Zazalar

Zazalar, Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşan bir etnik gruptur.^{[1]Asatrian, Garnik. DIMLĪ. Encyclopædia Iranica, 1995, s. 405-411.[2]Ergül, Emre. Tarihin İzinde: Zazalar. 2014.} Bölgelere göre kendilerini Zaza, Kırd, Kırmanc veya Dımıli olarak adlandırırlar.^{[3]Dr. Mehemed Malmîsanij, "The Kırmanjki (Zazaki) Dialect of Kurdish Language and the Issues It Faces", The Cambridge History of the Kurds , Cambridge University Press, 2021, pp. 663 - 684[4]Dogan, M. (2024) ‘8 Problems in Zazakî nomenclature’, in S. Karim and S. Gholami (eds) Gorani in its Historical and Linguistic Context. Berlin: De Gruyter Mouton., p.252-255 .Available at: https://doi.org/10.1515/9783111168852-008.[5]Zazalar. TDV İslam Ansiklopedisi.[6]Bilal Zilan, "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu (4-6 Mayıs 2012), Bingöl Üniversitesi Yayınları, 2012, s.367 vd.}Zazalar Türkiye'de ağırlıklı olarak Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yaşamaktadır. Doğu Anadolu'da Bingöl, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Bitlis ve Tunceli; Güneydoğu Anadolu'da ise Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa illerinin belirli bölgelerinde yerleşiktirler.^{[5]Zazalar. TDV İslam Ansiklopedisi.} Aynı zamanda Kuzeydoğu Anadolu'da Kars ve Ardahan, Orta Anadolu'da Kayseri, Sivas ve Aksaray ile Karadeniz bölgesinde Tokat ve Gümüşhane gibi illerde de Zaza yerleşimleri bulunmaktadır.^{[7]Eren, Hıdır. Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Kalan Yayınları, 2019, s. 87-93.} Türkiye'nin dışında, Batı Avrupa'da, özellikle Almanya'da Zaza diasporası bulunmaktadır.^{[8]Zazaca – Dünü, Bugünü ve Yarını - Zeynep Arslan.} Yaklaşık 2-3 milyon nüfusa sahip olan Zazalar; Türkler, Kürtler ve Araplardan sonra sayısal olarak Türkiye'deki dördüncü en büyük etnik grubu oluşturmaktadır.^{[9]Aktan, Sertaç. KONDA'dan dikkat çeken araştırma: Türkiye'nin nüfusu 100 kişi olsaydı. Euronews, 3 Mayıs 2019.}

Zazaların dini ağırlıklı olarak İslam'dır ve kendi içlerinde Sünni ve Alevi mezhepleri arasında bölünmüşlerdir. Zazaların bu mezhepsel bölünmesi, Zaza dilinin lehçe farklılıklarına da yansımıştır; dilin güney lehçesi Hanefi Zazalar, kuzey lehçesi Alevi Zazalar ve doğu lehçesi Şafi Zazalar tarafından konuşulmaktadır. Zazaların dili Zazaca ise İran dillerinin kuzeybatı İran koluna bağlıdır ve Tatça, Talışça, Sengserce, Simnanca, Gilekçe ve Mazenderanca gibi dillerle yakından ilişkilidir.^{[10]Asatrian, Garnik S.. DIMLĪ. Encyclopaedia Iranica, 1995.[11]Lecoq, P. (1989) Le classement des langues irano-aryennes occidentales, in: C.-H. de Fouchecour I Pb. Gignoux (Hg.), Etudes irano-aryennes offertes a Gilbert Lazard, Paris pp. 247-264.[12]Ehsan Yar-Shater. Iranica Varia: Papers in Honor of Professor Ehsan Yarshater. E. J. Brill, 1990, s. 267.[13]Korn, Agnes. Isoglosses and subdivisions of Iranian. Journal of Historical Linguistics, 2019, s. 241, 244-246.}

Etimoloji

Zazaların kendilerini adlandırdığı Zaza sözcüğünün tespit edildiği birçok tarihî kaynak bulunmaktadır.^{[14]Keskin, Mesut. Zaza Dili (Zaza Language). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 2015, s. 93-114.[7]Eren, Hıdır. Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Kalan Yayınları, 2019, s. 87-93.} Zaza tanımına coğrafi bir tanımlama olarak ilk kez Pers kralı Büyük Darius döneminde Farsça, Elamca ve Babilce yazılmış Behistun Yazıtları'nda (MÖ 6. yüzyıl, tahminen 520) rastlanmaktadır. Bu yazıtlarda Fırat havzasında "Zāzāna" (𐏀𐎠𐏀𐎠𐎴) olarak adlandırılan bir bölge (veya şehir) yer almaktadır.^{[14]Keskin, Mesut. Zaza Dili (Zaza Language). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 2015, s. 93-114.} MS 100–170 yılları arasında yaşamış Yunan matematikçi ve coğrafyacı Batlamyus'un Asya haritasında ise Kuzey İran'da, Hazar Denizi'nin güneyinde "Zazaka" (Ζαζακα) adlı bir yer kaydedilmiştir.^{[15]Özdemir, Ali Rıza. Zaza Kelimesinin Eski Kayıtları Üzerine Bir Değerlendirme. 2012, s. 13.} Orta Çağ seyyahı Marco Polo'nun yol haritasında ise Musul-Erzincan-Erzurum dar üçgeni içinde kalan bölge "Zorzanie/Zarzania" olarak kaydedilerek bu bölgenin sınırının Hazar Denizi'ne kadar dayandığı belirtilmiştir. Sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak ismi olarak "Ninni-Zaza" veya "İnnana-Zaza" da sözcük olarak Zaza'nın yer aldığı bir diğer kaynaktır. Eski yer isimleri arasında, Zaza-Buha'nın (MÖ 880) Elâzığ'ın Maden yöresinde Mihrap ve Kervançemen dağları eteklerinde bir yer olarak tanımlanmaktadır.^{[16]Mehmet Aydar, Zazaca-Türkçe Sözlük, 1.baskı, İstanbul, 2003, s.11} Zaza adının geçtiği kaynaklardan bir diğeri de Orta Çağ döneminde, 1329-1330 tarihleri arasına tarihlenen bir Kureyş şeceresidir. Yazılı bir deri doküman olan şecerede sıralanmış birkaç Zaza aşiret adı geçmektedir. Zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza Tālib Mullā Benī min, qebile Zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا "Zaza kabilesinden talip Mollā Beni" şeklinde yer almaktadır.^{[17]Yaşar ARATEMÜR, “Arkaik Kaynaklardan Modern Kaynaklara Zazaca ve Zazalar”, I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011, s. 227-246.[18]Schmitt, Rüdiger: Altpersische Inschriften der Achämeniden, Wiesbaden, 2009} 18. yüzyıla ait bir Anadolu haritasında, günümüzde de Zazaların bulunduğu Sivas dolaylarında bir bölge "Zaza" olarak ifade edilmiştir.^{[19]Kanat, Yılmaz. Batı Kaynaklarında Zazalar ve Zazaca. Bingöl Üniversitesi, 2019.} Zaza adlandırması Osmanlıca kaynaklarda ظاظا ,زازا veya ذاذا biçiminde yazılmıştır.^{[20]Hadank, Karl. Mundarten der Zâzâ: Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie, 1932, s. 1-2.} Zaza adlandırması Zazaların genel adlandırması olup bu adlandırmaya Zazacanın bütün lehçelerinde rastlanmaktadır.^{[7]Eren, Hıdır. Zazaların Kendilerini Adlandırmaları Üzerine Kısa Bir Deneme. Kalan Yayınları, 2019, s. 87-93.} Diğer endonimler olan Dimli veya Dimili adlandırmaları da Zazalar ve dilleri için kullanılmaktadır. İranolojide genel kabul gören teorilere göre Dimili adı Deylem (Dēlēm) sözcüğünden evrimleşmiştir.^{[21]Mkrtčʿean, A.. Dlmikner. 1898, s. 49-50.} Ermeni tarihi kayıtlarında da Zazalar Deylemli anlamına gelen delmik, dlmik, dlmikner adlarıyla kaydedilmiştir. Deylemliler tarih boyunca Yunanca, Arapça, Ermenice, Farsça gibi dillere ait kaynaklarda Dilimnite, Dilimite, Dolomite, Dēlēmi, Delmi, Dlmi, Dlmik, Delmik gibi farklı adlarla anılmıştır. Dimili adlandırmasının, yerleşik görüşün dışında, Dunbuli adındaki aşiret adıyla bağlantılı olabileceği şeklinde bir diğer görüş de mevcuttur. Ancak bu görüş Alman dilbilimciler Karl Hadank ve Oskar Mann tarafından çürütülmüştür. Hadank, Zazaca üzerine yazdığı eseri "Mundarten der Zâzâ"da (1932), Dimli ve Dunbuli arasındaki iddia edilen ilişkiyi birkaç sayfa boyunca ayrıntılı olarak ele alıp çeşitli tarihi kaynaklardan kanıtlar sunarak Dunbuli aşiretini Zazalar ile eşitlemenin imkansız olduğunu, Dimli teriminin Dunbuli teriminden türetilemeyeceğini ve Dimli halkı (Zazalar) ile Dunbuli aşiretinin birbirinden tamamen farklı olduğunu tespit etmiştir.^{[22]Hadank, Karl. Mundarten der Zâzâ: Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie, 1932, s. 2-5.} Eberhard Werner'e göre de Zaza halkının sözlü geleneklerinde iddia edilen Dunbuli göçüne dair tek bir referans dahi bulunmamaktadır. Dunbuli aşireti iddiası aynı zamanda Deylem görüşünün aksine Zaza dilinin İranolojide detaylı bir biçimde belgelenen Hazar kıyısındaki dillerle olan yakınlığına herhangi bir açıklık getirememesi bakımından tarihsel ve dilbilimsel dayanaktan yoksun olarak eleştirilmiştir.^{[23]Aratemür, Yaşar. Sprachatlas Der Zaza-Sprache: Lautgeographie Des Zazaki. Brill, 2025, s. 10-11.[24]Keskin, Mesut. Identitätsdynamik und Ethnizität der Zaza-sprachigen Bevölkerung zwischen Fremdzuschreibung und Selbstverortung. Verlag, 2025, s. 123.} Coğrafi olarak Dımli/Dımıli adlandırmaları ve türevleri genel olarak Aksaray, Şanlıurfa, Siverek, Diyarbakır, Çüngüş, Adıyaman, Gerger ve Mutki gibi bölgelerde yaşayan Zazalar tarafından Güney Zazacası için kullanılsa da^{[25]Selcan, Zülfü. Grammatik der Zaza-Sprache, Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt). Wissenschaft und Technik Verlag, 1998, s. 121.} Güney Zazacasının yanı sıra aynı adlandırma, Dımıl(k)i, Alevi Zazalar tarafından Kuzey Zazacası için de kullanılmaktadır.^{[26]Aratemür, Yaşar. Sprachatlas Der Zaza-Sprache: Lautgeographie Des Zazaki. Brill, 2025, s. 323.} Alevi Zazalar içinde günümüzde kendilerini Kırmanc ve konuştukları dili Kırmancki olarak adlandıran kesim geçmişte kendilerini ve dillerini Dimili olarak adlandırmaktaydı.^{[27]Asatrian, Garnik. Reconsidering Zaza Ethnicity. Brill, 2026, s. 206.} Bu durum tarihi kaynaklara da yansımıştır. 1800'lü yılların son çeyreğinde Tunceli ve çevresini ziyaret edip bölgede yaşayan Zazalar hakkında detaylı gözlemler sunan yazarlar Andranik ve Mkrtčʿean, yayımladıkları eserlerinde bölgede yaşayan Zazaları Kırmanc değil Dimili (dǝmǝli, dlmikner) olarak kaydetmiştir.^{[21]Mkrtčʿean, A.. Dlmikner. 1898, s. 49-50.} Bu bakımdan Kırmanc şeklindeki adlandırmanın bu bölgelerde yaşayan bazı Zazaların sonradan edindikleri bir adlandırma olduğu düşünülmektedir.^{[27]Asatrian, Garnik. Reconsidering Zaza Ethnicity. Brill, 2026, s. 206.[28]Gülsün, Fırat. Herkesin Bildiği Sır: Dersim. İletişim, 2010, s. 142-144.} Zaza ve Dımıli dışında yaygın olmayan birkaç bölgesel adlandırma daha bulunmaktadır. Bunlar Bingöl ve Palu gibi bölgelerde sınırlı şekilde kullanılan Kırd ve Alevi Zazaların Kiğı, Adaklı, Karlıova ile Varto, Hınıs ve Tekman bölgelerinde yaşayan kesimi tarafından kullanılan šarē ma (halkımız) şeklindeki adlandırmalardır.

