Türkiye Kürtleri

Türkiye Kürtleri, Türkiye sınırları içinde yaşayan ülkedeki en büyük ikinci etnik gruptur. Çeşitli tahminlere göre Kürtler, Türkiye nüfusunun %15'ini oluşturmaktadırlar^{[1]Türkiye'deki Kürtlerin sayısı!. 6 Haziran 2008.[2]Sandra Mackey, "The reckoning: Iraq and the legacy of Saddam", W.W. Norton and Company, 2002.} ve toplam sayıları 12,5 milyon ila 15 milyon arasındadır.^{[3]Hacettepe Üni. 1993,2003; Konda 2006, 2011; Prof. Dr. Mesut YEĞEN, 2015. yada.org.tr, Ocak 2015, s. 10-11.} Yoğun olarak Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve Doğu Anadolu Bölgesi'nde olmakla birlikte, ülkenin çeşitli illerinde Kürtler yaşamaktadır.

Kürtler, Osmanlı İmparatorluğu döneminde Konya, Ankara, Kırşehir, Nevşehir ve Aksaray gibi İç Anadolu'nun köylerine yerleştirildiler ve Cumhuriyet döneminde İstanbul, İzmir, Ankara, Adana, Mersin, Gaziantep, Samsun, Tokat, Amasya^{[4]Göynücek'teki 4 Kürd yerleşimi.} ve Bursa gibi Türkiye'nin diğer kentlerine göç ettiler. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulduğu 1923 yılından bu yana Şeyh Said İsyanı, Ağrı İsyanı ve Dersim İsyanı gibi çok sayıda Kürt isyanı gerçekleşti ve Zilan Katliamı gibi önemli bir olay da dahil olmak üzere, bu isyanların bastırılmasında kullanılan şiddet, uluslararası kamuoyunda tartışma konusu oldu.

Türkiye hükûmeti, 1991 yılına kadar Kürtleri, "Dağ Türkleri" olarak sınıflandırdı ve Kürtlerin varlığını inkâr etti.^{[5]Jongerden, Joost. The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatical Policies, Modernity and War. BRILL, 1 Ocak 2007, s. 53.} "Kürtler" veya "Kürdistan" kelimeleri, Türk hükûmeti tarafından herhangi bir dilde yasaklandı, ancak nüfus sayımı raporlarında "Kürt" kelimesine izin verildi.^{[6]Kurdish Academy Of Languages.} 1980 askeri darbesinin ardından Kürt dilleri kamusal ve özel hayatta resmen yasaklandı.^{[7]Toumani, Meline.} Kürtçe konuşan, yayın yapan veya şarkı söyleyen birçok kişi tutuklandı ve hapsedildi.^{[8]Aslan, Senem. Nation Building in Turkey and Morocco. Cambridge University Press, 2014, s. 134.} Günümüzde devlet bünyesinde 24 saat kesintisiz Kürtçe yayın yapan TRT Kurdî kanalı bulunmaktadır.^{[9]TRT Kurdî-Malper.} Ayrıca Mardin Artuklu, Muş Alparslan, Bingöl ve Dicle gibi devlet üniversitelerinde "Kürt Dili ve Edebiyatı" bölümleri açılmış olup, bu bölümlerde lisans ve lisansüstü düzeyde akademik eğitim verilmektedir.^{[10]Üniversitelerin Kürtçe bölümlerine ilgi artıyor mu?. 21 Ağustos 2024.}

1980'lerden bu yana Kürt hareketleri, Türkiye'deki Kürtlerin temel sivil hakları için siyasi faaliyetlerin yanı sıra, önce ayrı bir Kürt devleti, daha sonra da Kürtler için kendi kaderlerini tayin hakkı talep eden ve çoğunlukla Türk askeri üslerini hedef alan askeri saldırılar da dahil olmak üzere silahlı isyan ve gerilla savaşını da içermektedir.^{[11]Kurdistan-Turkey. 22 Mart 2007.} Devlet destekli bir kamuoyu araştırmasına göre, Türkiye'de kendini Kürt olarak tanımlayanların %59'u, kendini Türk olarak tanımlayanların %71,3'ü Türkiye'deki Kürtlerin ayrı bir devlet istemediğini düşünmektedir.^{[12]Public Perception of the Kurdish Question. Foundation for Political, Economic and Social Research (SETA) ve Pollmark, 2009, s. 63.}

1990'lar boyunca ve 2000'lerin başında Kürtlerin çıkarlarını temsil eden siyasi partiler yasaklandı. 2013 yılında ilan edilen ateşkes, Türkiye'nin Suriye İç Savaşı'na katılımı nedeniyle PKK ile Türk hükûmeti arasında çatışmaların yeniden başladığı Haziran 2015'e kadar şiddeti etkili bir şekilde sona erdirdi. Kürt hakları yanlısı olduklarını iddia eden çeşitli siyasi partiler, Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başsavcılığının açtığı soruşturmalar neticesinde, Türkiye, ABD ve yine bazı Avrupa Birliği ülkeleri tarafından terör örgütü olarak kabul edilen PKK ile olan ilişkileri tespit edildiği iddia edilerek^{[5]Jongerden, Joost. The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatical Policies, Modernity and War. BRILL, 1 Ocak 2007, s. 53.} Türkiye Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi tarafından kapatıldı ve sonra farklı isimlerle yeniden kuruldular. Bu partilerden Halkların Demokratik Partisi'nin genel merkezi ve şubeleri, sıklıkla çeteler tarafından saldırıya uğramakta^{[13]'Lynching Campaign' Targets Kurds in Turkey, HDP Offices Attacked. 9 Eylül 2015.} ve parti, hakkında PKK ile iltisaklı olduğu iddia edilen bir kapatma davası halihazırda Anayasa Mahkemesi'nde devam ettiği için şu anda kapatılma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Tarihçe

Orta çağ

Kürt kökenli Mervanî hanedanı, 984'ten 1083'e kadar Diyarbakır'dan Suriye ve Irak'ın bazı bölgelerini de içine alan bir bölgeyi yönetti.^{[14]Gunter, Michael M.. Historical Dictionary of the Kurds. Rowman & Littlefield Publishers, 2018, s. 226.} Yine Kürt kökenli ancak kendilerini öncelikle Müslüman olarak tanımlayan Eyyûbî hanedanı, 12. ve 13. yüzyıllarda Anadolu'nun bazı bölgelerini yönetti.

