Turkipedia
Menü
Giriş yapHesap oluştur 

Lazca

İçindekiler7
  1. Coğrafi dağılım
  2. Sınıflandırma
  3. Tarihçe
  4. Alfabe
  5. Okunuş Kuralları
  6. Lehçeler
  7. Dilbilgisi
  8. Kelime hazinesi
  9. Lazca bir metin örneği
  10. İlgili yayınlar
  11. Dış bağlantılar
  12. Kaynakça

Lazca (lzz[1]Öztürk, Özhan. Karadeniz: ansiklopedik sözlük. Heyamola Yayınları, 2005, s. 768., xmf) Türkiye'nin Doğu Karadeniz kıyı şeridinde Rize ilinin Pazar ilçesinde bulunan Melyat Deresi'nden başlayarak Gürcistan'ın Türkiye ile paylaştığı Sarp köyüne[2]Wilson, Donnan. A Companion to Border Studies. John Wiley & Sons, 2012, s. 276. uzanan bölgede yaşayan Laz halkı tarafından konuşulan eski Kolhi dilinin devamı olduğu düşünülen bir Güney Kafkas dilidir.[3]Gündüz, Ali. Hemşinliler: dil, tarih, kültür. Ardanuç Kültür Yardımlaşma Derneği, 2002, s. 14.

Lazca yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Lazca, Türkiye'deki ve Gürcistan'daki Lazların sadece küçük bir kesmince konuşulmaktadır. Lazlarda anadili olarak Lazcanın yerini Türkiye'de Türkçenin, Gürcistan'da Gürcücenin almasından dolayı dil, Türkiye'de ve Gürcistan'da yok olma sürecine girmiştir ve UNESCO, Türkiye'de ve Gürcistan'da Laz dilini Dünya yıllık "Atlas of the World's Languages in Danger" (Tehlikede olan Dünya Dilleri Atlası)na eklemiştir ve burada Türkiye'de ve Gürcistan'da Laz dilini "definitely endangered language" (kesinlikle tehlikede bir dil) olarak tanımlamıştır. Aynı durum başka ülkelerde yaşayan Lazlar için de söz konusudur.[4]UNESCO Culture Sector, UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger, 2021.

Coğrafi dağılım

Lazca, Laz halkının yerli olarak yaşadığı Ardeşen, Pazar,[5]Öktem, Serdar. 3 Hürel--: bir efsanenin öyküsu. Ada Müzik, 2000, s. 17. Fındıklı, Arhavi, Hopa, Kemalpaşa, Borçka ve İkizdere (birkaç köy) ilçelerinin yanı sıra 93 Harbi'nden sonra göç edilen Marmara ve Batı Karadeniz bölgelerindeki Akçakoca,[6]Bolu il yıllığı. Millî Eğitim Basımevi, 1968, s. 154. Bursa, Düzce, Gemlik, Gölcük, Hendek, İzmit, Karamürsel, Maşukiye, Samsun, Sapanca, Yalova, Akyazı kentlerine bağlı bazı köylerde konuşulmaktadır.[7]Şimşir kokardı Azlağa. 2005, s. 14.[8]Lazca Nerelerde Konuşulur (Lazların Memleketleri). lazca.org, 31 Mayıs 2013.

Bunun yanı sıra Gürcistan'ın Batum kentinin beş köyünde ve şehir merkezinde, Osmanlı ve Sovyetler Birliği'nin sürgün politikaları neticesinde Lazların sürüldükleri; Kazakistan ve Kırgızistan gibi ülkelerde Lazlar tarafından konuşulmuş olduğu tahmin edilmektedir.[9]Kırgızistan'da Yaşayan Sürgün Lazlar. ahiska.org.tr, 2011. Aynı zamanda, Laz diasporasının yaşadığı Almanya, Hollanda, Fransa, Avusturya, İsviçre, İsveç gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan Lazlar tarafından da konuşulmaktadır.

1975 yılında köy nüfusları baz alınarak Doğu Karadeniz'de Lazca konuşanların sayısının yaklaşık 90.000, Marmara bölgesinin Laz çoğunluklu köylerinde Lazca konuşanların sayısının ise yaklaşık 25.000 kişi olduğu hesaplanmıştı.[10]Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi Lazlar maddesi. turuz.com, 1995, s. 514. Peter Alford Andrews, 1992 yılında Doğu Karadeniz'de yaptığı ve ilçe yerlilerinin dahil edildiği araştırmada Lazca konuşan nüfusun Arhavi'de %100, Ardeşen ve Fındıklı'da %80, Pazar ve Hopa'da %50, Çamlıhemşin'de %45 ve Borçka'da %5 oranında olduğunu yazmıştı.[11]Ayşe Serdar. Yerel ve Ulusal Ölçekte Lazlığın Etnik Sınırlarının Yeniden İnşası: Dil, Hafıza, Kültür. dergipark.org.tr, 2015.

Sınıflandırma

Lazca dilbilimsel olarak Güney Kafkas dil ailesinin Karto-Zan dilleri grubunun Zan dilleri koluna bağlı bir dildir.[12]Lazca. Glottolog, 2023.[13]Lazca. Ethnologue, 2023. Güney Kafkas dil ailesi Gürcüce, Lazca, Megrelce ve Svanca'dan oluşmakta olup Gürcüce ve lehçeleri, Megrelce ve Lazca bu aile içinde Karto-Zan grubunu oluşturmaktadır. Lazca bu grup içinde Megrelce ile birlikte Zan dilleri kolunu oluşturmaktadır. Tüm bu diller Proto-Güney Kafkasya diliden türemiş Kafkas dilleridir.

