Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı

Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı, 19 Mayıs 1919 tarihinde 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal'in Bandırma Vapuru ile yaptığı yolculuk sonrası Samsun'a ulaşması olayı. Bu olay Kurtuluş Savaşı'nın fiili başlangıcı olarak kabul edilmektedir.^{[1]TÜRK ULUSAL KURTULUŞ HAREKETİNİN BAŞLANGICI.}

Samsun'da Rum ve Türk halkı arasında meydana gelen çatışmaların sonlandırılması için Osmanlı Hükûmeti tarafından Mustafa Kemal görevlendirilmiş ve kendisine 9. Ordu Müfettişliği verilmiştir.^{[2]Bozdağ, İsmet: 119. sayfa} Bunun üzerine müfettiş görev bölgesine Bandırma Vapuru ile ulaşmış ve bir hafta boyunca Mantıka Palas'ta kalmıştır. Bu süreçte bölgede meydana gelen çatışmaların sebebini araştırmış ve işgalcilere karşı bizzat Türk direniş örgütlerinin kurulmasında etkin rol oynamıştır.^{[3]Ordu İle İlişki. Nutuk.} Mustafa Kemal, bu bir haftalık süreç sonunda Havza'ya geçmiştir. Havza'da geçirdiği on yedi gün sonunda ise şehirden ayrılarak Amasya'ya hareket etmiştir.

Anadolu'da genel durum

Osmanlı İmparatorluğu, 1918 yılının sonlarına gelindiğinde I. Dünya Savaşı'ndan mağlup ayrılmış, Mondros Mütarekesi'ni imzalayarak dağılma sürecinin sonuna gelmiş bir devlet görünümündeydi. Avrupa devletlerince hasta adam olarak nitelenen Osmanlı; imzaladığı ateşkes ile boğazların hakimiyetini, yeraltı kaynaklarının kullanım haklarını ve donanma ile ordu üzerindeki tüm emir haklarını İtilaf Devletleri'ne devretmişti.^{[4]Mondros Mütarekesi (Ateşkes Anlaşması). 30 Ekim 1918.}

Mondros Ateşkes Anlaşması'nı takiben İzmir; Yunanlar, Adana; Fransızlar, Antalya ve Konya; İtalyanlar tarafından işgal edilmişti. Bunların yanında Urfa, Maraş, Antep, Merzifon ve Samsun'a İngiliz askerleri çıkmış, İstanbul'da ise Kraliyet Donanması demirlemişti.^{[5]Türk Yurdunun Genel Durumu. Nutuk.} Bunlara bir tepki olaraksa Türkler tarafından Trakya-Paşaeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti, Vilâyât-ı Şarkiye Müdâfaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti, Redd-i İlhak Cemiyeti gibi cemiyetler kurulmuş ve işgali sonlandırmanın çareleri düşünülmeye başlanmıştı.^{[6]Düşünülen Kurtuluş Yolları. Nutuk.}

Müfettişlik görevinin verilmesi

Bu dönemde tüm Osmanlı topraklarında olduğu gibi Samsun'da da işgalciler ile Türk halkı arasında silahlı çatışmalar yaşanmaya başlamıştı. Bunun üzerine Arthur Calthorpe'ın imzasıyla İtilaf Devletleri, Osmanlı Hükûmeti'ne bir nota vermiş ve bölgedeki karışıklıkların giderilmesini istemiş aksi halde Mondros Ateşkes Anlaşması'nın 7. maddesinin gerekçe gösterilerek bölgenin işgal edileceğini beyan etmiştir.^{[7]Bozdağ, İsmet: 115. sayfa} Dönemin Harbiye Nazırı Abuk Ahmed Paşa ile Sadrazam Damad Ferid Paşa karışıklıkların giderilmesi görevi için Mustafa Kemal'i uygun görmüş, kendisine bu görev Abuk Ahmed Paşa tarafından bildirilmiş ve görev Mustafa Kemal tarafından kabul edilmiştir.^{[8]Bozdağ, İsmet: 116. sayfa} Mustafa Kemal bu görüşmeden sonra dönemin Genelkurmay İkinci Başkanı Kâzım Paşa ile görüşmüş ve yetkilerini tartışmıştır.^{[9]Atatürk'ün Samsun Günleri. samsun2019.com.tr.} Kendisine 9. Ordu Müfettişliği verilmiş, görev yetkilerinin bulunduğu ferman imzalanmıştır.^{[2]Bozdağ, İsmet: 119. sayfa} Ayrıca Mustafa Kemal bu fermanda bulunan bazı açıklamaları bizzat kendisi yazmıştır.^{[10]Müfettişlik Görevimin Geniş Yetkileri. Nutuk.} Müfettişlik görev ve yetkilerinin yer aldığı fermanın görevleri içeren maddeleri kısaca şu şekildedir:

