Kupalarında spor kulüplerinin kazanabileceği en büyük kupayı kazanan ilk Türk erkek basketbol takımı olmuştur. Ayrıca Anadolu Efes de 2021 ve 2022 yılında EuroLeague kupasını kazanmıştır.[291]Tarihi Zafer! Euroleague şampiyonu Fenerbahçe. NTV, 21 Mayıs 2017. Türkiye millî basketbol takımı da turnuvalarda büyük başarı elde etmiştir. Örneğin 2001 Avrupa Basketbol Şampiyonası gümüş madalya ve 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası gümüş gibi. 2010 FIBA Dünya Basketbol Şampiyonası, 28 Ağustos ve 12 Eylül tarihleri arasında Türkiye'de gerçekleştirilmiştir. Şampiyonayı FIBA, Türkiye Basketbol Federasyonu ve 2010 Organizasyon Komitesi ortaklaşa organize etmiştir ve ikinci olmuştur. 1986'dan beri üçüncü defa 24 ülkenin katıldığı turnuvanın takım karşılaşmaları İstanbul, Ankara, İzmir ve Kayseri'de, bitiş aşaması İstanbul Sinan Erdem Spor Salonu'nda oynanmış, kazanan ise bitişte Türkiye'yi 64-81 mağlup eden Amerika Birleşik Devletleri olmuştur.

Türkiye kadın millî basketbol takımı 2011 Avrupa Kadınlar Şampiyonası'nda ikinci olmuştur. Ayrıca 2013 Akdeniz Oyunları'nda erkek millî basketbol takımı altın madalya almıştır. Galatasaray kadın basketbol takımı 2008-09 ve 2017-18 sezonlarında EuroCup Women'ı kazandı. 2013-14 EuroLeague Women finali iki Türk takımı Galatasaray ve Fenerbahçe arasında oynandı ve Galatasaray kazandı. Fenerbahçe, 2022-23 ve 2023-24 sezonlarında üst üste iki Euroleague Women şampiyonluğunun ardından 2023 FIBA Europe SuperCup Women'ı kazandı.

Türkiye'de voleybol, özellikle de kadın voleybolu, popüler bir spordur. Filenin Sultanları olarak da bilinen Türkiye kadın millî voleybol takımı 2023 yılı millî takım sezonunda; Milletler Ligi Şampiyonluğu kupası,[292]Filenin Sultanları Destan Yazdı: Milletler Ligi’nde Şampiyonuz. Avrupa Şampiyonluğu kupası[293]Filenin Sultanları Cumhuriyetin 100. Yılında Avrupa Şampiyonu. ve Dünya Kupası adıyla oynanan Olimpiyat Elemelerinde kazandığı kupa[294]Filenin Sultanları Dünya Kupası Adıyla Oynanan Olimpiyat Elemelerini Kupayla Noktaladı. olmak üzere 3 kupa birden kazanmıştır. VakıfBank S.K., Fenerbahçe ve Eczacıbaşı gibi kadın voleybol kulüpleri çok sayıda Avrupa şampiyonluğu ve madalya kazanmıştır.

Geleneksel bir Türk sporu olan güreşin en önemli karşılaşması Kırkpınar Yağlı Güreşleri'dir. Türklerin MÖ 4. yüzyıldan beri güreş yaptıkları bilinmektedir. İlkbahar aylarında doğanın canlanışı için yapılan kutlamalarda, evlenme merasimlerinde ve zafer şölenlerinde hep güreş müsabakaları yapılırdı. 1996 yılında Geleneksel Spor Dalları Federasyonu kurulmuş ve yağlı güreş için önemli bir adım atılmıştır.

Tenise olan ilginin de zamanla arttığı Türkiye, Avrupa Tenis Federasyonu verilerine göre tenis adına 141 turnuva ile Avrupa'da 2022 yılında en fazla uluslararası turnuva düzenleyen ikinci ülke oldu. 2023 Avrupa Tenis Federasyonu Genel Kurulunda Türkiye'ye "En Fazla Gelişen Ülke Ödülü" verildi.[295]Teniste "En fazla gelişen ülke" ödülü Türkiye'nin.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. 1.Türkiye. UNESCO. unesco.org
  2. 2.Clauson, Gerard. An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford, Clarendon Press, 1972, s. 542-543. archive.org
  3. 3.Scharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel., Engelschoff. ISBN 3-933847-00-1, 9783933847003.
  4. 4.Harper, Douglas. Turkey. Online Etymology Dictionary, 2001. etymonline.com
  5. 5.Türkiye'nin adı. Milliyet, 17 Mayıs 2008. milliyet.com.tr
  6. 6.Jenkins, Romilly James Heald. De Administrando Imperio by Constantine VII Porphyrogenitus. Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, 1967, s. 65. books.google.com
  7. 7.Byzanz und Ostmitteleuropa 950–1453: Beiträge zu einer table-ronde des XIX. International Congress of Byzantine Studies, Copenhagen 1996. Otto Harrassowitz Verlag, 1999, s. 46.