Lazca, birlikte Karto-Zan grubunu oluşturduğu Megrelce ile kısmi karşılıklı anlaşılabilirliğe sahiptir. Lazca ve Megrelce son 500 yıl içinde bölgeye Türk akınları sonucunda kuzeyde Megreller (Megrelce) ve güneyde Lazlar (Lazca) kalacak şekilde ikiye ayrılıp farklılaşmıştır.[14]Schulze, Wolfgang. Languages in the Caucasus. 2009.

Tüm Kafkas dilleri gibi Lazca bol miktarda ünsüz sese (consonant) sahip olup diğer Güney Kafkas dillerinde bulunmayan /f/, /y/ ve /h/ gibi ünsüzleri ve Hopa ve Borçka (Çxala) lehçesinde kullanılan küçükdilsil ünsüz /q/ sesini de barındırdığından ait olduğu dil ailesinin ünsüz sayısı bakımından en zengin dilidir. Lazca, özellikle büyük kentlere göçen genç nüfusun hızlı asimilasyonu sonucu yok olmak üzeredir.

Tarihçe

Abhazya'da Lazca olarak basılmış bir gazete: "Mç̌it̆a Murutsxi (Kızıl Yıldız)"
Abhazya'da Lazca olarak basılmış bir gazete: "Mç̌it̆a Murutsxi (Kızıl Yıldız)"İskender Tsitaşi vd., Kamu malı, Wikimedia Commons

20. yüzyıla kadar Lazlar ve Megreller bağlı bulundukları ülkeler doğrultusunda Arap, Gürcü ve Kiril alfabelerini kullanılmışlardır. Lazların MÖ 6.-7. yüzyıllar ve sonrasında Helen kolonizasyonu ile başlayan Laz-Yunan ticari ve kültürel ilişki döneminde tapınaklarına Yunan harfleriyle yazılar yazdıklarını biliyoruz. Hatta Lazların Kudüs'te kendilerine ait bir kiliselerinin olduğunu, Lazca yazılmış İncillerinin bulunduğunu da biliyoruz. Yunan kaynaklarına göre Kolhis'de, bugünkü Poti çevresinde Kolhis Akademisi[15]Kolxis AkAdemisi. bulunmakta idi. Kolhis Akademisi'nde felsefe ile retorik dersleri veriliyordu ve kolonicilerin çocukları olan Yunan öğrenciler de burada eğitim görüyordu. Akademide muhtemelen Antik Kolh dili ve Grekçe eğitim verilmekte idi.

17. yüzyıl Türk gezgini Evliya Çelebi'nin yazdığı "Seyahat Defteri"nde geçen Lazca metinler, Lazcaya ilişkin bilinen en eski yazılı kayıtlardır.[16]Sarı, İbrahim. Dil Tarih ve Gelenekleriyle Lazlar. noktaekitap, 2017. Latin harfleriyle yazılmış bilinen en eski Lazca kayıt, İspanyol filolog Lorenzo Hervás'ın 1787'de yazdığı Kelime Bilgisi, Çok Dillilik ve 150'den fazla dile giriş (1787) kitabında geçmektedir.[17]Şendeniz, Özlem. “Kimdir Bu Lazlar?”: Laz Kimliği ve Sanal Mekânda Lazca. İletişim Yayınları.[18]Ali İhsan Aksamaz. Dünden Bugüne Lazca Gramer ve Sözlük Çalışmaları. circassiancenter.com. Kitapta Lazca sözlük listesi ve dilbilgisi notları yer almaktadır. Hervás, Lazca ile ilgili bilgileri Polonyalı bir Prens vasıtasıyla İstanbul'da yaşayan İtalyan şarkiyatçı E. Toderini'den toplamıştır. Hervás, Lazcanın Ardeşen-Pazar diyalekti ve Arhavi-Fındıklı diyalekti olmak üzere iki diyalektini tespit etmiştir. Hervás, Lazca üzerine yazdığı bölümü "Lezgi Dili" olarak adlandırdığı için bu çalışmanın varlığı 2011 yılına kadar Lazca üzerine çalışan akademisyenlerce bilinmiyordu.[19]İrfan Çağatay Aleksiva. Lorenzo Hervás’ın 1787 Tarihli Çokdilli Sözlüğündeki Lazca Malzemeler (İnceleme - Sözlükçe - Tercüme). academia.edu. 19 ve 20. yüzyılda Rosen, Klaproth, Bopp, Erckert ve Sauer gibi dilbilimciler de Lazca üzerine çalışmalar yapmıştır.[20]Tarih ve toplum: aylık ansiklopedik dergi, Issue 32. İletişim Yayınları, 1999, s. 49. Alman etnolog Adolf Dirr'in Kafkas halk şarkılarını kaydettiği ses kayıtlarında en eski Lazca ses kaydı yer almaktadır. 38 halk şarkısından oluşan kayıtlar 1909-1913 yılları arasına tarihlenmektedir.[21]Nurlybayeva, Fatima. Memory Of The Turkic World: A Review Of Historical Recordings Of The Turkic-speaking Peoples Of The Vienna Phonogrammarchive. konservatoriya.az. İoseb Kipşidze, Sergi Jgenti, Guram Kartozia, İoseb Megrelidze, İuri Siharulidze ve İrine Asatiani Lazca üzerine çalışmalarda bulunmuş Gürcü akademisyenlerdir.[22]Ali İhsan Aksamaz. Lazlar. birikimdergisi.com. Yazıya geçirilmiş en eski Lazca şiir 1898 yılına tarihlenmektedir.[23]Laz Edebiyatı. pazartesi14.com, 6 Ağustos 2019.