Ahmet Nezihî Turan'a göre, Orta Anadolu'daki ilk Kürt yerleşim yeri 1463'te, günümüzde Ankara yakınlarındaki Kızılcahamam ve Çamlıdere'yi kapsayan Yaban Âbâd'da kurulan Kürtler'dir.^{[15]Ahmet Nezili Turan, Yaninâbâd Tarihini Ararken, Kızılcahamam Belediye Yayınları, 1999.} Mark Sykes'a göre, Kürtlerin Orta Anadolu'ya en erken nüfus transferi veya sürgünü, Yavuz Sultan Selim döneminde gerçekleşti.^{[16]Mark Sykes, "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire", The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland, Vol.}

Erken modern dönem

Mahmudi ya da "Pinyanişi", Evliya Çelebi'ye göre 60.000 savaşçıya sahip Van Gölü bölgesinde yaşayan bir Osmanlı-Kürt aşiretidir.^{[17]Evliya Çelebi. The Intimate Life of an Ottoman Statesman, Melek Ahmed Pasha (1588-1662): As Portrayed in Evliya Celebi's Book of Travels (Seyahat-name). SUNY Press, 1 Ocak 1991, s. 150-.} Reisleri Sarı Süleyman Bey,^{[18]Daniel Farson. A Traveller in Turkey. Routledge & Kegan Paul, 1 Ocak 1985, s. 78.} 1643 yılında Van Gölü bölgesindeki Hoşap Kalesi'ni tahkim etti.^{[19]David Nicolle. Ottoman Fortifications 1300-1710. Osprey Publishing, 2010, s. 18-.[20]Altan Çilingiroğlu. The History of the Kingdom of Van, Urartu. Ofis Ticaret Matbaacilik Limited, 1988, s. 54.}

19. yüzyıl

Yaklaşık 1800'den sonra, Cihanbeyli, Reşwan ve Şêxbizin aşiretleri doğu ve güneydoğudan Orta Anadolu'ya göç ettiler. Türkiye'deki toplam Kürt nüfusu 1880'lerde 1,5 milyon olarak tahmin ediliyordu ve bunların çoğu göçebe ya da çobandı.

20. yüzyıl

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan önce Kürtler, çeşitli kaynaklarda kendi başlarına bir ulus olarak tanındığı ifade edilmektedir. Mustafa Kemal'in de o dönemde Kürtleri bir ulus olarak tanıdığı ve Kürtlerin yaşadığı illere özerklik verileceğini belirttiği iddia edilmektedir.^{[21]Yegen, Mesut. 'Prospective-Turks' or 'Pseudo-Citizens:' Kurds in Turkey. 2009, s. 598-599.} Türkiye'de halifelik ve saltanata son veren Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra, 1920'lerden bu yana birçok Kürt isyanı oldu. Bu isyanlardan başlıcaları Koçgiri İsyanı,^{[22]Hans-Lukas Kieser, Iskalanmış barış: Doğu Vilayetleri'nde misyonerlik, etnik kimlik ve devlet 1839–1938, (original: Der verpasste Friede: Mission, Ethnie und Staat in den Ostprovinzen der Türkei 1839–1938, Chronos, 2000, )} Beytüşşebap İsyanı, Şeyh Said İsyanı,^{[23]Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press, 1989, s. 91.} Dersim İsyanı,^{[24]the Dersim rebellion, the last Kurdish rebellion.} Ağrı İsyanı'dır. Kürtlere yönelik politika en belirgin şekilde 1924 yılında, yeni anayasanın Kürtlerin özerkliğini reddetmesiyle değişti.^{[21]Yegen, Mesut. 'Prospective-Turks' or 'Pseudo-Citizens:' Kurds in Turkey. 2009, s. 598-599.} Kürt halkı ve dilleri kısa süre içinde Türk Hükûmeti tarafından baskı altına alındı. 1924 Türk Anayasası, kamusal alanlarda yalnızca Türkçe'nin kullanılması uygulamasını getirmiştir. "Türk Devleti'nin dili Türkçe" maddesi konulmuştur. Kürt toprak sahiplerinin topraklarının kamulaştırılmasına ve Türkçe konuşan insanlara teslim edilmesine olanak sağlayan bir yasa çıkarıldı.^{[23]Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925. University of Texas Press, 1989, s. 91.} Türk Tarih Tezi ile Kürtler, 5000 yıl önce Orta Asya'dan göç eden Turan kökenli olarak sınıflandırıldı.^{[25]Poulton, Hugh. Top Hat, Grey Wolf and Crescent: Turkish Nationalism and the Turkish Republic. Hurst, 1997, s. 121.} Dolayısıyla, bir Kürt ulusu inkâr edildi ve Kürtler, "Dağ Türkleri" olarak adlandırıldı.^{[25]Poulton, Hugh. Top Hat, Grey Wolf and Crescent: Turkish Nationalism and the Turkish Republic. Hurst, 1997, s. 121.} 1927'den itibaren, olağanüstü hal kararnameleri ve sıkıyönetimin uygulanması yoluyla Birinci Umumi Müfettişliği yöneten bir Umumi Müfettiş vardı. Hakkari, Mardin, Siirt, Urfa, Van, Elazığ ve Diyarbakır civarındaki bölgeler, Demokrat Parti hükûmetinin Kürtlere yönelik yeni bir yaklaşım getirdiği ve Umumi Müfettişlikleri kapattığı 1952 yılına kadar onun yönetimi altındaydı.^{[26]Jongerden, Joost. The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatial Policies, Modernity and War. BRILL, 28 Mayıs 2007, s. 53.[27]Bozarslan, Hamit. The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press, 17 Nisan 2008, s. 340.}