  8. 8.Henry Hoyle Howorth. History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: The So-called Tartars of Russia and Central Asia. Cosimo, Inc., 2008, s. 3.
  9. 9.Öztürk, Özhan. Pontus: Antik Çağ'dan Günümüze Karadeniz'in Etnik ve Siyasi Tarihi. Genesis Yayınları, 2011, s. 364. karalahana.com
  10. 10.Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300-1650, The Structure of Power. fatih.edu.tr
  11. 11.Marka Olarak “Türkiye” İbaresinin Kullanımı. T.C. Resmî Gazete, 4 Aralık 2021. resmigazete.gov.tr
  12. 12.Exports to be labeled ‘Made in Türkiye’ - Latest News. 6 Aralık 2021. hurriyetdailynews.com
  13. 13.Ürünlerde "Made in Türkiye" ibaresi kullanılmaya başlayacak. 4 Aralık 2021. trthaber.com
  14. 14.Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks. middleeasteye.net
  15. 15.Topchi, Ali. UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request. trtworld.com
  16. 16.Turkey wants to be called Türkiye in rebranding move. 2 Haziran 2022. bbc.com
  17. 17.BM'de ilk kez "Turkey" yerine "Türkiye" ifadesi kullanıldı. 3 Haziran 2022. medyascope.tv
  18. 18.Maddy, D.. The earliest securely-dated hominin artefact in Anatolia?. Quaternary Science Reviews, 2015, s. 68-75.
  19. 19.Stiner, Mary C.. Early Upper Paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): Technology and the socioeconomic context of ornament life-histories. Journal of Human Evolution, Mayıs 2013, s. 380-398.
  20. 20.The History of Turkey. Greenwood Press, 2001, s. xiv-xx. books.google.com
  21. 21.Steadman, Sharon R.. The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press, 2011, s. 3-11, 37. books.google.com
  22. 22.Anadolu'nun Epi-Paleolitik Dönem buluntu toplulukları: Sorunlar, öneriler, değerlendirmeler ve çeşitli yaklaşımlar. Anatolia, 2003, s. 35-43.
  23. 23.Gresky, Julia. Modified human crania from Göbekli Tepe provide evidence for a new form of Neolithic skull cult. Science Advances, 28 Haziran 2017, s. e1700564.
  24. 24.Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List. Küresel Miras Fony, 3 Temmuz 2012. globalheritagefund.org
  25. 25.Troy. ancient.eu. ancient.eu
  26. 26.The Position of Anatolian. linguistics.ucla.edu
  27. 27.Balter, Michael. Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?. Science, 27 Şubat 2004, s. 1323. archive.org
  28. 28.Casson, Lionel. The Thracians. The Metropolitan Museum of Art Bulletin, 1977, s. 2-6. metmuseum.org
  29. 29.Palaeoanthropology: Disputed ground. Nature, 2010, s. 176-178.
  30. 30.Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site. uakron.edu. www3.uakron.edu
  31. 31.Assyrian Identity In Ancient Times And Today'. aina.org
  32. 32.Zimansky, Paul. Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire, s. 103.
  33. 33.Roux, Georges. Ancient Iraq, s. 314.
  34. 34.The Metropolitan Museum of Art, New York. Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in Timeline of Art History.. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000. metmuseum.org
  35. 35.About Turkey - Etymology And Climate. ktu.edu.tr. ktu.edu.tr
  36. 36.The Cambridge Ancient History. Cambridge University Press, 1994, s. 444. books.google.com
  37. 37.Hooker, Richard. Ancient Greece: The Persian Wars. Washington State University, Washington, United States, 6 Haziran 1999. wsu.edu
  38. 38.The Metropolitan Museum of Art, New York. Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in Timeline of Art History.. New York: The Metropolitan Museum of Art, Ekim 2000. metmuseum.org
  39. 39.Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2000, s. 61. books.google.com
  40. 40.Theo van den Hout. The Elements of Hittite. Cambridge University Press, 27 Ekim 2011, s. 1. books.google.com
  41. 41.Daniel C. Waugh. Constantinople/Istanbul. University of Washington, Seattle, Washington, 2004. depts.washington.edu
  42. 42.Wink, Andre. Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries. Brill Academic Publishers, 1990, s. 21.
  43. 43.THE SELJUK TURKS. peter.mackenzie.org. peter.mackenzie.org
  44. 44.Rafis Abazov. Culture and Customs of Turkey. Greenwood Publishing Group, 2009, s. 1071. books.google.com
  45. 45.Turkey: A Country Study. United States Government Publishing Office for the Federal Research Division of the Library of Congress, 1996.