Yakın tarihte ilk Lazca çalışmalarını, ilk Lazca grameri yazan Rus filolog Niko Marr'a göre Hopalı Faik Efendi başlatmıştır. Niko Marr, Fındıklı'dan Reşit Hilmi Pehlivanoğlu başta olmak üzere Hopa'nın köyünden Ahmed Mehmed Köroğlu, Arhavi'nin Pilarget köyünden Ali Kurdoğlu ve Arhavi'nin Çarnavati köyünden Hanife Cezaşi'nin dönemin tanınmış Laz şairlerinden olduğunu yazmıştır.[24]Şioşvili, Tina. Laz ozan Hasan Helimişi. Livane Yayıncılık Matbaacılık, 2010, s. 9.

Marr'ın kendisi ise, 1910 yılında yayımlanan Laz Dilinin Grameri adlı eserinde Lazcayı Gürcü alfabesinin temel alan bir yazı sistemiyle yazmıştır. Bu eserin “Xрестоматией” (“Antoloji”) ((sayfa: 81-123)) adlı bölümde Lazca metinlere yer vermiştir. Destan, mesel, şiirlerden oluşan bu metinlerin bir kısmını Rusçaya çevirmiş, bir kısmını kendisinin geliştirdiği yazı sistemiyle yazılmış halde bırakmıştır. Laz Dilinin Gramerinin son kısmı olan “Cловарем”da (Sözlük) (sayfa: 125-240) Marr, Lazca kelimeleri Gürcü alfabesiyle yazmış, bu kelimelerin anlamlarını Rusça vermiştir. Nitekim sözlük bölümünün başlığı “Чанско-русскiй словарь” (Çanca-Rusça Sözlük”) adını taşımaktadır. Bazı kelimelerin Lazcaya hangi dilden girdiğini belirtmiş, Yunanca ve Osmanlıca kelimelerin kendi alfabeleriyle özgün biçimlerini de eklemiştir.[25]Nikolay Marr, Грамматика чанского (лазского) языка : С хрестоматией и словарем (Çan (Laz) Dilinin Grameri: Antoloji ve Sözlükle), 1910. çoklu resim|total_width=400|image5=Грамматика чанского (лазского) языка 02.jpg|width1=|height1=|image2= Грамматика чанского (лазского) языка 05.jpg|width2=|height2=|footer_align=|footer= Nikolay Marr’ın Laz dilinin grameri üzerine çalışmasındaki “Antoloji” bölümünün ilk sayfası (solda) ve “Sözlük” bölümünün ilk sayfası (sağda).

Günümüze ulaşmış en uzun Lazca destanın yazarı Nuri Duduşi de dönemin tanınmış Laz şairlerinden biriydi.[26]Laz Düğün Şarkıları/ Çanda Birapape. lazenstitu.com, 29 Nisan 2020. 1910 yılında Abdullah Aşıkhasanoğlu'nun Lazcanın okullarda okutulmasıyla ilgili yaptığı talep Osmanlı devleti tarafından kabul edildiyse de, I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle Lazca eğitim Osmanlı'da başlamadı. 1920'lerde İskender Chitaşi, Sohum'da direktörlüğünü yaptığı Laz okullarında kendi geliştirdiği Laz alfabesini kullanıp yazdığı Oxesapuşi Supara adlı ders kitabıyla Lazca eğitim verdi. Sonra yine Abhazya'da Mçita Muruʒxi gazetesi yayımlanıp Lazca tiyatro eserleri sergilendi, Lazca broşürler basıldı. 1930'larda Atatürk'ün aracılığı ile Türkiye'ye getirilen Fransız dilbilimci Georges Dumézil de[27]Özgün, M. Recai. Lazlar. Çiviyazıları, 1996, s. 202. Arhavili Lazlar arasından derlediği masalları “Contes Lazes” ismini verdiği kitapta Paris'te yayımladı.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk yıllarında Lazcanın unutturulması için çaba sarf edildi. Lazcanın konuşulduğu bölgedeki okullarda "Lazca Konuşanlarla Mücadele Kolları" adında öğrenci kulüpleri oluşturuldu. Lazca konuştuğu tespit edilen öğrenciler fiziksel şiddet ve baskılarla karşı karşıya geldi. Aynı dönemde belediyelerin Lazca konuşanlara ceza kesme yetkisi bulunmaktaydı.[28]Erdem Ünal Demirci. Tek Parti İktidarında Tiyatro'nun Siyasal Rolü. acikbilim.yok.gov.tr, 2009. 1939'da Artvin Halkevleri Lazcadaki Türkçe kelimeleri araştırmaya başladı. Bunun üzerine dönemin TDK Lengüistik-Etimoloji bölümünün başkanı Hasan Reşit Tankut, bu çalışmanın faydasız ve siyasi olarak zararlı olduğunu ve çalışmaların folklor üzerine yoğunlaştırılmasının gerektiğini CHP Genel Sekreterliğine yazdı.[29]Halkevinin Milli Birliği Sağlama Yolundaki Faaliyetleri (1932-1950).