Tarih

Köken

Zazaların erken tarihi ve kökenine ilişkin birkaç teori bulunmaktadır. Bu noktada Zazaların kökenine dair en önemli teori, Zazaların aslen Hazar Denizi'nin güneyinde yer alan tarihî Deylem bölgesinden gelen Deylemliler olduklarıdır.

Deylem teorisi

Deylem teorisi, Zazalar ve dilleri üzerine yapılan ilk modern çalışmalardan bu yana , Oskar Mann, Karl Hadank, , , , , ,^{[29]Schrijnen, Jos.. Einführung in das Studium der indogermanischen Sprachwissenschaft.. Philologische Wochenschrift, 1921, s. 366.} Vladimir Minorski, Ehsan Yarshater, David. N. Mackenzie, , Walter Bruno Henning, , , Carlo G. Cereti, John A. Shoup, ,^{[30]Lockwood, William Burley. A Panorama of Indo-European Languages. Hutchinson, 1972, s. 244.} ,^{[31]Bosworth, Clifford Edmund. The Medieval History of Iran, Afghanistan and Central Asia. Variorum Reprints, 1977, s. 74.} Kristine Grigorian, Garnik Asatrian, Victoria Arakelova ve diğer birçok akademisyen tarafından desteklenmiştir ve Zazalar ve dillerinin kökeniyle ilgili en çok kabul gören teori olmuştur.<ref>

• "The people call themselves Dimlī or Dīmla, apparently derived from Deylam...The Deylamite origin of the Dimlīs is also indicated by the linguistic position of Dimlī."

• "The emergence of the Zazas on the present inhabited territories is connected with the waves of migrations from Daylam, the highlands of Gilan, during the 10-12 centuries which is reflected in their ethnonym - Dim(i)Iī. The theory of the Caspian origin of the Zazas is substantiated both linguistically (the Zaza language is a North-West Iranian dialect close to Talishi, Azari, Gilyaki, etc.) and historically (there are authentic historical data about the migration of the Daylamits to Central Anatolia)."

• "History as well as similar political, social and cultural developments point to one origin that is the region of Daylam."

• "Their own designation for themselves and their language is Dimlī, .... deriving from *Dailamī, i.e. of the province Daylam, or Gilan, to the south-west of the Caspian Sea."

• ...Zazaki may still have been spoken at this period around the ancient region of Daylam south of the Caspian Sea. In the west Zazaki was driven more to the north and northwest by Kurdish, but still remained in contact with the northern chain of NW dialects (Āz.-Tāl.-Semn.- Casp.) for some time.

• "Consequently, after Muslim conquest, Daylamite dynasties controlled majority area of the contemporary Iran and Iraq. During the Daylamites expansion, Zaza and other Daylamite groups migrated to the west."

• Koymaz, Alina (2005). Das Volk und die Sprache der Zaza – vom Aussterben bedroht?. Eine wissenschaftliche Untersuchung BA-Vertiefungsseminar Linguistik Sommersemester 2005. s. 5. <q>...sollen die Zaza ursprünglich in den Gebieten Daylam, Mazandaran und dem Gebirge Demave an der Südwest-Küste des Kaspischen Meeres beheimatet gewesen sein...</q>