Bu bağlamda temel politika belgesi olan 1934 tarihli İskân Kanunu, Dersim bölgesini ilk deneme alanlarından biri olarak hedef alan ve yerel halk için yıkıcı sonuçlar doğuran bir politikadır.^{[28]Andreopoulos, George J.. Genocide, s. 11.} Yasanın amacı, Türk kültürüne sahip olmayan nüfusu kökenlerinden farklı bölgelere yaymak ve Türk kültürüne bağlı kalmaya istekli insanları daha önce Türk olmayan bölgelere yerleştirmekti.^{[27]Bozarslan, Hamit. The Cambridge History of Turkey. Cambridge University Press, 17 Nisan 2008, s. 340.} Ocak 1936'da Dersim bölgesinde IV. Umumî Müfettişlik kuruldu ve Kürt dili ve kültürü yasaklandı.^{[29]Cagaptay, Soner. Islam, Secularism and Nationalism in Modern Turkey: Who is a Turk?. Routledge, 2 Mayıs 2006, s. 108-110.} Dersimli yerel bir aşiret lideri olan Seyit Rıza, Tunceli Kanunu'nun yürürlükten kaldırılmasını talep etti ve bu talep reddedilince Dersim İsyanı'nı başlattı. İsyan bastırıldı ve liderleri idam edildi.^{[30]Disengaging from Terrorism - Lessons from the Turkish Penitents. 16 Nisan 2014, s. 26.} 1937-38 yıllarında yaklaşık 10.000-15.000 Alevi ve Kürt öldürüldü ve binlercesi sürgüne gönderildi.^{[31]van Bruinessen, Martin. Genocide: Conceptual and Historical Dimensions. University of Pennsylvania Press, 1994, s. 141-170.} Türkleştirme sürecinin önemli bir bileşeni kitlesel nüfus iskânı politikasıydı.

1960 darbesinden sonra, Kürt ayrılıkçılığı ve az gelişmişlik sorununu çözmek için Başbakanlığa bağlı Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) kuruldu. DPT, 1961 yılında "Devletin Doğu ve Güneydoğu Kalkınma Planının Esasları" başlıklı bir rapor hazırladı. Bu rapor, Güneydoğu'ya ve Güneydoğu'dan göç yoluyla etnik karışımı teşvik ederek ayrılıkçılığı azaltmayı öneriyordu. Bu, Osmanlı İmparatorluğu döneminde İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından izlenen politikalardan farklı değildi. Dönemin Çalışma Bakanı olan Bülent Ecevit, bu raporu eleştirdi.^{[32]Aksam Gazetesi - Politika - Kürt kökenli olabilirim. 22 Ağustos 2008.[33]Mahmut Çetin, Çinli Hoca'nın torunu Ecevit, Emre Yayınları, 2006, p. 18.} Umumi Müfettişliklerin kurulmasından 1965 yılına kadar Güneydoğu Türkiye, yabancılar için yasak bölgeydi.^{[26]Jongerden, Joost. The Settlement Issue in Turkey and the Kurds: An Analysis of Spatial Policies, Modernity and War. BRILL, 28 Mayıs 2007, s. 53.}

1970'lerde ayrılıkçı hareket, Kürt-Türk çatışmasına dönüştü. 1984'ten 1999'a kadar Türk Ordusu ve PKK arasında çatışmalar oldu. Köy koruculuğu sistemi, Türk devleti tarafından PKK ile mücadele etmek amacıyla 1984 yılında kuruldu ve silahlandırıldı. Milisler yerel Kürtlerden oluşmaktadır ve yaklaşık 58.000 üyesi vardır. Bazı köy korucuları, Türk devletine şiddetle sadıktır ve bu da Kürt militanlar arasında çatışmalara yol açmaktadır.^{[34]Beattie, Meriel. Local guards divide Turkish Kurds. 4 Ağustos 2006.} Türk Ordusu ve PKK arasındaki çatışmalar nedeniyle Güneydoğu'daki kırsal nüfus azaldı ve Kürt siviller, Diyarbakır, Van ve Şırnak gibi savunulabilir yerel merkezlerin yanı sıra Türkiye'nin batısındaki şehirlere ve hatta Batı Avrupa'ya göç etti. Nüfus kaybının nedenleri arasında Türk devletinin Kürt nüfusa karşı yürüttüğü askeri operasyonlar, PKK'nın kontrol edemediği Kürt aşiretlere karşı uyguladığı bazı zulümler ve Güneydoğu'daki yoksulluk yer almaktadır.^{[35]Radu, Michael. The Rise and Fall of the PKK. Foreign Policy Research Institute, 2001, s. 47-63.} 1990'larda, PKK'nın birkaç kez ateşkes ilan etmesi ve siyasi toplumun uzlaşmayı kolaylaştırmak için çeşitli kampanyalar düzenlemesiyle çatışmanın sona ermesi umudu ortaya çıktı.^{[36]Gunes, Cengiz. The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance. Routledge, 11 Ocak 2013, s. 133-135.}