Laz alfabesi Latin kökenliydi. Mevcut Türk alfabesine Lazca sesler eklenerek yeni alfabe oluşturuldu. 1991'de Osman Tamtruli'ye ait Nana Nena isimli Lazca ders kitabı Almanya'da yayımlandı. 1992'de Lazuri Ambarepe (Lazca Haberler) isimli bir dergi yine Almanya'da yayına başladı. Ardından Parpali dergisi geldi. Ardından alfabe Türkiye Lazlarının çıkardığı Lazca dergi Ogni ile Türkiye'de ilk kez kullanıldı. Ayrıca, Mjora ve Sima gibi Lazca dergiler bu alfabe ile birkaç sayı çıkardılar. 1996 yılında Faruk Benli ilk Lazca-Türkçe sözlüğü yazdı.[30]Deniz Güçer. Lazca - Türkçe Dıctıonary. milliyet.com.tr, 23 Aralık 1996. 1999'da kurulan Gelişim TV, Lazca programların yayımlandığı ilk televizyon kanalı oldu. 2000 yılında Metin Erten tarafından hazırlanan ilk Lazca-Türkçe Türkçe-Lazca Sözlük yayınlandı. 2000 yılında Türkiye'da Lazca üzerine yapılmış ilk bilimsel çalışma olan Pazar Lazcası ve Adların Durum Ekleri isimli tez, Boğaziçi Üniversitesi'nde Tanju Gürpınar tarafından yayımlandı.[31]İsmail Avcı Bucaklişi. İlk Lazca Tez. lazika.net, 5 Nisan 2012. 2004'te Tine Amse-de Jong'un yazdığı 400 sayfalık Lazca-İngilizce sözlük, 2007 yılında İsmail Avcı Bucaklişi, Hasan Uzunhasanoğlu ve İrfan Çağatay Aleksiva'nın ortak yazdığı, en kapsamlı Lazca-Türkçe sözlük olan, Büyük Lazca Sözlük (Didi Lazuri Nenapuna) yayımlandı. 2011'de ilk Lazca roman olan Daçxuri, Lazcaya resmi olarak çevrilen ilk kitap olan Çita Mapaskiri (Küçük Prens) ve ilk Lazca deneme olan Si Giçkin yayımlandı.[32]İlk Lazca çeviri kitap!. sabah.com.tr, 22 Kasım 2011.[33]Lazca Eserler Uluslararası İstanbul Kitap Fuarında. arhavizyon.com, 2 Kasım 2013. Aynı yıl ilk kez Türkiye'deki bir üniversitede (Boğaziçi Üniversitesi) Lazca dersi verilmeye başlandı.[34]Özge Bakay. Seçmeli Lazca dersi raporu. raporlar.org, Ekim 2020. 2013 yılında Türkiye'de ilk kez ilkokul ve ortaokul seviyesinde seçmeli Lazca dersler verilmeye başlandı.[35]İlk Lazca ders verildi. trthaber.com, 10 Ekim 2013.

2015 yılında Çamlıhemşin'deki Komilo köyü, Lazca adını resmiyette geri alan ilk köy oldu.[36]İlk Lazca köy adı: ‘Murat’ gitti ‘Komilo’ geldi. diken.com.tr, 30 Aralık 2015. 2016'da CHP milletvekili Mehmet Bekaroğlu, TBMM'de ilk kez Lazca konuşma yaptı.[37]TBMM’de İlk Lazca Konuşma. sivilsayfalar.org, 28 Şubat 2018. İlk Lazca edebiyat dergisi Uncire 2020'de yayın hayatına başladı. Laz Enstitüsü, 2021 yılında 7 Kasım'ı "Lazca günü" ilan etti. Günün seçilme sebebi ilk Lazca gazete Mçhita Murutsxi'nin yayınlandığı gün ve Kâzım Koyuncu'nun doğum gününün 7 Kasım olmasıydı.[38]Laz Institute declares November 7 Laz Language Day. bianet.org, 9 Kasım 2021. 2023 yılında Nuriye Günaydın, Xaticena isimli kitabı yazarak Lazca roman yazan ilk kadın oldu.[39]Nuriye Günaydın, ilk Lazca romanı yazan kadın yazar oldu. evrensel.net, 19 Ocak 2023. 21 Şubat 2024 tarihinde Uluslararası Anadili Günü olduğu için TBMM'de Lazca konuşan CHP milletvekili Tahsin Ocaklı'nın mikrofonunun sesi kesildi.[40]TBMM'de 'anadil krizi': Lazca konuşan vekilin sesi kesildi. cumhuriyet.com.tr, 22 Şubat 2024.