• Andranik, (1900). Tersim (Dersim), Tblisi s. 161.</q></ref> Bu teoriye göre Zazalar diğer topluluklarla birlikte Hazar Denizi'nin güney kıyılarındaki Deylem bölgesinden Anadolu'ya göç etmiştir. Deylem teorisi teorisyenlerine göre Zazaların Deylem bölgesinden Anadolu'ya göçü MS 9/10. ila 12. yüzyıllar arasında gerçekleşen Deylem genişlemesi sırasında gerçekleşmiştir. Bu yüzyıllarda komşu bölgelere akınlar düzenleyen Deylemliler Batı Asya içlerine yayılarak topraklarını genişletmiştir. Deylemli gruplar bu yayılma sürecinde Hazar kıyılarının çok ötesine akınlar düzenlemiş; İran sınırlarını aşarak kuzeybatıda Azerbaycan sınırlarını da aşıp Ermenistan, Arran, Vaspuragan, Bagrevand ve Anadolu içlerine ulaşmıştır. Deylemlilerin bu coğrafyalardaki askeri faaliyetleri geniş bir alana yayılmıştır; kuzeyde Gürcistan, Lazika (Karadeniz); batıda Irak, Suriye içleri ve Halep; kuzeybatıda Azerbaycan, Ermenistan ve Doğu ve Güneydoğu Anadolu içlerinde Van, Kars, Ağrı, Erzurum, Pasinler, Malazgirt, Diyarbakır, Meyyâfârikîn (Silvan) ve Harput'a (Elazığ) kadar yayılıp bu bölgelerdeki askerî harekât ve savaşlarda varlık göstermişlerdir.^{[32]Felix, Wolfgang. DEYLAMITES. 1995.} Bu genişleme sürecinde birçok Deylemli topluluk çevre bölgelere yayılmış ve ulaştıkları bölgelerdeki yerli nüfus içinde asimile olmadan önce izole topluluklar halinde varlığını sürdürmüştür.^{[33]Minorsky, Vladimir. The Encyclopaedia of Islam. 1991, s. 193.} Bu süreçte batıya doğru ilerleyen diğer Deylemli gruplarla birlikte Zazaların da batıya ilerleyerek şu anda yaşamakta oldukları topraklara yerleştikleri düşünülmektedir. Encyclopædia Iranicaya göre de Zazaların kendilerini adlandırdıkları Dimlī veya Dīmla endonimleri etimolojik olarak Kuzey İran'daki Deylem bölgesine dayanmaktadır. Orta Çağ Ermeni tarih kayıtlarında Deylemliler delmik, dlmik olarak adlandırılmıştır. Bu adlandırmalar Orta İran dilinde Deylemli anlamına gelen *dēlmīk sözcüğünden türemiştir. Deylem bölgesi ve Deylemliler tarih boyunca delmik, dilmik, dilmuk, delum, dlm, dilm gibi farklı adlarla anılmıştır. Diyakronik olarak (artzamanlı olarak, zaman içinde) bu biçimler (dilm) fonolojik metateze (göçüşme) uğrayarak [/lm/->/ml/] dönüşmüş ve Dlmi -> Dmli gibi türevleri oluşturmuştur. Deylem bölgesinin tarihi adlandırmalarından biri olan "Dilm" biçimi, metateze uğramamış haliyle de bugün halen Zazaların tarafından kendilerini adlandırdıkları adlandırmalardan biri olan Dilmic^{[34]Keskin, Mesut. Identitätsdynamik und Ethnizität der Zaza-sprachigen Bevölkerung zwischen Fremdzuschreibung und Selbstverortung. Verlag, 2025, s. 122.} sözcüğünde yansımaktadır ki sözcük morfolojik olarak Dilm sözcüğü ve Zazacada köken ve aidiyet belirten -ic ekinin, Deylem bölgesindeki dillerde aynı ek aidiyet belirtecek şekilde halen kullanılmaktadır,^{[35]Borjian, Habib. Is There Continuity between Persian and Caspian: Linguistic Relationships in the South-Central Alborz. American Oriental Society, 2013, s. 33.} birleşiminden oluşmaktadır ve etimolojik olarak Dilmic -> Dilmli anlamına gelmektedir. Zazaların Deylem'den göçüyle ilgili dikkat çeken bir diğer ihtimal, bu göç hareketinin öngörülenden çok daha erken bir tarihte gerçekleşmiş olabileceğidir.^{[36]Shapira, Dan. Pahlavi References To Armenia. Brill, 1999, s. 144.} Bu hususta Büyük Jüstinyen dönemi (MS 6. yüzyıl) Bizans tarihçisi Agathias (MS 536-582) kroniklerinin üçüncü kitabında Zazaların bugün yaşamakta oldukları Dicle nehrinin ötesinde yaşan ve Bizans İmparatorluğu'na karşı Sasani ordusunda savaşan Deylemliler anlamına gelen Dilimnites halkını (Dimli) kaydetmiştir.^{[37]J. D. Frendo, Agathias: The Histories in Corpus Fontium Historiae Byzantinae Walter de Gruyter, 1975. s. 87} MS 8-9. yüzyıllara ait Pehlevi kaynağı Bundahişn'de de Zazaların bugün halen yaşamakta oldukları bölge, Bizans-Sasani sınırına hattına denk düşen Fırat-Dicle nehirlerinin doğduğu bölge, Deylem anlamına gelen Dēlamān/Dēlman olarak adlandırılmıştır.^{[36]Shapira, Dan. Pahlavi References To Armenia. Brill, 1999, s. 144.[38]بهار, مهرداد. بندهش. کتابخانه ملی ایران حیدری, s. ۷۵, ۱۷۵.[39]Behramgore Tehmuras, Anklesaria. Zand-Akasih: Iranian or Greater Bundahisn. Feeroze Madressa, 1956, s. 96.} Erken Orta Çağ'a tarihlenen her iki belgede de Zazaların günümüzdeki yerleşim yerlerinin "Deylem/Deylemli" olarak kaydedilmesi, Zazaların Deylem bölgesinden tahmin edilenden çok daha erken bir dönemde göç etmiş olabileceği ihtimalini kuvvetlendirmektedir. Deylem teorisi tarihi kayıtların yanı sıra dilbilimsel kanıtlarla da desteklenmiştir. Zazaca ile tarihi Deylem coğrafyasında bugün halen konuşulmakta olan Tatça, Talışça, Gilekçe, Mâzenderanca gibi dil ve lehçeler arasındaki güçlü yapısal benzerlik, Zaza dili üzerine çalışan ilk dil bilimcilerden itibaren tespit edilmiş ve karşılaştırmalı İran çalışmalarında (İranoloji) detaylı bir şekilde belgelenmiştir. Bölgede konuşulan diller, İran dilleri ailesi içinde Zaza diline en yakın dillerdir ve Zazaca bu dillerle diğer İran dillerinde bulunmayan birçok ortak dil özelliği ve karakteristik sözcük paylaşmaktadır.^{[10]Asatrian, Garnik S.. DIMLĪ. Encyclopaedia Iranica, 1995.} Bu bağlamda, Zazaca ile en çok dilsel akrabalık gösteren dillerin coğrafi olarak yakın bölgelerde konuşulan diller olmayıp Deylem havzasında konuşulan diller olması Zazaların Deylem kökenini ve Deylem bölgesinden göçlerinin ardından dillerini izole bir biçimde koruduklarını desteklemektedir.^{[30]Lockwood, William Burley. A Panorama of Indo-European Languages. Hutchinson, 1972, s. 244.[40]: "After their migration in the Middle Ages, for almost a millennium the Dimlīs had no direct contact with their closest linguistic relatives. Nevertheless, their language has preserved numerous isoglosses with the dialects of the southern Caspian region, and its place in the Caspian dialect group of Northwest Iranian is clear."} Deylemlilerin yanı sıra Zazalar ile ilişkilendirilen bir diğer Kuzey İran kökenli tarihi topluluk Partlar'dır. Part İmparatorluğu, Sasaniler'den önce İran'ı yöneten Kuzeydoğu İran orijinli bir halk olup Gernot Ludwig Windfuhr'a göre dilleri Zaza diline çok yakındır.^{[41]Windfuhr, Gernot. The Iranian Languages. Routledge, 2009, s. 19, 29-30.} İranlı tarihçi 'a göre de Zazalarla Partlar arasında güçlü etnotarihsel bağlar bulunmakta olup Zazaların konuştuğu Zazaca Part dilinin günümüze ulaşmış yaşayan bir kalıntısıdır.^{[42]Farrokh, Kaveh. Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. Osprey Publishing, 2007, s. 170.} Part bağlantısına dikkat çeken bir diğer isim Alman dil bilimci Jost Gippert'tir. Gippert de Zaza dilinin Part İmparatorluğu'nun resmi dili olan Partçaya gramer ve temel söz varlığı (core vocabulary), fonetik (ses bilgisi), morfoloji (şekil bilgisi), sentaks (sözdizim) ve leksik (kelime hazinesi) bakımdan çok yakın olduğunu saptamıştır.^{[43]J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a.[44]Gippert, Jost. "Historical Development of Zazaki". Zazaki.de, 4 Mayıs 1996.} Zazacanın Hazar denizinin güneyindeki tarihi Parthia bölgesinde doğmuş Partçaya ve Parthia'ya görece yakın bölgelerde konuşulan Simnanca ve Sengserce gibi dillerle güçlü dil benzerliği de Hazar bölgesi kökenini desteklemektedir.