  46. 46.Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser. The origins of the Ottoman Empire, s. 33.
  47. 47.Kinross, Patrick. The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire. Morrow, 1977. archive.org
  48. 48.TheOttomans.org - Discover The Ottomans. theottomans.org
  49. 49.Stanford J. Shaw. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press, 29 Ekim 1976, s. 213. books.google.com
  50. 50.Kirk, George E.. A Short History of the Middle East. Brill Academic Publishers, 2008, s. 58.
  51. 51.Yavuz, Erdal. The Industrial Revolution and Consequences. yeditepe.edu.tr
  52. 52.Yalçın, Özgür. Reformation_of_Ottoman_Bureaucracy_A_Failed_Attempt. academia.edu. academia.edu
  53. 53.Douglas Arthur Howard: "The History of Turkey", sayfa 71.
  54. 54.Krasner, Stephen D.. Sovereignty: Organized Hypocrisy. books.google.com.tr. books.google.com.tr
  55. 55.The Ottoman Empire. globaled.org
  56. 56.İsmail Hakkı Göksoy, "Ottoman-Aceh relations as documented in Turkish sources" in Michael R. Feener, Patrick Daly, and Anthony Reid, Mapping the Acehnese Past (Leiden: KITLV, 2011),65-95.
  57. 57.Todorova, Maria. Imagining the Balkans. Oxford University Press, 18 Mart 2009, s. 175. books.google.com
  58. 58.Mann, Michael. The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing. Cambridge University Press, 2005, s. 118. books.google.com
  59. 59.Collapse of the Ottoman Empire, 1918-1920. nzhistory.net.nz
  60. 60.Chambers, Robert. Liberty and The Ottoman. University of Toronto. archive.org
  61. 61.Death toll of the Armenian Massacres. Encyclopædia Britannica. britannica.com
  62. 62.Fact Sheet: Armenian Genocide. Michigan Üniversitesi. umd.umich.edu
  63. 63.Freedman, Jeri. The Armenian genocide. Rosen Pub. Group, 2009. books.google.com
  64. 64.Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (eds.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, s. 19. ISBN 0-313-34642-9.
  65. 65.Patrick J. Roelle, Sr.. Islam's Mandate- a Tribute to Jihad: The Mosque at Ground Zero. AuthorHouse, 27 Eylül 2010, s. 33. books.google.com
  66. 66.Schaller, Dominik J; Zimmerer, Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction". Journal of Genocide Research 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820
  67. 67.Roderic H. Davison; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in Slavic Review, Vol. 34, No. 1 (Mar. 1975), ss. 186–187
  68. 68.Donald Bloxham. The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians. Oxford University Press, 2005, s. 150. books.google.com
  69. 69.Levene, Mark. Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923. Holocaust and Genocide Studies, Kış 1998, s. 393–433. hgs.oxfordjournals.org
  70. 70.Ferguson, Niall. The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West. Penguin Group (USA) Incorporated, 2007, s. 180. archive.org
  71. 71.Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950.
  72. 72.Atay, Mehmet. 19 Mayıs-Türk Ulusal Kurtuluş Hareketinin Başlangıcı. Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı. meb.gov.tr
  73. 73.Mango, Andrew. Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey. Overlook, 2000, s. lxxviii. archive.org
  74. 74.Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas, p. 237.
  75. 75.Psomiades, Harry J.. The Eastern Question, the Last Phase: a study in Greek-Turkish diplomacy. Pella, 2000, s. 27-38.
  76. 76.Macfie, A. L.. The Chanak affair (September–October 1922). Balkan Studies, 1979, s. 309-41.
  77. 77.Heper, Criss. Historical Dictionary of Turkey. Scarecrow Press, 2009. books.google.com
  78. 78.Darwin, J. G.. The Chanak Crisis and the British Cabinet. History, Feb 1980, s. 32-48. archive.org
  79. 79.Dawson, Robert MacGregor. William Lyon Mackenzie King: A Political Biography, 1874-1923. University of Toronto Press, 1958, s. 401-416. archive.org
  80. 80.Axiarlis, Evangelia. Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party. I.B. Tauris, 2014, s. 11. archive.org
  81. 81.Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23. Encyclopædia Britannica, 2007. britannica.com
  82. 82.Clogg, Richard. A Concise History of Greece. Cambridge University Press, 20 Haziran 2002, s. 101. books.google.com
  83. 83.The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press, 28 Kasım 2012, s. 49. books.google.com
  84. 84.Kemal Öz Adlı Cumhur Reisimize Verilen Soyadı Hakkında Kanun. nvi.gov.tr
  85. 85.Çağaptay, Soner. Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s. Yale Üniversitesi, 2002.