21. yüzyıl

2009 yılında İçişleri Bakanı Beşir Atalay'ın öncülüğünde kısa ömürlü bir barış süreci başlatıldı, ancak Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) tarafından devletin etnik ve ulusal bütünlüğüne ilişkin endişeler nedeniyle desteklenmedi. Bu süreç, 7 Aralık'ta Kürdistan İşçi Partisi'nin (PKK) Türk askerlerine saldırması ve 11 Aralık 2009'da Demokratik Toplum Partisi'nin (DTP) kapatılmasının ardından Aralık 2009'da sona erdi.^{[37]Yeğen, Mesut. The Kurdish Peace Process in Turkey: Genesis, Evolution and Prospects. 2015, s. 6-7.} 2010 yılında, Türkiye'nin doğu ve güneydoğusunda PKK ile hükûmet güçleri arasındaki çatışmaların ardından, Haziran 2010'un başlarında Irak Kürdistanı'ndaki bazı noktalar Türk Hava Kuvvetleri tarafından saldırıya uğradı.^{[38]Kurdish War: The Ceasefire Is Over.} Hava saldırısı, saldırıdan hemen sonra yayınlanan bir haberde 4 gün sonra bildirildi. Sınırdaki gergin durum 2007'den bu yana devam etmekte ve her iki taraf da birbirlerinin her saldırı hamlesine karşılık vermektedir.

Türkiye Seçim Kurulunun, haklarında yakalama kararı bulunan ya da PKK ile bağlantılı oldukları gerekçesiyle haklarında soruşturma yürütülen önde gelen Kürt adayların seçimlere katılmasını engelleme kararının ardından,^{[39]YSK ruling throws Ankara into tumultuous search for exit strategy.} 19 Nisan 2011 tarihinde en az bir kişinin ölümüyle sonuçlanan şiddetli Kürt protestoları patlak verdi.^{[40]One killed in Kurdish protests in Turkey: politician. France 24.}

28 Aralık 2012'de Türkiye Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, hükûmetin hapisteki isyancı lider Abdullah Öcalan ile müzakereler yürüttüğünü söyledi.^{[41]Yes, we negotiate with Öcalan.. Ntvmsnbc, Aralık 2012.} 21 Mart 2013 tarihinde, Türk Hükûmeti ile aylarca süren müzakerelerin ardından, Abdullah Öcalan'ın halka mektubu Diyarbakır'daki Nevruz kutlamaları sırasında hem Türkçe hem de Kürtçe olarak okundu. Mektupta silahsızlanma ve Türkiye topraklarından çekilmeyi içeren bir ateşkes çağrısı yapılıyor ve silahlı mücadeleye son verilmesi isteniyordu. PKK, 2013 yılının ya savaşla ya da barışla çözüm yılı olduğunu belirterek buna uyacaklarını açıkladı. 25 Nisan 2013 tarihinde PKK, Türkiye içindeki tüm güçlerini Kuzey Irak'a çekeceğini açıkladı.^{[42]Kurdish Group to Pull Armed Units from Turkey. 25 Nisan 2013.}

6 ve 7 Ekim 2014 tarihlerinde Türkiye'nin çeşitli şehirlerinde Kobani Kuşatması'nı protesto etmek için ayaklanmalar patlak verdi. Protestoculara göz yaşartıcı gaz ve tazyikli su ile müdahale edildi; protestolarda 37 kişi öldü.^{[43]Anatomy of Protests against the invasion of Kobani. 18 Ekim 2014.} Temmuz 2015 Krizi ve IŞİD'in 2015'te Suruç'ta Kürt aktivistlere yönelik bombalı saldırısının ardından Türkiye, PKK'nın tek taraflı olarak ateşkesi sona erdirme kararı alması (aylarca süren gerginliğin ardından) ve Ceylanpınar'da iki polisi öldürdüğünden şüphelenilmesi (grup bunu reddetti^{[44]KCK official says PKK not responsible for murders of 2 Turkish policemen.}) üzerine Irak'ta PKK'ya ait olduğu iddia edilen üsleri bombaladı.^{[45]Turkish jets target Kurds in Iraq, Islamic State militants in Syria. Fox News.[46]We really can't succeed against ISIL without Turkey: US.} Şiddet kısa sürede ülke geneline yayıldı. Birçok Kürt işyeri çeteler tarafından tahrip edildi.^{[47]The hatred never went away. 12 Eylül 2015.} Kürt hakları yanlısı Halkların Demokratik Partisi'nin genel merkezi ve şubeleri de saldırıya uğradı. Kürt^{[13]'Lynching Campaign' Targets Kurds in Turkey, HDP Offices Attacked. 9 Eylül 2015.} nüfusun yoğun olduğu bazı kasaba ve köylerde sivillerin öldürüldüğüne dair haberler geldi.^{[48]Turkey Kurds: Many dead in Cizre violence as MPs' march blocked. 10 Eylül 2015.} Avrupa Konseyi, sivillere yönelik saldırılar ve Cizre'nin ablukaya alınması konusundaki endişelerini dile getirdi. 2008 yılında ve ayrıca Halkların Demokratik Partisi'nin kapatılma davası iddianamesinde, Kürtçe eğitim talebi veya Kürtçenin öğretilmesi, PKK'nın terör faaliyetlerini desteklemekle eş değer tutuldu.^{[49]Can, Osman. The Motion before Turkey's Constitutional Court to Ban the Pro-Kurdish HDP. 17 Haziran 2021.[50]Skutnabb-Kangas, Tove. Kurds in Turkey and in (Iraqi) Kurdistan: A Comparison of Kurdish Educational Language Policy in Two Situations of Occupation. 2008, s. 46.} 2017 yılına gelindiğinde, Türkiye'de Kürt kültürünü tanıtma çabalarını engellemek için alınan tedbirler arasında Kürt figürlerini onurlandıran sokak isimlerinin değiştirilmesi, Kürt kahramanlarının heykellerinin kaldırılması ve Kürtçe yayın yapan televizyon kanallarının kapatılması yer aldı.^{[51]Kingsley, Patrick. Amid Turkey's Purge, a Renewed Attack on Kurdish Culture. 29 Haziran 2017, s. A10.} Temmuz 2020'de Türkiye Yükseköğretim Kurulu, Türk üniversitelerinde Kürt dili ve edebiyatı dersi alan öğrencilerin tezlerini Kürtçe yazmalarını yasakladı.^{[52]Turkey bans writing of university dissertations in Kurdish. 31 Temmuz 2020.}