1. Bölgede düzenin kurulması, yerleştirilmesi ve olayların sebebinin araştırılması.

2. Bölgede varlığı söz edilen silah ve cephanelerin toplanarak Osmanlı depolarına yerleştirilerek korunması.

3. Bölgede yer aldığı iddia edilen Türk direniş topluluklarının dağıtılması.

Ayrıca fermanda Mustafa Kemal'in 3 ve 4. kolordular ile; Diyarbakır, Bitlis, Elazığ, Ankara ve Kastamonu illerinin kolordu komutanlarına doğrudan emir verebileceği yetki açıklamaları arasında yer almaktadır.^{[11]Bozdağ, İsmet: 120. sayfa} Bu ferman ile 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal, Anadolu coğrafyasının tüm doğu kısmına emir verebilecek rütbeye erişmiştir.

Müfettişlik görevini kendisini İstanbul'dan uzaklaştırmak için verilmiş bir görev olarak düşünen^{[12]Bir kurtuluş hikayesi: Samsun’a çıkış. 23 Mayıs 2006.} Mustafa Kemal kaleme aldığı Nutuk adlı eserinin 1. bölümünde yer alan Benim Kararım adlı kısmında görevi kabul edişinin ardındaki düşüncelerini şu şekilde kaleme almıştır:^{[13]Benim Kararım. Nutuk.}

“Osmanlı ülkeleri bütün bütüne parçalanmıştı. Ortada bir avuç Türkün barındığı bir ata yurdu kalmıştı. Son sorun, bunun da paylaşılmasını sağlamak için uğraşılmaktan başka bir şey değildi. Osmanlı Devleti, onun bağımsızlığı, padişah, halife, hükûmet, bunların hepsi anlamını yitirmiş birtakım anlamsız sözlerdi. Neyin ve kimin dokunulmazlığı için kimden ve ne gibi yardım istemek düşünülüyordu? Öyleyse sağlam ve gerçek karar ne olabilirdi? Baylar, bu durum karşısında bir tek karar vardı. O da ulus egemenliğine dayanan, tam bağımsız yeni bir Türk devleti kurmak. İşte, daha İstanbul'dan çıkmadan önce düşündüğümüz ve Samsun'da Anadolu topraklarına ayak basar basmaz uygulamaya başladığımız karar, bu karar olmuştur.”

Falih Rıfkı Atay ve Mahmut Nedim Soydan'ın anılarına dayandırılan Nutuk Öncesi Atatürk Konuşuyor adlı kitapta Mustafa Kemal'in yolculuk öncesi VI. Mehmed ile görüştüğü ve padişahın kendisine şunları söylediği yazmaktadır:^{[14]Bozdağ, İsmet: 132. sayfa}

“Paşa, paşa! Şimdiye dek devlete çok hizmet ettin. Bunların hepsi artık bu kitaba girmiştir, tarihe geçmiştir!.. Bunları unutun, asıl şimdi yapacağınız hizmet hepsinden daha önemli olabilir! Paşa, paşa... Devleti kurtarabilirsin!..”

Samsun'a hareket

15 Mayıs 1919 tarihindeki bu görüşmeden sonra kendisi için hazırlanan ve onu Samsun'a götürecek olan Bandırma Vapuru'nun kaptanı İsmail Hakkı Bey'i makamına çağırtarak yolculuk hakkında bilgi almış ve ertesi gün öğle üzeri hareket edeceklerini bildirmiştir. Yolculuk günü vapur, Sirkeci Garı açıklarında İngilizler tarafından aramaya ve kontrole tabi tutulmuş^{[15]Bozdağ, İsmet: 133. sayfa} ve Mustafa Kemal, Beşiktaş İskelesi'nden motor ile Kız Kulesi açıklarında vapura binmiştir. Vapur hareket etmeden önce Rauf Bey Mustafa Kemal'e vapurun işgal kuvvetlerine mensup bir torpido tarafından takip edileceğini ve batırılacağını haber aldığını belirtmiş fakat o, yolculuğun planlandığı gibi süreceğini söylemiştir.^{[12]Bir kurtuluş hikayesi: Samsun’a çıkış. 23 Mayıs 2006.}