  86. 86.Growth in United Nations membership (1945–2005). United Nations, 3 Temmuz 2006. un.org
  87. 87.Huston, James A.. Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953. Susquehanna University Press, 1988, s. 134. books.google.com
  88. 88.Members and partners. OECD. oecd.org
  89. 89.Uslu, Nasuh. The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959-2003. Nova Publishers, 2003, s. 119. books.google.com
  90. 90.Timeline: Cyprus. BBC, 12 Aralık 2006. news.bbc.co.uk
  91. 91.Hale, William Mathew. Turkish Politics and the Military. Routledge, UK, 1994, s. 161, 215, 246. archive.org
  92. 92.Arsu, Sebsem. Turkish Military Leaders Held for Role in ’97 Coup. The New York Times, 12 Nisan 2012. nytimes.com
  93. 93.Economics and Politics of Turkish Liberalization. Lehigh University Press, 1992, s. 12. archive.org
  94. 94.Turkey's PKK peace plan delayed. BBC, 10 Ekim 2009. news.bbc.co.uk
  95. 95.Sebnem Arsu. Kurdish Rebel Group to Withdraw From Turkey. The New York Times, 25 Nisan 2013. nytimes.com
  96. 96.Murat Karayilan announces PKK withdrawal from Turkey. BBC, 25 Nisan 2013. bbc.co.uk
  97. 97.Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria. foxnews.com
  98. 98.Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah. What's driving unrest and protests in Turkey?. CNN, 4 Haziran 2013. cnn.com
  99. 99.Cunningham, Erin. Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt. 16 Temmuz 2016. washingtonpost.com
  100. 100.General Structure of Turkish Public Administration. Ministry of Justice. justice.gov.tr
  101. 101.Mülki İdare Bölümleri. e-icisleri.gov.tr
  102. 102.Yiğit, Ali. Geçmişten Günümüze Türkiye'yi Bölgelere Ayıran Çalışmalar ve Yapılması Gerekenler. web.sakarya.edu.tr
  103. 103.Turkey (Turkiye). CIA. cia.gov
  104. 104.Mevzuat. anayasa.gov.tr. anayasa.gov.tr
  105. 105.Seçim kanununda değişiklik Resmi Gazete'de: Seçim barajı yüzde 7'ye indi. 6 Nisan 2022. trthaber.com
  106. 106.The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press, 17 Nisan 2008, s. 357–358.
  107. 107.YSK Seçim İstatistikleri. Yüksek Seçim Kurulu, 14 Mayıs 2023. ysk.gov.tr
  108. 108.Turkish Legal System. www.mymerhaba.com/. mymerhaba.com
  109. 109.THE JUDICIAL SYSTEM OF TURKEY. Ministry of Justice. uhdigm.adalet.gov.tr
  110. 110.Cezaevleri nüfusu 100 bin kişiyi aştı. Sabah, 15 Aralık 2008. arsiv.sabah.com.tr
  111. 111.The Economist: "Turkey in the Balkans: The good old days?". economist.com
  112. 112.Turkey and Russia on the Rise. Stratfor, 17 Mart 2009. stratfor.com
  113. 113.Can Turkey Be a Source of Stability in the Middle East?. heptagonpost.com, 18 Aralık 2010. heptagonpost.com
  114. 114.Turkey: A Welcome Return To The Balkans?. eurasiareview.com, 3 Ocak 2012. eurasiareview.com
  115. 115.The Political Economy of Regional Power: Turkey. giga-hamburg.de. giga-hamburg.de
  116. 116.Turkey: From regional to global player. dw.de. dw.de
  117. 117.International Organisations. mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  118. 118.Theoretical Analysis of Turkey as a Regional Power. isanet.org. web.isanet.org
  119. 119.Birleşmiş Milletler Teşkilatı ve Türkiye. mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  120. 120.İktisadi İşbirliği ve Gelişme Teşkilatı (OECD). mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  121. 121.İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT). mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  122. 122.Türkiye ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT). mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  123. 123.Ekonomik İşbirliği Teşkilatı (EİT). mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  124. 124.Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü (KEİ). mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  125. 125.Gelişen Sekiz Ülke (D-8). mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  126. 126.G-20 ÜLKELERİ. mfa.gov.tr. mfa.gov.tr
  127. 127.Türkiye'nin üyeliği kabul edildi. Hürriyet, 17 Ekim 2008. hurarsiv.hurriyet.com.tr
  128. 128.Chronology of Turkey-EU relations. Turkish Secretariat of European Union Affairs. abgs.gov.tr
  129. 129.Mardell, Mark. Turkey's EU membership bid stalls. BBC, 11 Aralık 2006. news.bbc.co.uk
  130. 130.Türkiye-AB İlişkileri. Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. mfa.gov.tr