Anadolu teorisi

Bir diğer teori olan Anadolu teorisine göre, Zazaların kökeni halihazırda yerleşik oldukları Anadolu'nun doğusudur. Bu teoriye göre Zazalar Anadolu'nun doğu bölgelerinde yaşamaktayken Orta Çağ'da, daha güneyden Anadolu'ya doğru göç eden göçebe Kürtler tarafından diğer Doğu Anadolu halklarıyla birlikte daha kuzeye itilmiştir. Kürt göçünden sonra Doğu Anadolu'da yerleşik bazı topluluklar Kürtlerle kaynaşıp yok olmuşken, Zazalar ve Ermeniler asimilasyona direnç göstermiştir.^{[45]Izady, Mehrdad R. 1992. The Kurds: A Concise Handbook. Washington: Taylor & Francis: 96.} Bu teorinin dayanaklarından biri Zazaların, Kürtlerin aksine, göçebelik geçmişlerinin olmaması ve göçebe hayat tarzına sahip olmamalarıdır. Eski çağlardan bu yana Doğu Anadolu'da yerleşik olan Ermenilerin ve Zazaların sözlü gelenek ürünlerinde birbirlerine yer vermeleri ve dil etkileşimi bu teorinin bir diğer dayanağıdır. Bu hususta Zazaca üzerine çalışan Alman dilbilimci Jost Gippert'e göre Zaza dili ve Ermeni dili arasındaki bu etkileşim "zamansal bir derinlik" gerektirmektedir.^{[46]Gippert, Jost. Zur dialektalen Stellung des Zazaki. Die Sprache, 2008, s. 103.} Partça ile benzerlik hususunda ise Gippert, alternatif olarak, Zaza dilinin Antik Çağ'da Part İmparatorluğu döneminde imparatorluğun doğu sınırlarından (Orta Asya) batı sınırı boyunca Doğu Anadolu'ya kadar konuşulmakta olan yerleşik birçok İran lehçelerinden biri olabileceğine ve dolayısıyla Zazaların herhangi bir yerden göç etmeyip eski çağlardan bu yana halihazırda yerleşik oldukları bölgede yaşıyor olabilecekleri olasılığına dikkat çekmektedir.^{[47]Jost Gippert. "Historical Development of Zazaki". Zazaki.de, 4 Mayıs 1996.} Nitekim Zazaların bugün yaşamakta oldukları bölgeler Part İmparatorluğu'nun batı sınırlarıyla örtüşmektedir. Pers kralı Büyük Darius döneminde yazılmış Behistun Yazıtları'nda (MÖ 6. yüzyıl, tahminen 520) Zazaların bugünkü yerleşim alanlarıyla örtüşen yukarı Fırat havzasının "Zāzāna" şeklinde adlandırılması da Anadolu teorisini desteklemektedir.^{[14]Keskin, Mesut. Zaza Dili (Zaza Language). Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, 2015, s. 93-114.} Dil bilimci David Neil MacKenzie, Deylem teorisine alternatif olarak, Zazaların Deylem'den halihazırda yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olma olasılıklarının karmaşık olduğuna işaret etmektedir. MacKenzie'ye göre Zazalar küçük ve izole bir topluluk olarak Doğu Anadolu'nun doğusunda, mevcut yerleşim yerlerinin biraz daha doğusunda varlık sürdürmekte iken daha güneyden Anadolu içlerine ilerleyen Kürtler tarafından yaşamakta oldukları Doğu Anadolu'nun doğusundan bugün yaşamakta oldukları yerlere itilmiştir.^{[48]MacKenzie, David Neil (1961) "The Origins of Kurdish" Transactions of the Philological Society s. 69.} Bazı araştırmacılara göre ise Zaza sözcüğü Sasa veya Sasan (Sasani) sözcüğünden türemiştir.^{[49]Kadri Kemal, Kop. Anadolu'nun Doğu ve Güneydoğusu: Tarih, Etnoğrafya, Folklor. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, s. 28-29.[50]Karabulut S.,(2013). Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı, İzmit: Altınkalem Yayınları, 29,30} Bu noktada Zaza dilinin Sasanilerin diline yakın olduğu, Zazaların Sasani imparatorluğunun, dillerinin ise Sasani Farsçasının ardılı olarak kabul edilmektedir.^{[50]Karabulut S.,(2013). Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı, İzmit: Altınkalem Yayınları, 29,30} Sasani görüşüne göre, İran Arap istilasına uğradıktan Sasani soyluları doğu ve batı olmak üzere iki yöne kaçmıştır. Doğu yönüne gidenler ikiye ayrılıp bir kısmı kuzeye diğer kısmı daha güneye (ör. Arap istilası sonucu İran'dan kaçan Parsiler) yönelirken batı yönüne giden Sasani soyluları Zazaların bugünkü yerleşim yerlerine, Doğu Anadolu dağlarına sığınmıştır ve Zazalar Arap İstilası sonucu Anadolu'ya sığınan Sasani soylularının devamıdır.^{[51]Duralı, Teoman. 36. Bölüm ‪@trt2‬. TRT 2, 14 Şub 2020.}

Modern dönem

1514 Çaldıran Savaşı sonrasında Doğu Anadolu'nun Osmanlı İmparatorluğu egemenliğine girmesi ile birlikte Zaza nüfusunun yaşadığı alanlar da Osmanlı topraklarına katılmıştır. Bu tarihten itibaren Zazalar Osmanlı toplumunun bir parçası olarak idari ve sosyal sisteme dâhil olmuştur. 1621'de Francesco Rivola tarafından Ermenistan coğrafyası, komşu halklar ve ülkelere dair detaylı tanımlamalar ve sözcükler içeren ve Ermenicenin basılı ilk sözlüğü olan Dictionarium Armeno-Latinum'da Zazalar, Ermenilerin kendilerini adlandırdığı biçimde Demli ("Դմլի") şeklinde "Part uluslarından biri" olarak tanımlanmıştır.^{[52]Rivola, Francesco. Dictionarium Armeno-Latinum. Ex Typographia Collegii Ambrosiani, 1621, s. 115.} 18. yüzyılda yaşamış Ermeni kronikçi Divriğili Hagop, Küçük Kronikler (1737–1783) adlı eserinde, Elâzığ yöresinden gelerek Sivas bölgesindeki eşkıyalarla mücadele eden Zazaları aktarmıştır.^{[53]Hagop of Divrik, Minor Chronicles 1737-1783 p.454.} Alman seyyah ve haritacı Carsten Niebuhr, 1778 yılında Arabistan gezisini ele aldığı Arabistan ve Civar Ülkelere Gezi Notları adlı eserinde, Anadolu güzergâhı üzerinde Siverek ile Erzurum arasında yerleşik Zazaları kaydetmiştir.^{[54]Niebuhrs, Carsten. Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern. Nicolaus Möller, 1778, s. 417.} Yakın Doğu coğrafyasında incelemelerde bulunan bir diğer Batılı yazar Claudius James Rich de 1836 yılında ölümünden sonra yayımlanan yayımlanan eserinde Anadolu seyahati esnasında Hasan Dağı civarında meskûn Zazaları kaydetmiştir.^{[55]Rich, Claudius James. Narrative of a Residence in Koordistan: And on the Site of Ancient Nineveh with Journal of a Voyage Down the Tigris to Bagdad and An Account of A Visit to Shirauz and Persepolis. James Duncan, 1836, s. 376.} Osmanlı toprakları dışında 1856 yılında Rus oryantalist Lerch, Kırım Savaşı'nda Ruslara esir düşen Osmanlı askerlerinin tutulduğu Roslow'da Zaza kökenli Osmanlı askerleri arasında Zazaca bazı derlemeler yapmıştır. 1862'de Otto Blau Dersim bölgesinde yerleşik Alevi Zazaların yaşamlarını ve dillerini ele almıştır. Ancak bu eserler Zazalar hakkında kapsamlı bilgiler içermemektedir. Ermeniler'le yüzyıllar boyunca Anadolu'nun aynı bölgelerinde yaşamalarına bağlı olarak Zazalar hakkında kapsamlı ilk eserler Ermeni komşuları tarafından verilmiştir. 1800'lerin sonlarında, Ermeni seyyah Andranik, Dersim bölgesini ziyaret etmiş ve Zazalar ("dǝmǝli" olarak adlandırmaktadır) ve bölgenin coğrafyası, kültürü ve sosyolojisi hakkında kapsamlı bilgiler içeren bir gezi yazısı yayınlamıştır. Andranik eserinde, Zazaların kökenini tartışırken, Zazaların, eski Ermeni kaynaklarında belirtildiği gibi, Orta Çağ'da Anadolu'ya akınlar düzenleyen Deylemlilerin ("delmik" olarak bahsedilmektedir) soyundan geldiğini belirtmiştir. Yine 1800'lerin sonlarında, A. Mkrtčʿean adlı bir Ermeni yazar tarafından Zazalar hakkında ("dlmikner" olarak adlandırmaktadır) bir başka eser yayımlanmıştır. Eser, Zazalar, kültürleri, gelenekleri ve Ermenilere karşı tutumları hakkında genel bilgiler içermektedir. Mkrtčʿean'a ait bu eserde de Zazaların kökeninin Deylemlilere dayandığı ifade edilmiştir.^{[21]Mkrtčʿean, A.. Dlmikner. 1898, s. 49-50.[56]Mkrtchian, A.. THE DELMIKS. Brill, 1999, s. 409-410.} 1878'de, 93 Harbi olarak bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Berlin Kongresi'nde, Ermenilerin barış antlaşması sürecindeki durumu ele alınırken, Zazalar Batı Ermenistan'ın yerli halklarından biri olarak listelenmiştir.^{[57]Stommel, Dr. Cuno. Die Balkan-Halbinsel 1877/78: Skizzen und Korrespondenzen aus dem Russisch-Türkischen Kriege und dem Berliner Kongress. Verlag von B. Behr's Buchhandlung, 1878, s. 231.} Benzer şekilde 20. yüzyılın başlarında, Paris Barış Konferansı'nda (1919) Ermeni temsilciler, Ermeni Sorunu üzerine konferansa sundukları memorandum metninde Zazaları tekrar Batı Ermenistan'ın yerli halklarından biri olarak tanımlamıştır.^{[58]Aharonean, Awetis. The Armenian Question Before the Peace Conference, 1919: A Memorandum. Press Bureau, the Armenian National Union of America, 1919, s. 21, 53.} Zazalar ve Ermenilerin yüzyıllar boyunca Doğu Anadolu'nun aynı bölgelerinde birlikte yaşamaları, Zaza dilinin, özellikle kuzey lehçesinin, fonolojik olarak Ermeniceden etkilenmesine yol açmıştır.^{[59]Gippert, Jost. Zur dialektalen Stellung des Zazaki. Die Sprache, 2008, s. 101-103.} Kaçar İran'ı ve Osmanlı İmparatorluğu'na kapsamlı seyahatler düzenleyen Alman İranolog Oskar Mann 1905-1906'da Yukarı Fırat bölgesinde Gerger, Bucak, Kor, Çapakçur, Palu, Kiğı ve Siverek bölgelerindeki Zazaları kaydetmiştir ve Zaza diline dair kapsamlı bir dokümantasyon çalışması yürütmüştür.^{[60]O. Mann, Nachlaß in der Staatsbibliothek Berlin (W), Briefe; vgl. auch ebenda, Vortrag vom 4. Juli 1909 und 20. Jan. 1909, s. 11.[61]Hadank, Karl. Mundarten der Zâzâ: Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Verlag der Preussischen Akademie, 1932, s. 6-7.} Mann, Zaza dilini dilbilimsel kriterlere göre detaylı bir biçimde analiz eden ve dilin İran dilleri içindeki bağımsız statüsünü tespit eden çağdaş ilk dilbilimci ve İranolog'dur.

Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemleri ve cumhuriyetin ilk dönemlerinde ise Zazaların da yoğun olarak yaşadığı Doğu Anadolu, dinî ve siyasî nitelikli çeşitli çatışmaların ve güvenlik politikalarının önemli ölçüde etkilediği alanlar olmuştur. 1980'li yıllarla birlikte, özellikle 12 Eylül Darbesi'nden sonra, birçok Zaza entelektüel Türkiye'den Avrupa, Avustralya ve Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etmiştir. 1980'lerdeki Avrupa ülkelerine Zaza göçü ve Avrupa'daki görece özgür ortam, Zaza kültürünün Avrupa üzerinde canlanmasını sağlamıştır ve 1980'li yıllar ve takip eden dönemlerde Avrupa'daki Zazalar Zaza dili, tarihi ve kültürü ile ilgili birçok basılı eser yayımlamıştır. 2004'te Almanya'da dilbilimciler tarafından Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü; 2011'de ise İstanbul'da Zaza Dil ve Kültür Derneği kurulmuştur. 2010'lu yıllarla birlikte birçok yerel Zaza dil ve kültür derneği kurulmuş ve 2018'de derneklerin birleşimiyle Ankara'da Zaza Dernekleri Federasyonu kurulmuştur.^{[62]Zaza Dernekleri Federasyonu.}

Nüfus ve coğrafi dağılım

Zazaların nüfusuna ilişkin net istatistikler bulunmamakla birlikte genel tahminlere göre nüfusları yaklaşık olarak 2-3^{[9]Aktan, Sertaç. KONDA'dan dikkat çeken araştırma: Türkiye'nin nüfusu 100 kişi olsaydı. Euronews, 3 Mayıs 2019.[63]Yetkin, Murat. Türkiye’de kaç Kürt, kaç Sünni, kaç Alevi yaşıyor?. Yetkin Report, 18 Kasım 2019.} ila 4-6^{[64]Çağlayan, Hüseyin. Türkiye Toplumunda Zazaların Sosyolojik ve Demografik Durumu. The Journal of Academic Social Science, 2020, s. 148.[65]Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, S Karabulut, ŞAS el-Palevi - Altın Kalem Yayınları, İzmit, 2013} milyon kişi arasında değişmektedir. Zazaca konuşan halkın yerleşim alanı ve Zaza dilinin konuşulduğu bölgeler coğrafi bir bütünlük gösterir. Zazaların yoğun olarak yerleşik olduğu bu bölgeler Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat ve Dicle havzasında yer almaktadır. Zazalar ağırlıklı olarak Anadolu'nun doğusunda Bingöl (bütün ilçeleri), Tunceli (bütün ilçeleri,) Elâzığ (doğu bölgesi, kuzeyi ve güneyi; Maden, Arıcak, Palu, Kovancılar, Sivrice, Karakoçan ve Alacakaya gibi ilçeleri), Malatya (doğu bölgesi), Erzincan (Merkez, Tercan, Çayırlı, ve yer yer diğer ilçeleri), Erzurum (Hınıs, Tekman, Aşkale, Çat ve yer yer diğer ilçeleri), Ardahan (Göle ilçesi), Kars (Selim ilçesi), Muş (Varto ilçesi), Bitlis (Mutki ve Tatvan ilçeleri); güneydoğusunda Adıyaman (Gerger), Diyarbakır (kuzey ve batı bölgelerindeki Çermik, Çüngüş, Ergani, Eğil, Dicle, Lice, Hani, Kulp ilçeleri), Şanlıurfa (Siverek, Hilvan ilçeleri), Batman (Batman, Kozluk ilçesi), Mardin (Derik ilçesi), Bitlis (Mutki, Tatvan ilçesi), iç bölgelerinde Sivas (Zara, Ulaş, Kangal ilçeleri), Kayseri (Sarız ilçesi), Aksaray (Ekecik ilçesi) ve kuzeyinde Tokat (Almus ilçesi) ve Gümüşhane (Kelkit, Şiran) gibi yerlerde yerleşiktirler.

Türkiye'de dışında Batı Avrupa'da yaklaşık 300.000 kişilik bir Zaza diasporasının bulunduğu tahmin edilmektedir. Avrupa'da yaşayan Zazalar özellikle Almanya, Fransa, Avusturya, İsveç, İsviçre ve Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde yaşamaktadır.

Dil

Zazaların dili Zazaca olmakla birlikte Zaza dili dilbilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun kuzeybatı İran dilleri koluna bağlı bir dildir.^{[66]O. Mann/K. Hadank, Mundarten der Zāzā, Berlin 1932, 19-31; G. L. Windfuhr, Western Iranian Dialects, in: Corpus Linguarum Iranicarum, Hg.: R. Schmitt, Wiesbaden 1989, 294-295; s. auch New Iranian Languages: Overview, ebenda, 246-250 und New West Iranian, ebenda, 251-262; J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a. M., 148-154.Paul, Ludwig. 1998. The Position of Zazaki among West Iranian Languages. In Nicholas Sims-Williams (ed.), Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies held in Cambridge, 11th to 15th September 1995. Part I: Old and Middle Iranian Studies, 163-177. Wiesbaden: Ludwig Reichert.[67]Ludwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine.} Dil, uluslararası dilbilim otoriteleri tarafından bir makro dil olarak kabul edilmektedir. SIL International, Zaza dilini Güney Zazacası ve Kuzey Zazacası diyalektlerinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır.^{[68]639 Identifier Documentation: zza. SIL International, 2008.[69]Zaza.} Diğer uluslararası dilbilim otoriteleri olan Ethnologue ve Glottolog da Zaza dilini Güney Zazacası ve Kuzey Zazacası olmak üzere iki ayrı dilden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır.^{[70]Zaza. Ethnologue, 2024.}

Gramer, morfosentaktik yapı, temel söz varlığı ve diyakronik (tarihsel) gelişim açısından Zaza dili kuzeybatı İran dilleri kolunda Talışça, Tatça (Eski Azeri lehçeleri) ve Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Sengserce, Simnanca, Gilekçe, Mâzenderanca gibi kuzeybatı İran dilleri ile yakınlık arz etmektedir ve bu dillerle birlikte kuzeybatı İran dilleri içinde bir dil kuşağı oluşturmaktadır.^{[71]Paul, Ludwig. The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages. Open Publishing, 1998.[72]Asatrian, Garnik Serobi. DIMLĪ. Encyclopaedia Iranica, 1995.} Dil, diyakronik gelişimi açısından antik İran dillerinin birçok eski (arkaik) özelliğini bugüne kadar korumuştur.^{[73]DIMLĪ. Encyclopædia Iranica.[74]Paul, Ludwig. The Iranian Languages: Zazaki. Routledge, 2009.[75]Keskin, Mesut. Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık. Open Publishing, 2012.} Bu bakımdan dil, eski İrani dil özelliklerini günümüze kadar muhafaza edebilmiş en arkaik kuzeybatı İran dillerinden biridir.^{[76]Windfuhr, Gernot. The Iranian Languages. Routledge, 2009, s. 19-21.[71]Paul, Ludwig. The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages. Open Publishing, 1998.[75]Keskin, Mesut. Orta ve Eski İrani Dillerin Zazacaya Tuttuşu Işık. Open Publishing, 2012.} Dil aynı zamanda yakın ilişkili Tatça, Simnanca, Sengserce gibi diğer kuzeybatı İran dillerine benzer şekilde eril-dişil ayrımına dayalı ikili bir gramatik cinsiyet sistemine sahiptir ve bu gramatik cinsiyet sistemi dilin tüm morfolojisinde görülmektedir.^{[77]Selcan, Zülfü. Zaza Dilinin Tarihi Gelişimi. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu, 2011, s. 24, 130-133.} Zaza dilinde Farsça ve İngilizce gibi Hint-Avrupa dillerinde de mevcut olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak tanımlanan zaman da bulunmaktadır.^{[78]Pamukçu F. (2011). Zazacada Dilbilgisi Zamanları, Varol M. (Editör) I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları, 291} Bunun dışında, Zaza dili, dil yapısı bakımından Sasani İmparatorluğu'nun yazı dili olan Orta Farsça, Kuzey İran'da kurulmuş Part İmparatorluğu'nun resmî dili Partça ve Kuşan ve Eftalit imparatorluklarının resmi dili Baktarça ile önemli ölçüde benzerlik göstermektedir.^{[42]Farrokh, Kaveh. Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. Osprey Publishing, 2007, s. 170.[46]Gippert, Jost. Zur dialektalen Stellung des Zazaki. Die Sprache, 2008, s. 103.[79]Gippert, Jost. Zazaca'nın Tarihsel Gelişimi. 4 Mayıs 1996.[80]Arslan, İlyas. Ezafe (Genitive) in Zaza Language. Journal of Social Sciences of Mus Alparslan University, 2022.[81]Korn, Agnes. Isoglosses and subdivisions of Iranian. 2019, s. 2, 7, 19, 20, 25, 26, 29.[82]Korn, Agnes. A partial tree of Central Iranian: A new look at Iranian subphyla. 2016, s. 401-434.[83]Değirmenci, Nihat. Yeni Farsça ve Zazaca Arasındaki Ortak Sözcükler Etimolojisi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri Ve Edebiyatlari Anabilim Dali Fars Dili Ve Edebiyati Bilim Dali, 2017.[84]Schwartz, Martin. Iranian L, and Some Persian and Zaza Etymologies. Iran & the Caucasus, 2008.[85]Değirmenci, Nihat. Farsça ve Zazacada /l/>/r / ses değişimi. Doğu Esintileri, 2020.[86]Comrie, Bernard. The Major Languages of South Asia, the Middle East and Africa. Routledge, 1990.} Bunların yanı sıra Zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik görülebilir. Yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre Türkçe, Kürtçe ve Arapça gibi diller de konuşulur.