Siyaset

Kürt siyasetçiler, Türkiye'nin ana akım siyasi partilerinin yanı sıra daha küçük partilerde de yer almaktadır. Tarım Bakanı Mehmet Mehdi Eker, Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ve Başbakan Yardımcısı Bekir Bozdağ, 61. Türkiye Hükûmeti'nde bakanlık yapan Kürt kökenli bakanlara örnek olarak verilebilir.^{[53]Khalidi, Ari. Erdogan claims HDP not Kurds' representative. 5 Ağustos 2017.}

Ülkenin doğusunda yaşayan ve Alevi olmayan Kürtler gözetildiğinde Kürtlerin ağırlıklı olarak Halkların Demokratik Partisi ile Adalet ve Kalkınma Partisi'ne oy verdikleri gözlemlenmektedir. 2014 seçimlerinde Kürt ve Zazaların yaklaşık %52'sinin HDP'ye, %42'sinin ise Adalet ve Kalkınma Partisi'ne oy verdiği tespit edilmiştir. Bölgedeki Aleviler ise ağırlıklı olarak CHP ile HDP'ye oy vermektedir. 2014 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçiminde de Kürtlerden Selahattin Demirtaş y. %48, Recep Tayyip Erdoğan ise %41 oy almıştır.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.}

Meclis'teki 600 sandalyeden 58'ine sahip olan Halkların Demokratik Partisi (HDP) gibi azınlık siyasetini, çok etnikli bir toplumu destekleyen siyasi partiler de vardır.^{[55]Cansu Çamlibel. Otoriter lidere alternatifim.} Eleştirmenler partiyi, ağırlıklı olarak Türkiye'nin güneydoğusundaki Kürt azınlığın çıkarlarını temsil etmekle suçlamaktadır. Recep Tayyip Erdoğan yönetimindeki Türk Hükûmeti, HDP'yi silahlı milis örgütü PKK ile ilişki içinde olmakla suçladı^{[56]Turkey replaces four more Kurdish mayors over alleged terror links. 16 Kasım 2019.} ve 2016'dan bu yana onlarca seçilmiş belediye başkanını görevden aldı ve tutukladı.^{[57]The Trustee Regime in Turkey.[58](GABB), Union of Southeastern Anatolia Region Municipalities. Imprisoned Co-Mayors from Kurdish Region by Turkish Government.} Mart 2019'daki yerel seçimlerden bu yana da partinin kazandığı 65 belediye başkanlığından 45'ini daha görevden aldı. Dönemin HDP eş başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ ve HDP'nin diğer bazı milletvekilleri de 2016'dan bu yana Türkiye'deki tasfiyelerin bir parçası olarak hapistedir.^{[57]The Trustee Regime in Turkey.}

Siyasi partiler

Türkiye'de Kürt etnik kimliğine vurgu yapan partiler arasında Hak ve Özgürlükler Partisi (HAK-PAR), Hür Dava Partisi (HÜDA PAR), Kürdistan Komünist Partisi, Kürdistan İslam Partisi, Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) ve yasadışı olarak faaliyet gösteren Kürdistan Demokrat Partisi/Kuzey ve Kürdistan Devrim Partisi yer almaktadır. Feshedilen partiler arasında Demokrasi Partisi (DEP; 1991-94), Demokratik Halk Partisi (DEHAP; 1997-2005), Demokratik Toplum Partisi (DTP; 2005-09), Özgürlük ve Demokrasi Partisi (ÖZDEP; 1992-93), Kürdistan İslami Hareketi (1993-2004), Barış ve Demokrasi Partisi (BDP; 2008-14), Halkın Demokrasi Partisi (HADEP; 1994-2003), Halkın Emek Partisi (HEP; 1990-93), Kürdistan İşçi Öncü Partisi (1975-92) bulunmaktadır. Yasaklı partiler arasında HEP, ÖZDEP (1993), DEP (1994), HADEP (2003) ve DTP (2009) bulunmaktadır.^{[59]Aslan, Senem. Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent. Cambridge University Press, 2014.}

Kamuoyu görüşü

Kadir Has Üniversitesi tarafından 2020 yılında yapılan bir ankete göre, kendisini Kürt olarak tanımlayan kişilerin %17,3'ü "Kürt halkı nasıl bir yönetim şekli istiyor?" sorusuna "bağımsız bir Kürt devleti" yanıtını verdi. Kürt olmayan katılımcıların yaklaşık %25'i de aynı cevabı verdi. Kürt katılımcıların yaklaşık %33'ü "daha demokratik bir Türkiye" cevabını verirken, "özerklik" diyenler ankete katılanların %24,5'ini oluşturmaktadır.^{[60]Kürtler bağımsız devlet istiyor mu.[61]Türkiye'deki Kürtler nasıl bir yönetim şekli istiyor?.}

Ankete katılanların %12,3'ü hükûmetin Kürt meselesine ilişkin politikalarını "kesinlikle başarılı" bulurken, "kesinlikle başarısız" diyenlerin oranı %11,7'dir. Katılımcıların %31,5'i "Kürtler ve Türkleri birleştiren ana unsurun" İslam olduğunu, %24'ü ortak bir tarihi paylaştıklarını belirtirken, "demokratik toplum" diyenlerin oranı %4,5 oldu. "31 Mart yerel seçimlerinden sonra bazı il ve ilçe belediye başkanlıklarının görevden alınmasını ve kayyumların vekâleten atanmasını nasıl değerlendiriyorsunuz?" sorusuna katılımcıların %26,5'i bu soruya olumlu, %38,2'si ise olumsuz yanıt verdi.^{[61]Türkiye'deki Kürtler nasıl bir yönetim şekli istiyor?.}