  131. 131.Avrupa Birliği üyeliği stratejik hedef. Doğan Haber Ajansı, 9 Mayıs 2015. dha.com.tr
  132. 132.AB üyeliği 50 yıllık bir devlet politikası. Adalet ve Kalkınma Partisi. akparti.org.tr
  133. 133.Ziya Öniş, ŞuhnazYılmaz. Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity?. istanbul2004.ku.edu.tr/. istanbul2004.ku.edu.tr
  134. 134.Mitrovic, Marija. Turkish Foreign Policy towards the Balkans. edoc.hu-berlin.de. edoc.hu-berlin.de
  135. 135.İdris Bal. Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era. Universal-Publishers, 2004, s. 269. books.google.com
  136. 136.Kardas, Saban. Turkey Develops Special Relationship with Azerbaijan. Eurasia Daily Monitor Volume. jamestown.org
  137. 137.Katik, Mevlut. Azerbaijan and Turkey Coordinate Nagorno-Karabakh Negotiation Position. EurasiaNet. eurasianet.org
  138. 138.The Baku-Tbilisi-Ceyhan Pipeline: Implications for Turkey. The Central Asia-Caucasus Institute, Silk Road Studies Program, 2005, s. 103–118. silkroadstudies.org
  139. 139.Ağrı Dağı’nın ötesi!. 11 Haziran 2012. haber.gazetevatan.com
  140. 140.Taşpınar, Ömer. Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism. Carnegie Endowment for International Peace, Eylül 2008. carnegieendowment.org
  141. 141.Murinson, Alexander. Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics). Routledge, Aralık 2009, s. 119.
  142. 142.Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support. Euronews, 4 Ekim 2013. euronews.com
  143. 143.Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence. Bloomberg, 16 Ağustos 2013. businessweek.com
  144. 144.Richmond, Oliver P.. Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations. Psychology Press, 1998, s. 260. books.google.com
  145. 145.Türk Silahlı Kuvvetlerinin Barışı Destekleme Harekâtlarına Katkıları. Türk Silahlı Kuvvetleri. tsk.tr
  146. 146.Enter the EU Battle Groups. European Union Institute for Security Studies, Şubat 2007, s. 88. iss.europa.eu
  147. 147.Turkish General Staff. Turkish Armed Forces Defense Organization. Türk Silahlı Kuvvetleri, 2006. tsk.mil.tr
  148. 148.Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, s. 37. mevzuat.gov.tr
  149. 149.Bakanlıklara Bağlı, İlgili, İlişkili Kurum ve Kuruluşlar ile Diğer Kurum ve Kuruluşların Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (Kararname Numarası: 4). T.C. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı Hukuk ve Mevzuat Genel Müdürlüğü, 15 Temmuz 2018, s. Madde 799. resmigazete.gov.tr
  150. 150.United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division. Turkey/Military service. UNHCR, 2001. unhcr.org
  151. 151.EBCO – European Bureau for Conscientious Objection. Ebco-beoc.eu. ebco-beoc.eu
  152. 152.Financial and Economic Data Relating to NATO Defence. NATO, 13 Nisan 2012. nato.int
  153. 153.Der Spiegel: Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany (10 April 2009). 30 Mart 2009. spiegel.de
  154. 154.Hans M. Kristensen. NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe. Natural Resources Defense Council, 2005. nrdc.org
  155. 155.Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria. Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları komitesi, 26 Ekim 2010. europarl.europa.eu
  156. 156.Türkiye'nin Basın Özgürlüğü Krizi. Gazetecileri Koruma Komitesi. cpj.org
  157. 157.Türkiye utanç listesinde yine birinci sırada. 18 Aralık 2013. cnnturk.com
  158. 158.Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations. freemuse.org
  159. 159.Turkey. freedomhouse.org
  160. 160.Immerfall, Stefan. Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century. Springer, 1 Ağustos 2009, s. 417. books.google.com
  161. 161.Turkey. Turkish Odyssey, 2 Şubat 2000. turkishodyssey.com
  162. 162.National Geographic Atlas of the World. National Geographic, 1999.
  163. 163.US Library of Congress. Geography of Turkey. US Library of Congress. countrystudies.us
  164. 164.UN Demographic Yearbook. unstats.un.org
  165. 165.Geography of Turkey. Turkish Ministry of Tourism, 2005. turizm.net
  166. 166.Mount Ararat (Ağrı Dağı), Turkey. NASA: Earth Observatory, 2001. earthobservatory.nasa.gov
  167. 167.Biodiversity in Turkey. iucn.org
  168. 168.Turkey's flora and fauna. allaboutturkey.com. allaboutturkey.com
  169. 169.Couzens, Dominic. Top 100 Birding Sites of the World. University of California Press, 2008, s. 73–75.