Bu arada Laz dili üzerine yeni çalışmalar ortaya çıktı. Dilbilimci Natela Kutelia'nın Laz dilinin fonetik yapısı üzerine çalışması 2005 yılında "ლაზურის ფონემატური სტრუქტურა" (Lazcanın Fonetik Yapısı) adı altında yayımlanmıştır.[41]Natela Kutelia, "ლაზურის ფონემატური სტრუქტურა", Tiflis, 2005 ISBN 99940-20-61-7 2023 yılında da Natia Poniava'nın "ᲕᲘᲡᲬᲐᲕᲚᲝᲗ ᲚᲐᲖᲣᲠᲘ" (Lazca öğrenelim) adlı kitabı basılmıştır.[42]Natia Poniava, "ᲕᲘᲡᲬᲐᲕᲚᲝᲗ ᲚᲐᲖᲣᲠᲘ" (Lazca öğrenelim), Tiflis, 2023. Japon dilbilimci Goichi Kojima'nın 2025 yılında yayımlanan Lazca-Türkçe Sözlükü, uzun yıllara yayılan çalışmasının bir ürünü olup Lazca kelimeleri diyalektolojik örneklerle de ele almaktadır.[43]Goichi Kojima, Lazca-Türkçe Sözlük, İstanbul, 2025, 2072 sayfa, ISBN 9786256593961

Alfabe

Ana|Laz alfabesi Günümüzde kullanılan Laz alfabesi, 1920-30'lu yıllarda Abhazya SSC'de kullanılan Laz alfabesinin 1984'te Fahri Kahraman ve Wolfgang Feurstein tarafından geliştirilmesiyle ortaya çıkmıştır.[44]Arion. Trustees of Boston University, 1998.[45]Kalogeras, Arapoglou, Manney. Transcultural Localisms: Responding to Ethnicity in a Globalized World. Winter, 2006, s. 273. 35 harften oluşan alfabe, günümüzde Laz dilinin yazımı için kullanılmaktadır.[46]Laz alfabesi. Lazca.org, 29 Ekim 2020. Gürcistan'da ise Laz araştırmalarında uzun zamandır Gürcü alfabesine dayanan Laz alfabesi kullanılmaktadır. Bu alfabeyle yazılmış pek çok araştırma bulunmaktadır.[47]Arnold Çikobava "ჭანური ტექსტები: ნაკვეთი I" (Lazca Metinler: I. Bölüm), Tiflis, 1929.[48]İoseb Kipşidze, "ჭანური ტექსტები" (Lazca Metinler), Tiflis, 1939.[49]Natela Kutelia, "ლაზური პარამითეფე", Tiflis, 1982 ISBN 9789941134203

class="wikitable" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="35" |Harfler |- |width=3% align="center"|Awidth=3% align="center"|Bwidth=3% align="center"|Cwidth=3% align="center"|Çwidth=3% align="center"|Ç̌ width="3%" align="center" |Dwidth=3% align="center"|Ewidth=3% align="center"|Fwidth=3% align="center"|Gwidth=3% align="center"|Ğwidth=3% align="center"|Hwidth=3% align="center"|Xwidth=3% align="center"|Iwidth=3% align="center"|Jwidth=3% align="center"|Kwidth=3% align="center"|Ǩ width="3%" align="center" |Qwidth=3% align="center"|Lwidth=3% align="center"|Mwidth=3% align="center"|Nwidth=3% align="center"|Owidth=3% align="center"|Pwidth=3% align="center"|P̌ width="3%" align="center" |Rwidth=3% align="center"|Swidth=3% align="center"|Şwidth=3% align="center"|Twidth=3% align="center"|Ťwidth=3% align="center"|Uwidth=3% align="center"|Vwidth=3% align="center"|Ywidth=3% align="center"|Zwidth=3% align="center"|Žwidth=3% align="center"|Ʒwidth=3% align="center"|Ǯ |- |a |b |c |ç |ç̌ |d |e |f |g |ğ |h |x |i |j |k |ǩ |q |l |m |n |o |p |p̌ |r |s |ş |t |t̆ |u |v |y |z |ž |ʒ |ǯ |- |align="center"|ა align="center" |ბ align="center" |ჯ align="center" |ჩ align="center" |ჭ align="center" |დ align="center" |ე align="center" |ჶ align="center" |გ align="center" |ღ align="center" |ჰ align="center" |ხ align="center" |ი align="center" |ჟ align="center" |ქ align="center" |კ align="center" |ყ align="center" |ლ align="center" |მ align="center" |ნ align="center" |ო align="center" |ფ align="center" |პ align="center" |რ align="center" |ს align="center" |შ align="center" |თ align="center" |ტ align="center" |უ align="center" |ვ align="center" |ჲ align="center" |ზ align="center" |ძ align="center" |ც align="center" |წ

Lazcada "Q" ünsüzü sadece Hopa, Batum ve Borçka'da kullanılır.

Okunuş Kuralları

Laz alfabesinde yer alan bazı harfler (a, b, d, e, f, h, j, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v) telaffuz edilirken Türkçe karşılıklar bulunabilir. Yalnız diğer seslerin Türk alfabesinde karşılıkları yoktur. Harflerin telaffuzları şu şekildedir:

  • İstisnalar:

  1. Lazcada -â, -ö ve -ü sesleri aslında vardır. Ancak bunlar Türkçedeki gibi belirgin değildir. Bu yüzden bunların Laz alfabesine alınmasına gereksinim duyulmamıştır. Bu seslilerin olduğu kelimeleri yazmak için başlarına -y sessizi koyulup yazılır. Örneğin: gölapi (batır) kelimesi gyolapi şeklinde; çari(ekmek) kelimesi de çari biçiminde yazılır.