Kültür

Müzik

1982 ve 1991 yılları arasında Türkiye'de Kürtçe şarkıların televizyon ve radyolarda çalınması ya da kaydedilmesi yasaklandı ve bu durum Şivan Perwer, Mahsun Kırmızıgül ve İbrahim Tatlıses gibi şarkıcıları etkiledi. Ancak karaborsa oluştu, korsan radyo istasyonları ve yeraltı kayıtları ortaya çıktı.^{[62]Yurdatapan, Şanar.}

Şivan Perwer, besteci, vokalist ve tembûr sanatçısıdır. Klasik ve halk müziğinin yanı sıra, Kürt müziğinin kurucusu olarak kabul edildiği politik ve milliyetçi müzik üzerine yoğunlaşmaktadır. Türkiye'nin bir diğer önemli Kürt müzisyeni Nizamettin Ariç'tir. Türkçe şarkı söyleyerek başlayan Ariç, ilk yönetmenlik denemesini yaptı ve ilk Kürtçe filmlerden biri olan ''Klamek ji bo Beko'''da (Beko İçin Bir Şarkı) başrol oynadı. Ariç, dilini ve kültürünü aşağılamak pahasına müzikal yıldızlığı reddetti. Kürtçe şarkı söylediği için hapse atıldı, ardından Suriye'ye ve nihayetinde Almanya'ya kaçmak zorunda kaldı.^{[63]Chingiz Sadykhov. Creative Work Fund, 2 Ekim 2005.[64]1997 human rights watch international film festival.}

Edebiyat

Bazı kaynaklar Ali Hariri'yi (1425-1495) Kürtçe yazan ilk tanınmış şair olarak kabul eder. Kendisi Hakkari bölgesindendir.^{[65]Institut Kurde de Paris.} Diğer tanınmış şairler ise Şerefname'nin yazarı Şerafhan Bidlisi ve Kürt ulusal destanı Mem û Zin'i yazan Ahmed-i Hânî'dir.^{[66]Mem u Zîn – A Classic Kurdish Epic from the 17th-Century.} On yıllar boyunca Kürt alfabesinin bir parçası olan X, Q ve W harflerinin kullanımı yasaklandı^{[67]Letters Q, W, And X Were Once Illegal in Turkey.} ve ancak 2013 yılında bu yasak kaldırıldı.^{[68]Silverman, Reuben. Turkey's ever present past: Stories from Turkish Republican History. Libra, 2015, s. 140.}

Film

2011 yılında, Türkiye'nin en büyük televizyon kanallarından biri olan Kanal D, Ayrılık Olmasaydı: Ben-u Senin çekimlerine çoğunluğu Kürt olan Diyarbakır'da başladı. Kürt bir senarist tarafından kaleme alınan dizi, popüler türde Kürtleri olumlu bir şekilde tasvir eden ilk dizi olma iddiasını taşıyordu. Dizi, 2012'nin başlarında gösterime girecekti, ancak kimilerine göre tartışmalı konusu nedeniyle çok sayıda gecikme yaşandı.^{[69]Krajeski, Jenna. Days of Their Lives. The Caravan.}

Demografi

Kürtlerin çoğunluğu Türkiye'de yaşamaktadır.^{[70]The CIA World Factbook: Turkey (18% of a total population of 79.7 million gives a figure of about 14 million). CIA.} Türkiye'deki Kürt nüfusuna ilişkin tahminler kaynaklara göre önemli farklılıklar göstermektedir. Siyaset bilimi profesörü Michael Gunter, Kürt kaynaklarının sayıları abartma eğiliminde olduğunu, Kürtlerin yaşadığı devletlerin ise Kürt nüfusunu genellikle olduğundan az gösterdiğini belirtmektedir.^{[71]Gunter, Michael M.. Historical Dictionary of the Kurds. Scarecrow Press, 4 Kasım 2010, s. 3.}

CIA World Factbook, Türkiye Kürtlerinin, nüfusun %18'ini kapsadığını ve toplam sayılarının 14.000.000 kişi olarak tahmin etmektedir.^{[70]The CIA World Factbook: Turkey (18% of a total population of 79.7 million gives a figure of about 14 million). CIA.} Milli Güvenlik Kurulu tarafından 2000 yılında hazırlatılan bir raporda bu sayı 12.600.000 kişi, yani toplam nüfusun %15,7'si olarak belirtilmektedir.^{[1]Türkiye'deki Kürtlerin sayısı!. 6 Haziran 2008.} Batılı bir kaynak, Türk nüfusunun %25'inin Kürtlerin oluşturduğunu, yani toplam sayılarının 18-19 milyon olduklarını tahmin etmektedir.^{[2]Sandra Mackey, "The reckoning: Iraq and the legacy of Saddam", W.W. Norton and Company, 2002.} Kürt milliyetçileri ise bu rakamı 20.000.000 ila 25.000.000 olarak vermektedir.^{[72]Kurdish PKK chief Murat Karayilan says will spread to Turkish cities if we were attacked by Turkey.[73]Kurdish political rights and its impact on the Middle East economy and Stability. By Hiwa Nezhadian. ekurd.net.} Yukarıdaki tüm rakamlar Kürtçe konuşanların değil, kendilerini Kürt olarak tanımlayanların sayısına ilişkin olup hem Kürtleri hem de Zazaları kapsamaktadır. Anadillere dayalı tahminler Kürt nüfusunu %6 ila %23 arasında göstermektedir. İbrahim Sirkeci, siyasi bağlamı ve anket ve nüfus sayımlarında kaydedilen yanıtlardaki olası yanlılıkları dikkate alarak en yakın rakamın %17,8'in üzerinde olması gerektiğini iddia etmektedir.^{[74]Sirkeci, Ibrahim. The Environment of Insecurity in Turkey and the Emigration of Turkish Kurds to Germany. Edwin Mellen Press, 2006, s. 117-118.} Kürtlerin 1970'lerdeki nüfus artış oranı %3,27 olarak açıklandı.^{[75]G. Chaliand, A.R. Ghassemlou, M. Pallis, A People Without A Country, ss. 256, Zed Books, 1992, s.39} 2006 ve 2008 yıllarında yapılan iki KONDA araştırmasına göre, kendini Kürt veya Zaza olarak tanımlayan ve/veya anadili Kurmançça veya Zazaca olan kişiler nüfusun %13,4'üne karşılık gelmektedir. KONDA, Kürtler arasındaki yüksek doğum oranlarına dayanarak ve 2000 Nüfus Sayımı sonuçlarını kullanarak, 2007 yılı sonunda bu rakamın çocuklar da dahil edildiğinde %15,7'ye yükseldiğini öne sürdü.^{[76]Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor - Dizi Haberleri.}