  170. 170.Pontic Mountains and highlands. karalahana.com
  171. 171.Statistics. Ministry of Forest and Water - General Directorare of Nature Conservation and National Parks. milliparklar.gov.tr
  172. 172.Specific Animals of Turkey. gateofturkey.com. gateofturkey.com
  173. 173.Climate of Turkey. General Directorate of Meteorology. dmi.gov.tr
  174. 174.Bartolomiej Kaminski. Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets. World Bank, 1 Mayıs 2006, s. 3. www-wds.worldbank.org
  175. 175.İhracatta cumhuriyet tarihinin rekoru kırıldı. Hürriyet, 3 Ocak 2014. hurriyet.com.tr
  176. 176.Yıllara göre dış ticaret. tuik.gov.tr
  177. 177.Dış açık 2014'te 84,5 milyar dolar. 30 Ocak 2015. cnbce.com
  178. 178.2012 Production Statistics. Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles. oica.net
  179. 179.Gemi ve yat ihracatı 1,3 milyar dolara dayandı. Bugün, 3 Ocak 2015. bugun.com.tr
  180. 180.Gemi İnşa Sektörü. 2012. ekonomi.gov.tr
  181. 181.Beko Avrupa'da üçüncülüğe oynuyor. 13 Ocak 2002. arsiv.ntv.com.tr
  182. 182.GDP - Composition by Sector. 2013. cia.gov
  183. 183.100 insandan dörtte biri tarımda çalışıyor. 4 Aralık 2014. trthaber.com
  184. 184.Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement. 23 Mayıs 2013. latitude.blogs.nytimes.com
  185. 185.Gelir ve Yaşam Koşulları Araştırması, 2013. 22 Eylül 2014. tuik.gov.tr
  186. 186.turkey-citizenship-by-investment. getgoldenvisa.com
  187. 187.Turkish quake hits shaky economy. 17 Ağustos 1999. news.bbc.co.uk
  188. 188.'Worst over' for Turkey. 4 Şubat 2002. news.bbc.co.uk
  189. 189.World Bank. Turkey Labor Market Study. World Bank, 2005. siteresources.worldbank.org
  190. 190.OECD Reviews of Regulatory Reform – Turkey: crucial support for economic recovery : 2002. Organisation for Economic Co-operation and Development, 2002. books.google.com
  191. 191.Madslien, Jorn. Robust economy raises Turkey's hopes. 2 Kasım 2006. news.bbc.co.uk
  192. 192.Growth and economic crises in Turkey: leaving behind a turbulent past?. Directorate-General for Economic and Financial Affairs of the European Commission, 2009, s. 10. ec.europa.eu
  193. 193.Turkey. The World Factbook. cia.gov
  194. 194.Turkey knocks six zeros off lira. 31 Aralık 2004. news.bbc.co.uk
  195. 195.2012 yılı enflasyonu yüzde 6,16. 3 Ocak 2013. posta.com.tr
  196. 196.İşsizlik 2012 yılında yüzde 9 oldu. 6 Mart 2013. cnnturk.com
  197. 197.THE WORLD FACTBOOK: Turkey. cia.gov, 26 Nisan 2023. cia.gov
  198. 198.Türkiye moves to fourth place in most-visited countries list - Latest News. 23 Haziran 2025. hurriyetdailynews.com
  199. 199.Gazetesi (www.turizmgazetesi.com), Turizm. UNWTO Barometresi’ne göre: Türkiye ziyaretçide 4. kişi başı gelirde 7. sırada - Haberler - Turizm Gazetesi. turizmgazetesi.com
  200. 200.Manisa'daki Sardes Antik Kenti ve Lidya Tümülüsleri, UNESCO Dünya Miras Listesi'ne alındı. aa.com.tr
  201. 201.Centre, UNESCO World Heritage. UNESCO World Heritage Centre - Tentative Lists. whc.unesco.org
  202. 202.Blue Flag sites. blueflag.global
  203. 203.Türkiye, dünyada en çok Mavi Bayrak plajına sahip 3. ülke oldu. aa.com.tr
  204. 204.Euromonitor International reveals world’s Top 100 City…. 4 Aralık 2024. euromonitor.com
  205. 205.Turkey - The World Factbook. 10 Ocak 2021. cia.gov
  206. 206.International Airports - Study in Turkey. 25 Aralık 2013. studyinturkey.org
  207. 207.Turkish Airlines' net profit triples in 9-month. 9 Kasım 2018. aa.com.tr