  1. R r sessizi Hopa ve Arhavi lehçelerinde kaybolmuşçasına okunur. Bazen y sesine dönüşür, bazen de tamamen kaybolur. Bu yönüyle de Çekçedeki Ř - ř sessizlerine benzer.

  1. Laz alfabesinde ikişer harf ile yazılan /ky/, /üy/ ve /gy/ sesbirimlerinin boğumlanma bölgeleri, ortadamak artdamak sınırı ile dil sırtının orta kısmı arasıdır.

Lehçeler

Glottolog Lazcayı Doğu Lazca, Batı Lazca ve Vice-Arxava olmak üzere üç ana lehçeye ayırmaktadır. Bu lehçelerden Doğu Lazca Chxala ve Xopa olmak üzere iki; Batı Lazca Atina-Pazar ve Samurzakan-Zugdidi olmak üzere iki alt lehçeye ayrılmaktadır.

Niko Marr (1910) ve Çikobava (1936), Bucaklişi (2000, Mjora I 48), Lazcanın, Hopa, Arhavi-Fındıklı ve Ardeşen-Pazar'da konuşulan üç lehçeden oluştuğunu ileri sürmüşlerse de Goichi Kojima ile Bucaklişi'nin Lazca Gramer adlı çalışmasında lehçe sayısı beşe çıkarılmıştır. Bununla beraber Lazca Doğu (Hopa, Arhavi) ve Batı (Pazar, Ardeşen) şeklinde iki ana grupta da incelenmektedir.[50]Nişanyan, Nişanyan. Black Sea. Boyut Yayın Grubu, 2000, s. 132. Lazcanın lehçeleri şunlardır:

  • Arkabuli (არქაბული) - Arhavi (Arkabi-არქაბი) ve Fındıklı Viunicode|ǯe-ვიწე) ilçesinde konuşulur.

  • Atinuri (ათინური) - Pazar (Atina-ათინა) ilçesinde konuşulur.

  • Artaşenuri (არტაშენური) - Ardeşen (Art̆aşeni-არტაშენი) ve Çamlıhemşin'de konuşulur.

  • Çxaluri (ჩხალური) - Borçka ilçesi Çhala (Çxala-ჩხალა) vadisinde konuşulur.

  • Xopuri (ხოფური) - Hopa (Xopa-ხოფა) ve Batum'da konuşulur.

Lazcanın Pazar lehçesi, bölgede yapılan ticaretin etkisiyle Türkçe ve Pontus Rumcası'ndan fazlaca etkilenmiştir.[51]Önder, Ali Tayyar. Türkiye'nin etnik yapısı: halkımızın kökenleri ve gerçekler. Kripto Kitaplar, 2008, s. 274. Ardeşen ve Çamlıhemşin lehçesi; Pazar lehçesine paralellik gösterir. Fındıklı ve Arhavi lehçesi ise Pazar'a nazaran Türkçeden daha az etkilenmiştir. Hopa lehçesi ise gerek diğer kardeş dil Gürcüce, gerekse Megrelceye en fazla benzeyen lehçedir.[52]A.H. Keane, Elisee. The Earth And Its Inhabitants. Concept Publishing Company, 2007, s. 95. Borçka'nın Düzköy köyünde konuşulan Lazca ise hiçbir lehçeye benzemeyecek kadar farklıdır.

Örneklerle Lazcayı lehçeleriyle karşılaştırmak gerekirse:

class="prettytable" ! width="50" | Türkçe ! width="80" | Pazar ! width="80" | Ardeşen ! width="80" | Arhavi ! width="80" | Hopa |- |seviyorummalimben maoropen p̌orom p̌qorop |- |seviyorsungalimben gaoropen orom qorop |- |seviyoralimben aropen oroms qorops |- |seviyoruzmalimberan maoropenan p̌oromt p̌qorot |- |seviyorsunuzgalimberan gaoropenan oromt qoropt |- |seviyorlaralimberan aoropenan oroman qoropa class="wikitable" !Türkçe !Ardeşen !Arhavi |- |biliyorum |komişgun |komiçkin |- |biliyorsun |kogişgun |kogiçkin |- |biliyor |kuşgun |kuçkin |- |biliyoruz |komişgunan |komiçkinan |- |biliyorsunuz |kogişgunan |kogiçkinan |- |biliyorlar |kuşgunan |kuçkinan class="wikitable" !Türkçe !Lazca !İngilizce !Gürcüce !Sırpça !Yunanca !Baskça |- |ben |ma (მა) |I |me (მე) |ja (Ја) |ego (Εγώ) |i |- |sen |si (სი) |you |şen (შენ) |vi (Ви) |eseis (Εσεις) |zuk |- |o |him/heya (ჰიმ) (ჰეია) |he\she\it |is (ის) |on (Он) |aftos (Αυτος) |he |- |biz |şku (შქუ) |we |çven (ჩვენ) |mi smo (Ми смо) |eimaste (Ειμάστε) |garen |- |siz |tkva (თქვა) |you |tkven (თქვენ) |vi (Ви) |eseis (Εσεις) |zuk |- |onlar |hini/hentepe (ჰინი) (ჰენთეფე) |they |isini (ისინი) |su (Су) |itan (Ητάν) |ziren |- |anne |nana (ნანა) |mother |deda (დედა) |majko (Мајко) |mitera (Μητέρα) |amak |- |baba |baba (ბაბა) |father |mama (მამა) |otac (Отаћ) |pateras (Πατέρας) |aita |- |kız kardeş |da (და) |sister |da (და) |sestre (Сестре) |adelfi (Αδελφή) |arrebak |- |erkek kardeş |cuma (ჯუმა) |brother |dzma (ძმა) |brat (Брат) |adelfos (Αδελφός) |anaia |- |büyük anne |didi nana (დიდი ნანა) |grandmom |bebia (ბებია) |baka (Бака) |giagia (Γιαγιά) |amona |- |dede |p̌ap̌uli (პაპული) |granddad |babua (ბაბუა) |deda (Деда) |pappous (Παππούς) |aitona class="wikitable" !Türkçe !Lazca !Gürcüce !İngilizce |- |gel |moxti (მოხთი) |modi (მოდი) |come |- |git |igzali (იგლაზი) |tzadi (წადი) |go |- |saç |toma (თომა) |tma (თმა) |hair |- |sus |dostivi (დოსთივი) |mokete (მოკეტე) |shut up |- |burun |çxindi (ჩხინდი) |tsxviri (ცხვირი) |nose |- |nerede |so (სო) |sad (სად) |where |- |neden |muşeni (მუშენი) |ratom (რატომ) |why |- |kim |mi (მი) |vin (ვინ) |who |- |ne |mu (მუ) |ra (რა) |what |- |nasıl |muç̌o (მუჭო) |rogor (როგორ) |how |- |oturuyorum |kopxer (ქოფხერ) |vzivar (ვზივარ) |I am sitting |- |iyi |ǩai/vrosi (კაი/ვროსი) |kargi (კარგი) |good |- |Lazca |Lazuri nena (ლაზური ნენა) |Lazuri ena (ლაზური ენა) |Laz language