Zaza diline ait yazılı ilk eserler Osmanlı döneminde verilmiştir. Dilinin elde bulunan yazılı ilk metni, Arap harfleri ve nesih hattıyla Hicri 1212'de (1798) yazılmıştır ve apokaliptik konuları ve şiirsel metinleri içermektedir. Bir diğer eser, Osmanlı-Zaza yazar Ahmed el-Hasi'nin Arap harfleri ve aruz ölçüsü kullanarak kaleme aldığı 1892 yılında yazılan mevlittir. Osman Esad Efendi tarafından Siverek’te 1901/1903'te kaleme alınmış mevlit dilde yazılmış ilk eserlerinden bir diğeridir.^{[87]Özer, Osman. Mevlid Ahmed-i Hasi. Bingöl Üniversitesi Yayınları, 2016.} Günümüzde ise Bingöl ve Munzur üniversitelerinde Zaza dili ve edebiyatına yönelik eğitim verilmektedir. 2021'de bu dilde yayın yapan Zaza TV kanalı yayın hayatına başlamıştır.^{[88]Yayın Hayatına Başlayacak Olan Zaza TV Tanıtıldı.} Dil 2010'da UNESCO tarafından "kırılgan" olarak sınıflandırılmıştır.^{[89]Atlas of the world's languages in danger. unesdoc.unesco.org, s. 40.}

Din

Zazaların dini ağırlıklı olarak İslâm'dır. Mezhep yoğunluğu ise Sünnilik ve Alevilik'tir. Alevi Zazalar daha homojen bir mezhep dağılımına sahipken Sünni Zazalar Hanefi ve Şafiî mezheplerine ayrılmıştır. Zazaların mezhepsel bölünmeleri Zaza dilinin üç ana lehçesine yansımıştır ve Zaza dilinin lehçelerinin coğrafi dağılımı, Zazaların mezhepsel bölünmeleriyle hemen hemen örtüşmektedir. Daha arkaik (eski) olan Güney Zazacasını konuşan grup ağırlıklı olarak Şafiî olan Kürtlerin aksine bölgede yaşayan Türkler ve Araplar gibi Hanefi mezhebine bağlıdır. Dilin doğu lehçesini konuşan doğu grubu ise genellikle Şafiî mezhebine mensuptur. Kuzey lehçesini konuşan grup ise Alevi inancına bağlıdır. Zaza Aleviliği, birçok yerel ve doğal unsuru bünyesinde barındıran heterodoks ve mistik bir inanç sistemidir.^{[56]Mkrtchian, A.. THE DELMIKS. Brill, 1999, s. 409-410.[90]Arakelova, Victoria. The Halvori Vank‘: An Armenian Monastery and a Zaza Sanctuary. Brill, 2013, s. 384-385.[91]Arakelova, Victoria. Христианские элементы в религии заза-алевитов. Kavkaz-Forum, 2022, s. 25-29.} Gerger'de sayıları günümüzde oldukça azalan Zazaca konuşan küçük bir Hristiyan nüfus da bulunmaktadır.^{[92]Werner, Eberhard. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl Üniversitesi Yayınları, 2012, s. 25.} Geçmişte yaklaşık yüz elli haneden oluşan Hristiyan nüfus, günümüzde altı haneye kadar gerilemiştir.^{[93]Türkdoğan, Orhan. Güneydoğu Halkları:Zazalar-Kürtler ve Kimlik Yapıları. 2012, s. 4.}

Sünni kesim içerisinde kalan Zazalar Elâzığ, Bingöl, Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa, Malatya, Bitlis, Batman illerinin belirli bölgeleri ve ilçeleri ile Aksaray bölgesinde yaşamaktadır. Alevi Zazalar ise Sivas, Zara, Kangal, Ulaş, Divriği ilçelerinden Varto-Hınıs, Tunceli, Gümüşhane, Erzincan, Erzurum, Kars ve kısmen Bingöl yöresine uzanan bölgede, ayrıca Kayseri'nin Sarız ilçesinde yaşamaktadır. Özellikle Alevi-Sünni ve Hanefi-Şafii farklılığı Zaza dilinde ve Zazalarda önemli şive ve kültür farklılığını da beraberinde getirmiştir.^{[94]I. Melikof, age. s.106[95]Zazalardaki Halk İnanışlarının Dinler Tarihi Açısından Değerlendirilmesi.} Zaza dilinin güney ve doğu lehçeleri ve ağızları Sünni Zazalar; kuzey lehçesi ve ağızları ise Alevi Zazalar tarafından konuşulmaktadır.^{[96]Keskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar}

Kültür

Zazalar, tarih boyunca feodal ve kırsal bir yapıda yerleşik tarım ve hayvancılıkla geçimlerini sağlamıştır. Kültürel mirası ve gelenekleri, göçebe gelenekten ziyade köklü bir yerleşik yaşama sahip olduklarını gösterip güçlü bir tarım geçmişine işaret etmektedir.^{[97]: "The Zaza people represent a peasantry and animal husbandry practicing society. They did not follow any nomadic lifestyle. All their traditions prove a history as peasants and a settled way of life..."} Tarih boyunca tarım, çiftçilik, hayvancılık ve bahçecilik faaliyetlerini sürdürmüşlerdir. Beldelerde ve köylerde ikamet edenleri ise tarımsal ve ticari faaliyetlerle uğraşmaktadır. Yaşadıkları Doğu Anadolu tarih boyunca pek çok farklı topluluk ve devlete ev sahipliği yaparak kültürel açıdan bir kesişim noktası olmuştur. Bu demografik ve sosyokültürel çeşitliliğin merkezinde yaşamalarına bağlı olarak Zazalar yaşadıkları bölgede komşuları olan Türkler, Türkmenler, Ermeniler, Araplar ve Kürtler gibi diğer halklarla yüzyıllar boyunca derin kültürel etkileşim içinde olmuşlardır. Söz konusu kültürel etkileşim, Zazalarla bölgede yaşayan farklı halklar arasında kültürel yakınlık yaratmakta birlikte Zaza dilinin komşu diller ile birçok sözcük alışverişinde bulunmasını sağlamıştır.^{[98]Keskin, Mesut . "Zaza Dili". Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi 1 / 1 (Şubat 2015): 93-114.} Aynı zamanda dilin yazıya geç geçirilmesine bağlı olarak sözlü edebi gelenekleri güçlüdür. Türkü, şarkı, ilahi, fabl, öykü ve atasözleri ve deyim ürünleri oldukça fazladır. Mezhepsel olarak Sünni ve Alevi ayrımı, Zazaların temel olarak inanç ve ibadet pratiklerinde farklılaşmalara yol açmıştır. Bu ayrım aynı zamanda Zazaların yaşam pratiklerine de yansımıştır. Alevi Zazalar kendine özgü mitolojik unsurlar ve doğa inançlarını da barındıran geleneksel Anadolu Aleviliği kültürünü benimserken Sünni Zazalar yaşam tarzlarında ve inançlarında klasik Sünni İslam kültürünü esas alırlar. Atasoylu bir toplum yapısına sahip olmalarıyla birlikte Zazalarda tek eşlilik hakimdir, çok eşlilik yok denecek kadar azdır ve yaygın bir pratik değildir.^{[99]Sevgen, Nazmi. Zazalar. Zaza Kültürü Yayınları, 1994, s. 36.} Diğer İrani halklarla da dil ve kültür bağlamında belirli ortak özellikler paylaşırlar.^{[65]Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, S Karabulut, ŞAS el-Palevi - Altın Kalem Yayınları, İzmit, 2013[100]Çağlayan, Hüseyin. Türkiye Toplumunda Zazaların Sosyolojik ve Demografik Durumu. The Journal of Academic Social Science, 2020, s. 146, 151-152.}

Giyim

Elâzığ, Tunceli taraflarında bazı köylerde kadınlar şalvar, başlarında leçeg veya puşi, bellerine şal veya kuşak giyerler. Erkekler de takım şalvar, başlarına köşeli şapka, puşi veya desmal giyer ve bellerine de kuşak bağlarlar. Bingöl bölgesinde ise erkeklerde külah genelde dini inanç amaçlı olarak kullanılmakta, kadınlar ise çarşaf ve şalvar giymektedir.