  208. 208.Yeni uçuşlar yakında - Uğur CEBECİ. 23 Ağustos 2019. hurriyet.com.tr
  209. 209.Stoate, Joey. ACI World Reveals Busiest Airports of 2025. 14 Nisan 2026. airportindustry-news.com
  210. 210.Yol Ağı Bilgileri. kgm.gov.tr
  211. 211.Dieser Artikel ist nicht verfügbar. business-on.de
  212. 212.Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları. 5 Temmuz 2014. hizlitren.tcdd.gov.tr
  213. 213.Ankara-Sivas YHT Hattı açıldı. 26 Nisan 2023. trthaber.com
  214. 214.Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open. aa.com.tr
  215. 215."İstanbul Metrosu Yolcu İstatistikleri". metro.istanbul
  216. 216.Çalışan Hatlar. metro.istanbul
  217. 217.Groundbreaking ceremony for bridge over Dardanelles to take place on March 18 - Latest News. hurriyetdailynews.com
  218. 218.Serbia receives first gas from TurkStream pipeline. aa.com.tr
  219. 219."BAKÜ-TİFLİS-CEYHAN BORUHATTI'NDA SON DURUM". emreozgur.com
  220. 220.Energy pricing and non-market flows in Turkey’s energy sector • SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi. 6 Ağustos 2020. shura.org.tr
  221. 221."Jeotermal enerjinin doğrudan uygulaması: 2005 Dünya çapında inceleme". orkustofnun.is
  222. 222.Türkiye - Countries & Regions. iea.org
  223. 223.Who We Are? The Scientific And Technological Research Council of Turkey. Tubitak.gov. tubitak.gov.tr
  224. 224.Türkiye Bilimler Akademisi. Tuba.gov. tuba.gov.tr
  225. 225.Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK. TAEK. taek.gov.tr
  226. 226.Space Launch System Project. Undersecretariat for Defence Industries. ssm.gov.tr
  227. 227.Bekdil, Burak Ege. Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns. Defense News, 28 Temmuz 2013. defensenews.com
  228. 228.Bekdil, Burak Ege. Turkey Spends Big on Innovation. Defense News, 12 Aralık 2013. defensenews.com
  229. 229.Agencies, Daily Sabah with. Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize. Daily Sabah, 7 Ekim 2015. dailysabah.com
  230. 230.TÜİK / Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2024. data.tuik.gov.tr
  231. 231.28 Teşrîn-i Evvel 1927 Umûmî Nüfûs Tahrîri, Vilayet, kaza, şehir ve köyler itibarıyla Türkiye nüfusu / 1928, Ankara https://books.google.com.tr/books/about/28_te%C5%9Frinievvel_1927_umum%C3%AE_n%C3%BCfus_tahr.html?id=mdIcywAACAAJ&redir_esc=y books.google.com.tr
  232. 232.Avrupa'nın en kalabalık şehirleri belli oldu. ntv.com.tr
  233. 233.Albayrak, Özlem. Herkes Türk müdür, Türk mü olmalıdır?. Yeni Şafak, 29 Mart 2013. yenisafak.com.tr
  234. 234.Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor. Milliyet.com.tr. milliyet.com.tr
  235. 235.Türkiye'deki Etnik Köken Dağılımı. konsensus.com.tr
  236. 236.Extra, Guus. The other languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives. Multilingual Matters, 2001. books.google.com
  237. 237.SP/1995/1. siyasipartikararlar.anayasa.gov.tr
  238. 238.Garabet K Moumdjian, Ph D.. DERYA BAYIR, MINORITIES AND NATIONALISM IN TURKISH LAW. academia.edu
  239. 239.Turkey Overview. minorityrights.org
  240. 240.Erdem, Fazıl Hüsnü. Süryanice Anadilinde Eğitim Hakkı: Sorunlar ve Çözüm Önerileri. 30 Haziran 2021, s. 3-35. dergipark.org.tr
  241. 241.Akbulut, Olgun. For Centenary of the Lausanne Treaty: Re-Interpretation and Re-Implementation of Linguistic Minority Rights of Lausanne. 19 Ekim 2023, s. 1-24. brill.com
  242. 242.Watts, Nicole F.. Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity). University of Washington Press, 2010, s. 167.