Türkiye'nin batısındaki büyük şehirlere göçten bu yana, etnik gruplar arası evlilikler daha yaygın hale geldi. 2013 yılında yapılan bir araştırma, Türkler ve Kürtler/Zazalar arasında 2.708.000 evlilik olduğunu tahmin etmektedir.^{[77]Kurdish Life in Contemporary Turkey: Migration, Gender and Ethnic Identity, Anna Grabolle Celiker, s. 160, I.B.Tauris, 2013}

Türk hükûmetinin istatistikleri, Türkiye'deki Kürt kadınların yaklaşık dört çocuk doğurduğunu ve bu oranın Türkiye nüfusunun geri kalanındaki oranın iki katından fazla olduğunu göstermektedir. Kürt nüfusu artarken, ülkenin geri kalanında doğum oranları, bu seviyenin altındadır.^{[78]Kálnoky, Boris. Bevölkerung: Die Kurden und das Geburtenproblem in der Türkei. 8 Kasım 2012.[79]Berman, Ilan. Turkey's Kurdish Arithmetic.} Kürtlerin çoğunlukta olduğu bazı illerde kadınlar ortalama 7,1 çocuk doğurmaktadır.^{[80]Martens, Michael. Bevölkerungsentwicklung: Schafft auch die Türkei sich ab?. 20 Ekim 2010.} Türkiye'nin doğusunda Kürtlerin çoğunlukta olduğu illerdeki kadınların okuma yazma bilmeme oranı erkeklerden yaklaşık üç kat daha yüksektir ve bu da daha yüksek doğum oranlarıyla ilişkilidir. 2000 yılında Şırnak ilinde 15 yaşındaki kızların %66'sı okuma yazma bilmiyordu.^{[80]Martens, Michael. Bevölkerungsentwicklung: Schafft auch die Türkei sich ab?. 20 Ekim 2010.}

Dil

Kendilerini Kürt olarak tanımlayan insanların çoğunluğu Kurmançça konuşurken, azınlık bir kesim ise Türkçe veya Zazaca'yı anadili olarak konuşmaktadır. 2015'te Türkiye'nin Ortadoğu, Kuzeydoğu ile Güneydoğu bölgelerinde yapılan bir araştırmaya göre, Kürt etnik kimliğine mensup kişilerin yaklaşık %92'sinin Kürtçe, %6,4'ünün Türkçe ve %1,4'ünün Zazaca dillerini ana dilleri olarak konuştuğu sonucuna varmıştır. Ankete katılan ve kendisini Kürt olarak değil de Zaza olarak tanımlayan kişilerin yaklaşık %2'si anadillerinin Kürtçe olduğunu belirtmiştir. Türklerin %3,1'i ve Arapların %4,6'sı da Kürtçe konuştuğunu belirtmiştir. Alevilerin ise yaklaşık %70'i Zazaca, %20'si Kürtçe ve %10'u Türkçe konuşmaktadır.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.} Kürtlerin yaklaşık %75'i kendi anadillerinde "çok iyi" ya da "iyi" düzeyde yeterliliğe sahip olduklarını belirtmiştir. Anadillerini "çok iyi" veya "iyi" derecede bilenlerin %55'i çocuklarının da bildiğini belirtmiştir. Kürtlerin yaklaşık %75'i ve Zazaların %2'si (Zazaca için %58,4) evde Kürtçe konuştuklarını beyan etmiştir. Türkçe evde sırasıyla %22,4 ve %38,3 oranında konuşulmaktadır. Türkçe (%70) ise Alevi nüfus için baskın ev diliydi.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.} (kaynak prof.dr Tolga göksal )

Din

Türkiye'de yaşayan Kürtlerin çoğu Sünni Müslümandır, ancak Alevilik yaklaşık %30'luk büyük bir azınlığı oluşturmaktadır. Kürtlerin %24,4'ü ve Zazaların %9,8'i Hanefi mezhebine mensup olduklarını beyan ederken, büyük çoğunluğu Şafi mezhebine mensuptur ve bu durum her ikisi de ezici bir çoğunlukla Hanefi olan yerel Türk ve Arap nüfusla tezat oluşturmaktadır. Türklerin %5,4'ü ve Arapların %1,1'i Alevi iken, Kürtlerin %3,1'i ve Zazaların %14,8'i Alevi'dir.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.}