Müzik

Zaza oyunları, Zaza halayı, qaraçor, çaçan, iki ayak, devzer, esmer, fadiki, diz kırma, ters oyun ve Bingöl geneli kartal oyunu gibi düğün oyunlarıdır. Oyunlar sözlü söyleyip oynamalar, kaval ile oynamalar ve davul-zurna ile oynamalar olarak üçe ayrılır.^{[101]And, Metin. Türk Köylü Dansları. İzlem Yayınları, s. 73.[102]Irmak, Yılmaz. Mitten efsaneye bir halk oyunu: Bingöl kartal oyunu. Studies of the Ottoman Domain, 2016, s. 94-96.[103]Varol, Murat. Mektebo Miyanin Zazaki: Kıtabê Musnayişi. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2019, s. 119.} Geleneksel Zaza müziği; aşk, özlem ve insana dair halleri merkezine alan bir yapıya sahiptir. Ağırlıklı olarak memleket özlemi, vatanseverlik, ölüm ve sonsuzluk, hasret, aşk ve kardeşlik, yoksulluk ve refah gibi temaları içermektedir. Davul, saz, tambur, zurna gibi enstrümanlar kullanılmaktadır.

Mutfak

Zaza mutfağı temel karakteristikleri ve bileşenleri itibarıyla Anadolu mutfak geleneği ile önemli ölçüde paralellik göstermekte olup verilen ürünler klasik Anadolu mutfağı ürünlerine benzerdir. Bingöl yöresinde yemek olarak tava, kavurma, içli köfte, kalbur basması, karnıyarık, gudu faslun, keldaş, klorik, kiremti güveç, dolma, lopik, sörina pel, zerbet, parpar, sarma; germ, tutmaç, germa keşk, kıcı, yeluk gibi çorba tüleri; bişi, patile, kılç, kıymalı börek, Zaza böreği,^{[104]Bayram sofralarını süsleyen asırlık lezzet: Zaza böreği. Haberler.com, 2 Nisan 2023.} löl, turakin, su böreği gibi hamur işi; pide, tandır ve sac ekmekleri ve kadayıf, baklava, sütlaç, şilki gibi tatılar;^{[105]Irmak, Yılmaz. Bingöl Mutfak Kültürü ve Gastronomi Turizmi. 2019, s. 113-145.} Elazığ yöresinde kavurma, keldaş, gömme, patila, hıngel, sırın, lobik, sac böreği, zerbet, maden köftesi; Tunceli yöresinde aş, germiya dew, tutmaç, düğün, düğürcük gibi çorbalar; zerefet, sir, kavurmalı gömme, patila, kül kömbesi, cumur, hıngel, kete, eşkene gibi hamur ürünleri, ayranlı, içli, etli, hazırlop köfteler, aşure, kuymak gibi tatlılar^{[106]Işık, Yüksel. Tunceli Mutfağı. Anıt Yayınları, 2012.} ve babıko, bıcık, zerbet gibi ana yemek türleri; germ, tutmaç, germa keşk, kıcı, yeluk gibi çorba tüleri; bişi, patile, kılç, kıymalı börek, löl, turakin, su böreği gibi hamur işi; pide, tandır ve sac ekmekleri ve keşka, helisa, malez, patila, pêsare, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma, serun, totur aw, mastuva, çırvila gibi ürünlerden oluşmaktadır.

Bayramlar ve özel günler

Zazaların, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı gibi komşu halklarla ortak kutlanan bazı bayram ve özel günler dışında, kendilerini komşu halklardan ayıran, kendilerine özgü bayramları, kutlamaları ve özel günleri vardır. Zazaların kendilerine özgü kutlamaları ve özel günlerinin bazıları Gağand, Newe Marti, Kormışkan, Hewtemal, Qereçarseme/Karaçarşamba ve Serra Newedir.sfnp|Werner|2017|pp=361-364sfnp|Bozbuğa|2019|p=144^{[107]Karataş, Kenan. Anadolunun Kadim Halkı Zazalar ve Zazaca. Fam, 2016, s. 108.} Gağand ve Serra Newe Zazaların yeni yıl bayramlarıdır. Kormışkan ve Hawtemal ise Zazaların bahar bayramlarıdır.sfnp|Bozbuğa|2019|p=144 Bu kutlama ve özel günlerden bazıları Zazaların tamamı tarafından kutlanırken bazıları mezhep farklılıklarına bağlı olarak Sünni ya da Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.sfnp|Bozbuğa|2019|p=144 Zazalar tarafından kutlanan bazı bayram ve özel günler şu şekildedir:

• Roşanê Remezani (Ramazan Bayramı): Hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.

• Roşanê Qurbani (Kurban Bayramı): Hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.

• Kormışkan ve Hawtemal: Her ikisi de Mart ayında kutlanan Zaza bahar bayramlarıdır. Kormışkan Sünni Zazalar tarafından, muadili olan Hawtemal ise Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır. Hewtemal kendi içinde üç alt kutlamaya ayrılır: Pil, Qıc ve Peyen. Bu bayramlar sırasında Zazalar, doğaya çıkmak ve piknik yapmak gibi çeşitli etkinliklerle baharın gelişini kutlamaktadır.sfnp|Werner|2017|pp=361-364sfnp|Bozbuğa|2019|p=150-153

• Gağand ve Serra Newe: İkisi de Aralık/Ocak aylarında kutlanan Zazaların Yeni Yıl bayramlarıdır. Her iki bayram da tüm Zaza bölgelerinde kutlanır. Serra Newe, Sünni Zazalar tarafından kutlanır ve muadili olan Gağand ise genellikle Alevi Zazalar ve bazı Sünni Zazalar arasında kutlanır. Bu bayramlar süresince, özel olarak giyinmiş çocuklar, Khalo Gağan (Yaşlı Adam) eşliğinde komşuları gezerek kapılarını çalar, bayramlarını kutlar ve hediye alırlar.sfnp|Werner|2017|pp=361-364sfnp|Bozbuğa|2019|p=145-147

• Newê Marti (Mart dokuzu): Nevruz, 22 Mart'a denk gelir, normal Nevruz'dan bir gün sonradır. Alevi Zazalar tarafından kutlanır.

• Qereçarseme/Karaçarşamba: Bahar bayramı olarak yine Mart ayında Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.

• Rocê Xızıri (Hızır orucu): Alevi Zazalar tarafından her yıl Şubat ayının ikinci haftasında 3 gün oruç tutulmaktadır.

• Rocê İmamu (Muharrem Orucu): Alevi Zazalar ve genel olarak diğer (Türkmen, Kürt) Aleviler tarafından da tutulmaktadır. Alevilik'te çok önemli bir yeri vardır.