Vapur, Mustafa Kemal ile birlikte 23 subay ve memur ile 25 astsubay, erbaş ve er ile beraber 16 Mayıs 1919 tarihinde öğleüzeri İstanbul'dan Samsun'a doğru yola çıkmıştır. Rauf Bey'in belirttiği İngiliz gemisi, Bandırma Vapuru'nu izlemeye başlamış ancak Karadeniz'e açıldıktan sonra fırtınalı havada izlerini kaybetmiştir. Mustafa Kemal, İsmail Hakkı Bey'e karaya yakın bir rota izlemesini ve düşman saldırısı halinde gemiyi en yakın sahile oturtmasını emretmiştir.^{[16]Kayseri Akın Gazetesi, Burhanettin Akbaş} Sert havada, dalgalı bir denizde yol alan gemi 17 Mayıs günü gece saat 23.00 civarında İnebolu Limanı'na girmiş,^{[17]Milliyet Gazetesi, 15 Kasım 1998, 79 yıllık ayıptan kurtuluyoruz} 18 Mayıs 1919 tarihinde öğleüzeri 12.00'de de Sinop Limanı'na yanaşmıştır.^{[12]Bir kurtuluş hikayesi: Samsun’a çıkış. 23 Mayıs 2006.} Üsteğmen Hikmet Bey sandal ile kıyıya çıkmış ve yolda olduklarını Samsun Tümen Komutanlığına telgraf ile bildirmiştir. Bandırma Vapuru, bu telgraftan bir gün sonra da 19 Mayıs 1919'da Samsun'a varmıştır.^{[5]Türk Yurdunun Genel Durumu. Nutuk.}

Bandırma gemisi yolcuları

Bandırma gemisinde bulunan asker ve siviller şunlardır:^{[18]MUSTAFA KEMAL'in SAMSUN'a ÇIKIŞI.[19]Murat, Bardakçı. İşte, Bandırma Vapuru’nun biri kadın üçü çocuk 79 yolcusu. 19 Mayıs 2020.}

Mustafa Kemal Paşa ile müfettişlik heyetinin asker ve sivil mensupları

• Dokuzuncu Ordu Kıt'aları Müfettişi Mirliva Mustafa Kemal Paşa

• Erkân-ı Harbiye Reisi Miralay Kâzım Dirik

• Sıhhiye Müfettişi Miralay İbrahim Talî Öngören

• Erkânıharbiye Kaymakamı Mehmet Arif Bey

• Erkânıharbiye Binbaşı Hüsrev Gerede

• Topçu Müfettişi Binbaşı Kemal Doğan

• Sıhhiye Müfettiş Muavini Binbaşı Refik Saydam

• Yaver Piyade Yüzbaşı Cevat Abbas Gürer

• Piyade Yüzbaşı Mustafa Vasfi Süsoy

• Piyade Yüzbaşı Ali Şevket Öndersev

• Piyade Yüzbaşı Mümtaz Efendi (Tünay)

• Piyade Yüzbaşı İsmail Hakkı Efendi (Ede)

• Tabip Yüzbaşı Behçet Efendi (Feyzioğlu)

• Piyade Mülâzım-ı Evvel Hayati Efendi

• Piyade Mülâzım-ı Evvel Arif Hikmet Efendi (Gerçekçi)

• Yaver Topçu Mülâzım-ı Sani Muzaffer Kılıç

• Mülâzım-ı Evvel Abdullah Efendi (Kunt)

• Müşavir-i Adlî Ali Rıza Bey

• Tabur Hesap Memuru Rahmi Efendi

• Tabur Hesap Memuru Ahmed Nuri Efendi

• Sınıf-ı Sani Faik Efendi (Aybars)

• Zabit Vekili Tahir Efendi

• Sınıf-ı Rabî' Memduh Efendi (Atasev)

Üçüncü Kolordu Kumandanı

• Miralay Refet Bey (Bele)

Astsubay, erbaş ve erler

• Kıdemli Çavuş Osman Nuri oğlu Ali Faik Efendi

• Kıdemsiz Çavuş İbrahim İzzet oğlu Atıf

• Çavuş Ali oğlu Musa (Aydınlı)

• Çavuş Mustafa oğlu Kemal (Konyalı)

• Çavuş Kemal oğlu Mustafa (Konyalı)

• Onbaşı Tevfik oğlu Adem (Çatalcalı)

• Onbaşı Ali oğlu Rıfat (Sivaslı)