Türkiye'nin doğusundaki Kürtler ve Zazalar, hem Türkiye'nin genel nüfusuna hem de aynı bölgedeki Türk nüfusuna kıyasla daha dindardır. Ramazan ayında oruç tutmak, günde beş vakit namaz kılmak ya da düzenli olarak Cuma namazına gitmek gibi dini vecibeleri yerine getirme oranları benzer örüntüler göstermektedir. Öte yandan, Aleviler hem bölgesel hem de ulusal düzeyde en az dindarlık ve en düşük ibadet oranlarına sahiptir.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.} Doğu Türkiye'de ankete katılan Kürt ve Zaza gruplarının yüzde 96 ila 97'sinin hanesinde başörtülü biri bulunmaktadır ve bu oran bölgedeki Türk nüfusuna kıyasla daha yüksektir. Alevilerin sadece yaklaşık %11'i hanelerinde başörtülü biri olduğunu beyan etmiştir. Hem Kürt hem de Zaza grupların %4,3'ü belirli bir dini mezhebe mensuptur ve bu oran bölgedeki Türk ve Alevi nüfusun yaklaşık iki katıdır.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.}

Aşiretler

Türkiye'nin doğusundaki Kürtlerin %33,4'ü ve Zazaların %21,2'si aşiret (Kürtçe: eşîr) mensubu olduklarını beyan ederken, bu oran aynı bölgedeki Türklerde %3 civarındadır. Aşiret mensubiyeti en yüksek oranda (%73) Alevi olduğunu beyan edenler arasında görülmüştür. Bir aşirete mensup olanların %18,5'i aşiretlerinin siyasi kararlarında önemli bir etken olduğunu belirtmiştir. Ankete katılan aşiret üyelerinin yaklaşık %10'u bir aşirete mensup olmanın ekonomik açıdan önemli olduğunu belirtmiştir.^{[54]Yeğen, Mesut. Kürt Seçmenlerin Oy Verme Dinamikleri: Kuzeydoğu-Ortadoğu ve Güneydoğu Anadolu Alt Bölgelerinde Seçmenin Siyasal Tercihlerinin Sosyolojik Analizi. Ocak 2015, s. 36-52.}

İnsan hakları

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 1970'lerden bu yana Türkiye'yi binlerce insan hakları ihlalinden dolayı mahkûm etti.^{[81]EUROPEAN COURT OF HUMAN RIGHTS: Turkey Ranks First in Violations in between 1959-2011.} Bu kararlar Kürt sivillere yönelik infazlar, işkenceler,^{[82]Aisling Reidy. The prohibition of torture: A guide to the implementation of Article 3 of the European Convention on Human Rights. 2003, s. 11, 13.} zorla yerinden etmeler,^{[83]World Report 2002. Human Rights Watch, 2002, s. 7.} yıkılan köyler,^{[84]Abdulla, Jamal Jalal. The Kurds: A Nation on the Way to Statehood. AuthorHouse, 7 Şubat 2012, s. 36.} keyfi tutuklamalar,^{[85]Police arrest and assistance of a lawyer. 2015, s. 1.} öldürülen ve kaybolan Kürt gazetecilerle ilgilidir.^{[86]Justice Comes from European Court for a Kurdish Journalist. Kurdish Human Rights Project.} Yakın tarihli bir davadan bahsetmek gerekirse, 2018 ve 2020 yıllarında AİHM, Selahattin Demirtaş'ın tutuklanmasının ve devam eden tutukluluğunun Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin beş maddesine aykırı olduğuna ve "çoğulculuğu bastırmak ve siyasi tartışma özgürlüğünü sınırlamak gibi gizli bir amacı" olduğuna hükmetti^{[87]Kucukgocmen, Ali. European Court of Human Rights says Turkey must free Demirtas. 22 Aralık 2020.[88]Turkey ordered to release opposition leader. 30 Kasım 2018.} ve Türkiye'nin kendisine 25.000 Euro tazminat ödemesine karar verdi.^{[89]CASE OF SELAHATTİN DEMİRTAŞ v. TURKEY (No. 2).} Türkiye onu serbest bırakmayı reddetti.^{[90]Turkish court keeps Selahattin Demirtas in jail despite ECHR.}

1998 yılında Leyla Zana hapis cezası aldı. Bu durum ABD Temsilciler Meclisi üyelerinden Elizabeth Furse'un Türkiye'yi ırkçı bir devlet olmakla ve Kürtleri devlet içinde söz sahibi olmaktan mahrum bırakmaya devam etmekle suçlamasına yol açtı. New Mexico Highlands Üniversitesi'nden Abbas Manafy ise "Kürtlerin kendi kültür, dil ve geleneklerinden mahrum bırakılması demokratik normlarla bağdaşmamaktadır. Bu durum Ermeniler, Kürtler ve Aleviler gibi azınlıkları mağdur eden bir apartheid sistemini yansıtmaktadır." dedi.^{[91]A. Manafy. The Kurdish Political Struggles in Iran, Iraq, and Turkey: A Critical Analysis. University Press of America, 1 Ocak 2005, s. 99.}

Ayrıca bakınız

• Sykes-Picot Anlaşması

• Kürt devletleri ve hanedanlıkları listesi

• Kürt tarihi

• Kürtlerin kökeni

• Sovyetler Birliği'nde Kürtler

• Türkleştirme

Not listesi

Genel kaynakça

• Metin Heper, "Devlet ve Kürtler”

• Cevdet Hergül,"Hamidiye Alayları"

• Mustafa Akyol, "Türkler, Kürtler ve Osmanlılar"

Dış bağlantılar

• Mustafa Akyol, "Kürt Sorununu Çözmek İçin Osmanlı Tecrübesini Hatırlamak Gerek" , Köprü dergisi: Güneydoğu'daki Etnik Problemler Ve Çözüm Arayışları, Bahar 2007, 98. Sayı.