Dilbilgisi

Ana|Lazca dilbilgisi Lazca fiillerin ağırlıkta olduğu dilidir. Fiillerin başına konan 50'ye yakın fiil önek/öntakısı vardır. Bazı fiil örnekleri çok işlevli olmakla beraber bazılarının kullanım alanları oldukça azdır. Lazcada; eylemin kendisi, eylemi yapan kişi eylemin kim ya da kimler için yapıldığı, eylemin zamanı, başladığı yer (sağ, sol, üst, alt vs.) ve eylemin yönü tek bir fiil yapısı içinde ifade edilir. Fiil kökü hiçbir şekilde değişmez. Eylem, üstünde cereyan ettiği yerin şekline göre biçim almakta ve buna göre şekillenmektedir.

Lazca isimler, durum ve sayıya göre ayrı biçim almaktadır. Lazca fiiller, kip, aspekt, zaman, şahıs ve sayıya göre ayrı biçimler göstermektedir. Bunlar fiilin çeşidine (Hareket fiili, Hal değişme fiili, Hal fiili, Başkalaşma fiili vs.) göre sınıflandırılmıştır. Ayrıca, çok sayıda dilde bulunan Bildirme kipi, emir kipi ve istek kipi gibi kipler dışında Lazcada tecrübe kipi, yeterlik kipi vs. bulunmaktadır.[53]Gôichi Kojima, İsmail Avcı Bucaklişi. Lazca gramer / Lazuri grameri / Laz Grammar. lazuri.com.

Lazca, tüm diğer Kafkas dilleri ve İrani Dillerde görüldüğü gibi özegeçişlilik durum dizgesine sahiptir. Anlam olarak; "kimin tarafından = mik" ve "neyin tarafından = muk" şeklinde algılandığı gibi, bu sorulara cevap teşkil ederler. İsmin bu hâli lehçesel farklılıklar dolayı Ardeşen, Pazar ve Çamlıhemşin yörelerinde kullanılmamaktadır. Lazcada ergatifliği -ǩ sesi yapar. Örneklersek

Selmaǩ bere dobaxu (Selma çocuğu dövdü.)

Bu cümledeki "bere" yani çocuk kelimesi yalın hâldeymiş gibi görünmesine rağmen, aslında ismin “İ” hâlindedir yani yükleme eki görevindedir ve cümlede tümleç görevi görmektedir. ”Kim “ sorusunun cevabı ise, ”ismin “K” hâlindeki “Selmaǩ” kelimesidir. Bu cümlenin diğer bir karşılığı ise; "Çocuk, Selma tarafından dövüldü" şeklindedir.

Kelime hazinesi

Lazcanın Antik Kolhis dilinden türediği sanılmaktadır.[54]Aksamaz, Ali İhsan. Dil, tarih, kültür, gelenekleriyle Lazlar. Sorun Yayınları, 2000, s. 109. Sovyet dilbilimciler başta olmak üzere Lazca ve Megrelcenin bu dilin günümüzdeki iki lehçesi olduğunu iddia eden görüşler de vardır.[55]Hewitt, Brian G.. The Typology of Subordination in Georgian and Abkhaz. Walter de Gruyter, 2012, s. 1. 6. yüzyıldan itibaren Lazların Ortodoks Hristiyanlaşmalarıyla birlikte dile ilk defa yabancı kelimelerin girdiği düşünülmektedir. Bu kelimelerden biri de Yunancada "kilise" anlamına gelen ve Lazcaya eunicode|ǩlesia olarak geçen Εκκλησία kelimesidir. Yunancada tarla anlamına gelen λιβάδι kelimesi ise Lazcaya livadi olarak geçmiştir.