• Onbaşı Rıfat oğlu Ali (Sivaslı)

• Nefer Hüseyin oğlu Mehmed (Sincanlı)

• Nefer Ahmed oğlu Emin (Sincanlı)

• Nefer Mustafa oğlu İsmail Sincanlı)

• Nefer İbrahim oğlu Ömer (Sincanlı)

• Nefer Kerim oğlu Mehmed (Alanyalı)

• Nefer Hasan oğlu Ulvan (Sungurlulu)

• Nefer Mehmed oğlu Mehmed (Geredeli)

• Nefer Mehmed oğlu Hasan (Kadıköylü)

• Nefer Mehmed oğlu Durmuş (Mudurnulu)

• Nefer Mehmed oğlu Ali (Geyveli)

• Nefer Abdullah oğlu Musa (Divrikli)

• Nefer Abdullah oğlu Mehmed (Tokatlı)

• Nefer Şakir oğlu Nuri (Geredeli)

• Nefer Hasan oğlu Hüseyin (Akhisarlı)

• Nefer Bekir oğlu Mahmud (Yenihanlı)

• Nefer İhsan oğlu Mehmed Lütfi (Üsküdarlı)

• Nefer Abdullah oğlu Ali (İzmirli)

Geminin mürettebatı

• Kaptan İsmail Hakkı Durusu

• İkinci kaptan Üsküdarlı Tahsin Bey

• Kâtip İsmail Bey

• Güverte lostromosu Hasan Reis

• Serdümen Temel Şükrü Efendi

• Serdümen Basri Ali Efendi

• Ambarcı Ahmet Hasan Efendi

• Ambarcı Maksut Süleyman Efendi

• Tayfa Cemil Süleyman Efendi

• Tayfa Rahmi Hüseyin Efendi

• Tayfa Temel Mesut Efendi

• Başmakinist Hacı Süleyman Bey

• İkinci makinist Süleyman Bey

• Vinççi Osman Emin Efendi

• Vinççi Galip Ali Efendi

• Ateşçi Halil Yusuf Efendi

• Ateşçi Mansur Arif Efendi

• Ateşçi Bahri Mehmed Efendi

• Kömürcü Mehmed Hasan Efendi

• Kömürcü Mehmed Ali Efendi

• Birinci kamarot Tevfik Muharrem Efendi (Ulusu)

• İkinci kamarot Mehmed İbrahim Efendi

• Muavin kamarot Ahmet Muhtar Efendi

• Kamarot yamağı Halit Mustafa Efendi

• Aşçı Hacı Hamdi Osman Efendi

Müfettişlik heyetinin, diğer askerlerin ve mürettebatın haricindeki siviller

Sinop Mutasarrıflığına atanan Mazhar Tevfik Bey Sinop'ta inmiştir.

Mustafa Vasfi Efendi'nin (Süsoy) ailesi

• Eşi Aliye Hanım

• Kızı Nefise

• Oğlu Mithat

• Oğlu Salih

Samsun günleri

Samsun'a 19 Mayıs'ta Tütün İskelesi'nden çıkan^{[20]Kurtuluş yolu ve Tütün İskelesi projesi. 8 Şubat 2010.} Mustafa Kemal görevinin gereklerini yerine getirmeye koyulmuş ve bazı incelemelerde bulunmuştur. Bu incelemeler sonucunda Rum çetelerinin Müslüman halka saldırdığı, yerel yöneticilerinse dış devletlerin de duruma karışmasıyla bu olaylara müdahale edemediği kanısına varmıştır.^{[3]Ordu İle İlişki. Nutuk.} Bunun üzerine Canik mutasarrıfını görevden alarak yenisini atamış ve bölgede oluşan karışıklıklara yabancı askerlere aldırmaksızın doğrudan müdahale etmesini emretmiştir.^{[3]Ordu İle İlişki. Nutuk.}

Erzurum ve Ankara'da bulunan kolordular ile iletişim kuran Mustafa Kemal müfettişlik görevleri arasında yer alan "bölgede yer aldığı iddia edilen Türk direniş topluluklarının dağıtılması"nı yerine getirmek bir kenara kendi eliyle ulusal direniş örgütleri kurulmasına önayak olmuştur.^{[3]Ordu İle İlişki. Nutuk.}

Mustafa Kemal tümüyle İngiliz denetiminde bulunan şehirde ulusal hareketin yönetilemeyeceğine kanaat getirmiş ve 25 Mayıs günü Havza'ya hareket etmiştir.^{[21]Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı.} Havza'da geçen günlerinde Ankara ve Konya'daki kolordu komutanları ile telgraflaşmış, ülkedeki genel durum hakkında bilgi almaya çalışmıştır.