Yer isimleri

Bazı yazar ve araştırmacılar, "Zaza" adının tarihî Zawzan bölgesi ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. Kimi kaynaklarda bu isim "Zevezan", "Zuzaniye", "Zevazaniye" veya "Zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. İbn al-Athir ve İbnü'l-Esir'e (1160-1234) göre ise 'Zawzan', "Musul'dan, Ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, Azerbaycan tarafından da Selmas'a kavuşuyordu."^{[108]Doğan Avcıoğlu, Türklerin Tarihi, Tekin Yayınevi, c. 4, s. 1524[109]V. Minorsky, "Kürtler", İslâm Ansiklopedisi'nde, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1979, c. 6, s. 1093} 10. yy. da Van Gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "Zawzan" denmiştir.^{[110]Zawzan adı kökeni.} Bu coğrafi adlara MS 10. ve 13. yüzyıl arasında El Mesudi, İbn Miskawaihi, Yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yüzyılda henüz kullanılan bir addı. Zaza kökü korunursa bu ad Zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yüzyıl coğrafyacılarından Yakut, 1225'te yazdığı "Mu'jam-ul-Buldan (ii, 957)" adlı eserinde Zawazan'ı "Ermenistan dağları, Khilat (Ahlat, SC), Azerbaycan, Diyarbekir ve Musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder."^{[111]G. R. Drıver, The Dispersıon of the Kurds In Ancient Times, JRAS, Ekim 1921} Behustin yazıtlarında Zazana adında geçen bölge için Bingöl Üniversitesinde 2011 yılında yapılan Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumun'da Zazana Hakkında: "Taş yazıtının 20. Şiiri'nin hemen başında 'Zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. Bu eski Farsça yazıtta, Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zaza Halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denmiştir.^{[112]I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi Yayınları, Bingöl 2011} Behistun Yazıtları'nda Zuzu ve Zuzza, tarihî Ermenistan bölgesinde bir şehrin adı olarak yer almaktadır.^{[113]Thompson, Reginald Campbell. The Sculptures and Inscription of the Darius the Great on the Rock of Behistûn in Persia. Order of the Trustees: The British Museum, 1907, s. 223.} Zaza ve Dımıli/Dımli'nin dışında bölgelere göre kendilerini Dılmıc, Kırd, Kırmanc, Şarê Ma, Ma, Elewi olarak adlandıran Zazalar da bulunmaktadır.^{[5]Zazalar. TDV İslam Ansiklopedisi.} Bu noktada Dımıli ve Zaza'nın dışında Zaza dilinin kuzey lehçesini konuşan Alevi Zazalar^{[114]Arşivlenmiş kopya.} tarafından kullanılan Kırmanc, Ma, Şarê Ma, Elewi ve Zaza dilinin doğu (merkez) lehçesinin konuşulduğu bazı bölgelerde Zaza ile birlikte sınırlı şekilde kullanılan Kırd diğer adlandırmalardır.^{[115]Ergül, Emre. Tarihin İzinde: Zazalar.} Zazaistan bölgesel konseptini ilk defa ortaya atan isim Ebubekir Pamukçu olmuştur. 1991 yılında İsveç'te Ebubekir Pamukçu tarafından yayımlanan Raya Zazaistani (Zazaistan Yolu) Dergisi ilk kez 'Zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir.^{[116]Desmala Sure(Almanya),No.9, Aralık 1993, s.25-33} Zazaistan, Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve Zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. Zazaistan, Erzincan, Elâzığ, Tunceli'nin tamamını, Şanlıurfa, Malatya, Sivas, Bitlis, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır, Muş'un bir kısmını kapsar.^{[117]Zazaistan haritası.}

Konuyla ilgili yayınlar

kaynak başı

• Kaynak |soyadı1=Asatrian |ad1=Garnik |başlık=DIMLĪ |dergi=Encyclopædia Iranica |cilt=VI |sayı=5 |sayfalar=405-411|tarih=1995 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/dimli/ |erişimtarihi=7 Haziran 2020

• ''I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu'' (2011) Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20210411141528/http://www.bingol.edu.tr/documents/Zaza_Dili_Sempozyumu.pdf |tarih=11 Nisan 2021

• ''II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu'' (2012) Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20200607144923/http://www.bingol.edu.tr/documents/Zaza%20Tarihi%20ve%20Ku%CC%88ltu%CC%88ru%CC%88%20Sempozyumu.pdf |tarih=7 Haziran 2020

• Kaynak |soyadı=Werner |ad=Eberhard |yazarbağı=Eberhard Werner|başlık=Rivers and Mountains: A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey Including an Introduction to Applied Cultural Anthropology |yayıncı=Verlag Fur Theologie Und Religionswissenschaft |yer= Nuremberg|yıl=2017 |isbn=978-3957760654

• Kaynak|soyadı=Bozbuğa |ad=Rasim |tarih=2014 |başlık=Bilinmeyen Halk: Zazalar |çeviribaşlık=Unknown peoples: Zazas |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2237911 |dergi=Akademik Hassasiyetler |cilt=1 |sayı=1 |sayfalar=50-68

• Kaynak |soyadı=Bozbuğa |ad=Rasim |başlık=Kimlikleşme kavşağında Zaza kimliği ve Zaza hareketi|tür=PhD |yayıncı=Gazi Üniversitesi|dil=Türkçe|çeviribaşlık=Zaza Identity and Zaza Movement at Crossroads of Identity Formation|yıl=2019 |iş= |yer=Ankara

• Kaynak |soyadı=Arakelova |ad=Victoria |tarih=1999 |başlık=The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region |dergi=Iran & the Caucasus |cilt=3/4 |sayfalar=397-408|doi=10.1163/157338499X00335 |jstor=4030804 |issn=1573-384X

• 38 ra Jü Pelge, Dr. H. Çağlayan, Tij Yayınları

• Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20201202215807/https://docserv.uni-duesseldorf.de/servlets/DerivateServlet/Derivate-39270/Arslan_Dissertation_Submit_Bib_A1.pdf |tarih=2 Aralık 2020 . Dissertation, Universität Düsseldorf.

• Kaynak |soyadı=Andrews |ad=Peter Alford |başlık=Ethnic Groups in the Republic of Turkey | |yayıncı=Reichert Verlag |yıl=1989 |yer= Wiesbaden

• Kaynak |soyadı=Paul |ad=Ludwig |başlık=The Iranian Languages |yayıncı=Routledge |yıl=2009 |isbn=978-0-7007-1131-4 |editör-soyadı=Windfuhr |editör-ad=Gernot |yer=New York|bölüm=Zazaki

• Kaynak |soyadı=Paul |ad=Ludwig |tarih=1998 |başlık=The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages |url=https://www.iranchamber.com/literature/articles/zazaki_among_iranian_languages.pdf |erişimtarihi=28 Ekim 2025 |website=Iran Chamber |yayıncı=Open Publishing

• Kaynak |soyadı1=Keskin |ad1=Mesut |başlık=Zaza Dili (Zaza Language) |tarih=2015 |yayıncı=Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi |yer=Bingöl |cilt=1 |sayı=1 |url=http://static.dergipark.org.tr/article-download/imported/5000099061/5000092464.pdf |erişimtarihi=7 Haziran 2020 |dil=Türkçe|arşivtarihi=7 Haziran 2020 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20200607121510/http://static.dergipark.org.tr/article-download/imported/5000099061/5000092464.pdf |ölüurl=evet

• Kaynak|soyadı1=Kalafat |ad1=Yaşar |başlık=Anadolu Türk Halk Sufizmi: Zazalar |tarih=1996 |url=http://isamveri.org/pdfdrg/D061203/1998/1998_KALAFATY.pdf |erişimtarihi=7 Haziran 2020 |yayıncı=Dinler Tarihi Derneği Yayınları |yer=Ankara |dil=Türkçe

• Belge ve Tanıklarıyla Dersim Direnişleri, M. Kalman, Nujen Yayınlar

• Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, ISBN|3-88226-413-6, pp. 336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)

• Dersim, Jandarma Umum Komutanlığı'nın Raporu, Kaynak Yayınları

• Dersim Tarihi, Ali Kaya, Can Yayınları

• Dersim’de etnik kimlik Gülsün Fırat, “Herkesin bildiği sır: Dersim" adlı kitapta, İletişim Yay., 2010

• Dersim Yazıları, Sait Çiya, Tij Yayınları

• Dersim Zaza Ayaklanmasının Tarihsel Kökenleri, Ebubekir Pamukçu, Yön Yayıncılık

• Dersim-Zaza Tarihi, Seyfi Cengiz

• Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997

• Die Schwäche der Türkischen Arbeiterbewegung im Kontext der nationalen Bewegung (1908-1945), Hüseyin Çağlayan, Frankfurt, 1995

• Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997

• Faruk İremet, "Zonê Ma Zazaki" (Dilimiz Zazaca), (Our language Zaza), Stockholm 1996, İremet Yayınları

• İranice Ansiklopedisi Zaza (Dımli)

• Kulê 38i, Munzur Çem, Peri Yayınları

• Kürt Aşiretleri Üzerine Sosoyolojik Tetkikler, Ziya Gökalp, Sosyal Yayınlar, Îstanbul 1992

• Kürtlük, Türklük, Alevilik, Etnik ve Dinsel Kimlik Mücadeleleri, Prof. Dr. Martin von Bruinessen, İstanbul 1999.

• Malmîsanij, K. (1996). Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri. Deng Yayınları, İstanbul.

• Türk Toplumunda Zazalar ve Kürtler, Prof. Orhan Türkdoğan, Timaş Yayınları

• Türkiye'de Etnik Topluluklar, Peter Alford Andrews, tümzamanlar yay.

• Türkiye'nin Etnik Yapısı, Ali Tayyar Önder, Fark Yayınları

• Zazalar ve Kızılbaşlar, Nazmi Sevgen, Kalan Yayınları

• Zaza Kürtler, Mehmed S. Kaya, Çevirenler: K.Ataş, M.S.Akgönül, Rupel Basım Yayın, İstanbul 2014

• Zazalar Üzerine Sosyolojik Tetkikler, H. Reşit Tankut, Kalan Yayınları

• Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, Ercan Çağlayan, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016.

• Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı, Serdar Karabulut, İzmit: Altınkalem Yayınları 2013

Dış bağlantılar

• Zaza Dernekleri Federasyonu (ZAZA-FED)

• Zazader.org - Zaza Dil ve Kültür Derneği

• Bingöl Üniversitesi Zaza Dili ve Edebiyatı Bölümü

• Zazaki.de - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi

• Zazaki.net - Zazaca ve Zazalar ile ilgili kültürel, tarihi ve edebi bilgi sitesi

• Iremet Publishing - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi

• ZazaPress - Zaza Dili ve kültür dergisi

• Enstitüyê Zazaki - Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü resmi site