  243. 243.Amikam Nachmani. Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts. Manchester University Press, 2003, s. 90-. books.google.com
  244. 244.Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Greenwood Publishing Group, 2001, s. 186. books.google.com
  245. 245.MINORITY RIGHTS AND CULTURAL RIGHTS. ab.gov.tr
  246. 246.Interactive Atlas of the World's Languages in Danger. UNESCO. unesco.org
  247. 247.International Migration and Development. esa.un.org
  248. 248.Situation Syria Regional Refugee Response. data.unhcr.org
  249. 249.Axel Tschentscher. International Constitutional Law: Turkey Constitution. Servat.unibe.ch. servat.unibe.ch
  250. 250.Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society. Peace Research Institute Frankfurt. hsfk.de
  251. 251.Steunebrink, Gerrit. Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context : Russia, Japan, Turkey. Rodopi, 2004, s. 175–184. books.google.com
  252. 252.Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices. NY Times, 8 Ekim 2013. nytimes.com
  253. 253.Arşivlenmiş kopya. milliyet.com.tr
  254. 254.Turkey: International Religious Freedom Report 2007. State.gov. state.gov
  255. 255.Turkey's Alevi strive for recognition. 18 Şubat 2010. atimes.com
  256. 256.The Global Religious Landscape. researchgate.net
  257. 257.Azınlık İbadethaneleri. indyturk.com
  258. 258.William G. Rusch. The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2013, s. 31. books.google.com
  259. 259.The Encyclopedia of Christianity. Wm. B. Eerdmans Publishing, 2001, s. 40. books.google.com
  260. 260.Dünyada Yahudiler. salom.com.tr
  261. 261.Turkish Jews - Brief History. www.science.co.il. science.co.il
  262. 262.Education in Turkey. World Education Services. wes.org
  263. 263.Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy. latitude.blogs.nytimes.com
  264. 264.Education at a Glance: OECD Indicators 2012. OECD. oecd.org
  265. 265.Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options. World Bank, 30 Haziran 2011, s. viii. www-wds.worldbank.org
  266. 266.Tüik. TÜİK. tuik.gov.tr
  267. 267.YÖK Üniversiteler. YÖK. istatistik.yok.gov.tr
  268. 268.Admission requirements. Karadeniz Technical University. obs.ktu.edu.tr
  269. 269.Guide for Foreign Students planning Education in Turkey. educationinturkey.net
  270. 270.Ranking 2025. University Rankings. universityrankings.ch
  271. 271.Sağlığa 76,3 milyar lira harcandı. Hürriyet, 10 Ekim 2013. hurriyet.com.tr
  272. 272.Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey. tuik.gov.tr
  273. 273.Turkish Statistical Institute: Number of citizens per healthcare personnel in Turkey. tuik.gov.tr
  274. 274.Population and Development Indicators – Population and Demography. Turkish Statistical Institute, 18 Ekim 2004. nkg.die.gov.tr
  275. 275.Cause of Death Statistics. TÜİK. tuik.gov.tr
  276. 276.Health Care Index by Country 2020 Mid-Year. numbeo.com
  277. 277.İbrahim Kaya. Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience. Liverpool University Press, 2004, s. 57-58. books.google.com
  278. 278.Royal Academy of Arts. Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600. Royal Academy of Arts, 2005. turks.org.uk
  279. 279.10th International Congress of Turkish Art. Fondation Max Van Berchem, 1999. books.google.com
  280. 280."10’LAR’ GRUBU", "YENİ DAL GRUBU", "SİYAH KALEM GRUBU". www.turkresmi.com. turkresmi.com
  281. 281.Cinuçen Tanrıkorur. The Ottoman music. turkmusikisi.com. turkmusikisi.com
  282. 282.2006 Nobel Yazın Ödülü. 12 Ekim 2006. nobelprize.org
  283. 283.Eurovision'u ilk kez kazandırdı, dünyayı büyüledi. Sabah, 26 Mayıs 2003. arsiv.sabah.com.tr
  284. 284.TURKISH FOLK DANCES. ncturkishfestival.com
  285. 285.The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis. tesev.org.tr. tesev.org.tr
  286. 286.Türkiye'de 2014 yılında bin 190 radyo ve televizyon var. Hürriyet, 14 Aralık 2014. hurriyet.com.tr
  287. 287.Jenna Krajeski. Turkey: Soap Operas and Politics. Pulitzer Center. pulitzercenter.org
  288. 288.Turkey country profile . Kongre Kütüphanesi Federal Research Division (Ocak 2006). This article incorporates text from this source, which is in the public domain. lcweb2.loc.gov
  289. 289.Gazete Tirajları. gazeteciler.com
  290. 290.Türkiye Futbol Federasyonu resmi internet sitesi. tff.org.tr
  291. 291.Tarihi Zafer! Euroleague şampiyonu Fenerbahçe. NTV, 21 Mayıs 2017. ntv.com.tr
  292. 292.Filenin Sultanları Destan Yazdı: Milletler Ligi’nde Şampiyonuz. tvf.org.tr
  293. 293.Filenin Sultanları Cumhuriyetin 100. Yılında Avrupa Şampiyonu. tvf.org.tr
  294. 294.Filenin Sultanları Dünya Kupası Adıyla Oynanan Olimpiyat Elemelerini Kupayla Noktaladı. tvf.org.tr
  295. 295.Teniste "En fazla gelişen ülke" ödülü Türkiye'nin. trtspor.com.tr