Bir hafta Samsun'da, on yedi gün de Havza'da kalan Mustafa Kemal bu süreçte Anadolu'nun ve halkın genel durumu hakkında bilgi alarak ulusal hareketin fikirsel temellerini atmıştır.^{[22]Ulusal Örgütler Kurulması ve Ulusun Uyarılması. Nutuk.} Bunun yanında 28 Mayıs 1919 günü müdâfaa-i hukuk cemiyetlerine gönderdiği bir genelgeyle İzmir'in İşgali'nin protesto edilmesini istemiş ve bunun sonucunda tüm Anadolu'da 96 miting gerçekleştirilmiştir.^{[23]İzmir, İstanbul ve Maraş'ın İşgaline Tepkiler.} Bu, Osmanlı Hükûmetince hoş karşılanmamış ve kendisinin İstanbul'a dönmesi emredilmiştir.^{[24]Atatürk'ün 19 Mayıs 1919'da Samsun'a Çıkışı Ve Türkiye'de Milli Egemenlik İlkesinin Gerçekleşmesi.} Harbiye Nezareti'ne oyalayıcı bir telgraf gönderen müfettiş 12 Haziran 1919 günü Amasya'ya hareket etmiş ve burada bir genelge ilan ederek açıktan açığa Millî Mücadele'nin başladığını duyurmuştur.^{[25]Millî Hakimiyet Fikrinin Gelişmesi. 1986.}

Önemi

Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşuna giden yolun ilk durağı kabul edilen bu olay Türk tarihindeki dönüm noktalarından birisidir.^{[26]Milli mücadelenin dönüm noktası: 19 Mayıs. Anadolu Ajansı, 25 Mayıs 2007.} Şark Meselesi adı altında yok edilmek istenen Türkler için 19 Mayıs 1919 günü millî bağımsızlığa, çağdaşlaşma ve demokratikleşmeye giden yolun ilk adımıdır.^{[27]Millî Mücadele İçerisinde “19 Mayıs 1919”. 20 Eylül 2004.}

Bu gün Atatürk'ün çok önem verdiği bir gündür.^{[28]Baba Soyunun Köyü: Kocacık. 19 Mayıs 2006.} Atatürk, cumhuriyet kurulduktan sonra 19 Mayıs'ın önemini bu günü doğum günü olarak kabul ederek göstermiştir.^{[29]Atatürk'ün Doğum Tarihi Üzerine. Ekim 1980.}

Ayrıca 19 Mayıs 1938'den beri millî bayram olarak kutlanmaktadır.^{[30]19 MAYIS 1919 TARİHİNİN ANLAMI VE ÖNEMİ.} Ancak Atatürk "doğum günüm" dediği 19 Mayıs kutlamalarına bir kez katılabilmiştir.^{[31]19 Mayıs: Ata'nın doğum günüm dediği tarih.}

Tartışmalar

Günümüzde Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı ile ilgili çeşitli yorumlar bulunmaktadır. Bu yorumlar ise VI. Mehmed'in Anadolu Hareketi'ne destek verip vermediği konusu etrafında dönmektedir. Metin Hülagü'nün yazmış olduğu Yurtsuz İmparator Vahdeddin adlı kitap^{[32]Yurtsuz İmparator Vahdeddin. 2010.} bu iddiaların yer aldığı kitaplardandır. Kitapta İngiliz gizli belgelerine dayandırılarak VI. Mehmed'in Mustafa Kemal'e 40.000 mecidiye verdiği ve Anadolu Hareketi'ni desteklediği yazmaktadır.^{[33]M. Kemal'i Vahdettin mi gönderdi?.} Ancak Turgut Özakman bir konferansında bu iddiaların gerçek olmadığını savunmuştur.^{[34]İşgalci Namusu Kadar Olamamak... 24 Şubat 2009.} Ayrıca Mustafa Kemal, Nutuk adlı yapıtında VI. Mehmed'in Anadolu Hareketi'ne destek vermesi bir yana, bu hareketi sindirmeye çalıştığını belirtmiş ve kendisinden vatan haini diyerek bahsetmiştir.^{[5]Türk Yurdunun Genel Durumu. Nutuk.}

Kültürel etkileri

Samsun 19 Mayıs Stadyumu ve Ondokuz Mayıs Üniversitesi, adlarını bu olaydan alır.