Garip hareketi

Garip hareketi, garipçiler ya da birinci yeni;^{[1]Durmuş, Mitat. Garip Şiiri Bağlamında Geleneğin Sorunsallaştırımı. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, Aralık 2009, s. 1.} Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın kurduğu ve Türk şiirinde yer etmiş anlayışları reddeden ve söyleyiş güzelliğini esas alan edebiyat akımıdır.

Tarihçe

Ortaya çıkış

Ankara Erkek Lisesinde eğitim gören Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday'ın 1936 yılında yüksek eğitimlerini tamamlamalarının ardından 1936'da Ankara'ya dönen Orhan Veli, üçlünün tekrar edebiyata dönmesine vesile oldu. 1936'da çıkarmaya başladıkları Varlık dergisinin 1937'de çıkan 101. sayısında RaymondRadiguet'ten yapılan Kelebek şiiri çevirisi ve Orhan Veli'nin Saksılar şiiri bu türün ilk örnekleri olarak kabul edilir.^{[2]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge Yayıncılık, 2021, s. 97.}

Garip şiirinin dönemleri

I. Dönem

1937 yılında Kelebek ve Saksılar şiirleriyle ilk örneklerin verildiği dönemdir. Bu dönemde akımın ilkeleri konusunda fikir birliği bulunmamaktadır.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.}

Garip

Orhan Veli'nin tavsiyesiyle üç şairin çıkardığı ilk şiir kitabıdır. Kitabın önsözünde şiir hakkındaki ortak görüşleri dile getirilmiştir ve Garipçilik akımının çizgisi ilk defa belirlenmiştir.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.} Ona göre anlatımın süslenmesi, somutlanması veya soyutlanması anlama zarar vermektedir.^{[4]Şahan, Kayhan. Metaforlar ve Orhan Veli Şiiri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı, Eylül 2018, s. 1823.}

Kitabın önsözü ilk ve ikinci baskıda farklı olup ikisini de yazan Orhan Veli Kanık'ın fikir değişimleri görülmektedir.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.}

Kitapta yayımlanan 61 şiirin bazıları daha önce Varlık, İnsan, Ses, Yenilik, Oluş ve Sokak gibi yayın organlarında yayımlanmıştı.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.}

II. Dönem

Garip kitabının yazılması ile başlayan dönem üçlünün birbirlerinin şiirleri hakkında tartışması ve askerlik hizmeti için edebiyattan uzaklaşmaları ile sonlanmıştır.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.}

III. Dönem

Üçlünün askerlikten dönmelerinden sonra başlayan bu dönemde birlikte hareket etmek yerine bireysel hareket etmeye başlamışladır.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.}

IV. Dönem

Üç yazarın yazı kurulunda olduğu Yaprak dergisi etrafında gerçekleşen dönemdir. 28 sayı çıkartan bu derginin yayımlarını sonlandırmasından birkaç ay sonra Orhan Veli'nin ölmesiyle bu dönem de kapanmıştır.^{[3]Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatı. İlbilge, 2021, s. 98.}^{[5]Gökalp, Gonca. Cumhuriyet Dönemi Türk Şiiri ve Behçet Necatigil. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Temmuz 1993, s. 354-355.}

Garip akımından sonra

Hece ölçüsüne tepkili yazarların etrafında toplandığı Mavi dergisi 1952 yılında Teoman Civelek, Ülkü Arman, Güner Sümer ve Bekir Çiftçi tarafından çıkartılmaya başlanmıştır. Daha sonra bu dergide Attila İlhan, Ahmet Oktay ve Yılmaz Gruda da eserler yayımlamıştır. Daha sonra bu yazarlar Maviciler olarak bilinen bir akımı benimsemiştir. Maviciler ise İkinci Yenicilerin zeminini hazırlamıştır.^{[6]Gökalp, Gonca. Cumhuriyet Dönemi Türk Şiiri ve Behçet Necatigil. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Temmuz 1993, s. 356.}

Biçim

Garip önsözünde şu görüşlerden bahsedilmiştir:^{[7]Geçgel, Hulusi. Hayal Kültür Sanat Edebiyat Dergisi. Hayal Yayıncılık, Haziran 2024, s. 2.}

Farklı sanat dallarının birbirleriyle etkileşimine karşı çıkılmalıdır.
Şiirde ahenk, vezin ve kafiye olmadan da sağlanabilir.
Şiirde her türlü anlam ve söz sanatlarından vazgeçilmelidir.

Hececilere, Nazım Hikmet'in toplumcu gerçekçi politik şiirine ve Ahmet Haşim'in öz şiiir anlayışına karşı tepki olarak anlamı ön planda tutan bir biçimde eserler verilmiştir.^{[5]Gökalp, Gonca. Cumhuriyet Dönemi Türk Şiiri ve Behçet Necatigil. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Temmuz 1993, s. 354-355.} Şairanelik anlayışını reddetmişlerdir.^{[8]Tek Parti Dönemi Edebi Akım, Grup ve Topluluklarına İzmirli Edebiyatçıların Katkıları. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, 2022, s. 1843.}

Japon haiku şiirleri ile birçok benzer özellik taşımakta olan akımın Orhan Veli'nin Kikaku'nun şiirlerini Fransızcadan Türkçeye çevirirken doğu şiiri ile karşılaştığını ve Japonların haiku şiirinden etkilendiği iddia edilmiştir.^{[9]Tekmen, Ayşe Nur. Japon şiiiri haiku ve Türk Edebiyatındaki Yansıması. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 2010.}

Garipçiler Türk Edebiyat'ında dadaizm akımını benimseyen tek topluluktur.^{[10]Bakır, Sinan. Garip Ve İkinci Yeni Şiirinin Kaynakları. 1 Ocak 2021, s. 8.}