Daha sonraki yıllarda Osmanlı Devleti'nin hakimiyetine giren Lazların İslamiyet'i kabul etmeleriyle beraber Osmanlı Türkçesinde (Türkçe, Arapça ve Farsça) kullanılan birçok kelime Lazcada kullanılmaya başlanmıştır. Boy anlamına gelen boyi, kalem anlamına gelen unicode|ǩalemi ve çuval anlamına gelen ç̌uvali bu kelimelere örnektir.

Lazca bir metin örneği

Artvin'in Hopa, Borçka ve Acara Özerk Cumhuriyeti'nin başkenti Batum'da konuşulan lehçesi ile örnek bir Lazca metin:

“Kianaşi didi zoğapeşa gonimeri irişen didi doloxeni zoğa na ren Uçazoğaşi yulvaşele na golažin Lazona, ist̆oriaş morgvalis zoğaluri ticaret̆i dido na ixvenet̆u limanepe muşiten işinu. Uçazoğaşi xalepeş oşkendas na iopxinu megabroba, ult̆ura do ticaret̆işi xinciş ar uçxe na rt̆es Lazonaşi limanepe, ist̆oriuli Met̆aksişgzaşi Evroaşa gonimeri nena rt̆u. Dido skele na uğun Lazonaşi didi limanepe ren, Ťamt̆ra, Rizini do Xopa.[56]Lazistanişi Limanepe. kolkhoba.org.”

Dünya'nın büyük denizlerle bağlantısı bulunan en büyük iç denizi Karadeniz'in doğu kıyılarında yer alan Lazistan, tarih boyunca yoğun deniz ticaretinin yaşandığı limanları ile anılmıştır. Karadeniz halkları arasında kurulan dostluk, kültür ve ticaret köprüsünün bir ayağını oluşturan Lazistan limanları, tarihi İpek Yolunun Avrupa'ya açılan kapısı olmuşlardır. Birçok iskeleye sahip Lazistan'nın başlıca limanları Trabzon, Rize ve Hopa limanlarıdır.

İlgili yayınlar

  • Tandilava, Ali (2013), Merab Čuxua, Natela Kutelia, Lile Tandilava, Lali Ezugbaia, Lazuri leksiḳoni [Lazca Sözlük], online versiyonu Levan Vašaḳiʒe tarafından hazırlandı, Tiflis

  • Bucaklişi, İsmail Avcı; Uzunhasanoğlu, Hasan; Aleksiva, İrfan (2007), Büyük Lazca Sözlük / Didi Lazuri Nenapuna [Büyük Lazca Sözlük] (Türkçe), İstanbul: Chiviyazıları,

  • Uzunhasanoğlu, Hasan (2012), in Şirimi: Türkçe-Lazca / Lazca-Türkçe cep sözlüğü, 2. baskı, İstanbul: Lazika

  • Ramazan Kosanoğlu (Ǩlemurişi). Lazca Deyimler ve Atasözleri Sözlüğü 2020 ISBN 978-605-184-288-2

  • İsmail Avcı Bucaklişi/ Hasan Uzunhasanoğlu. Lazuri Nenapuna/ Lazca Sözlük. Akyüz Yayıncılık. İstanbul. 1999.

  • Metin Erten. Lazca-Türkçe Türkçe Lazca sözlük. Anahtar Kitaplar Yayınları. İstanbul. 2000 ISBN 975-7787-89-2

  • İsmail Avcı Bucaklişi/ Hasan Uzunhasanoğlu/ İrfan Aleksiva. Büyük Lazca Sözlük/ Didi Lazuri Nenapuna. Chiviyazıları Yayınları. İstanbul. 2007.

  • M. Recai Özgün. Lazlar. Çiviyazıları Yayınları. İstanbul. 1996. ISBN 975-8086-06-5.

  • Goichi Kojima/İsmail Avcı Bucaklişi. Lazuri Grameri. Chiviyazıları Yayınları. İstanbul. 2003. ISBN 975-8663-55-0

  • Lazuri Nena - The Language of the Laz Silvia Kutscher'in İngilizce makalesi

  • Nurdoğan Abaşişi. Lazuri Paramitepe/ Laz Halk Masalları. Akyüz Yayınları. İstanbul. 2005.

  • Kâmil Aksoylu. Laz Kültürü / Tarih, Dil, Gelenek ve Toplumsal Yapı. ISBN 978-605-5738-16-7. Phoenix Yayınevi. Ankara. 2. baskı 2010. 486 sayfa

  • (Münir) Yılmaz Avcı. Lazca dilbilgisi / Lazuri nenaçkina. ISBN 975-8730-01-0. Etno - Kültür Kitapları. İstanbul. 181 sayfa

  • İsmail Avcı Bucaklişi/ İrfan Aleksiva. Svacoxo - Laz Yer Adları Sözlüğü. Kolkhis Yayınları. İstanbul. 2009.

  • İsmail Avcı (Bucaklişi), "Lazca Dil Kartları", Delta Kitap, Ankara 2010

Dış bağlantılar

Kaynakça

  1. 1.Öztürk, Özhan. Karadeniz: ansiklopedik sözlük. Heyamola Yayınları, 2005, s. 768. books.google.com.tr
  2. 2.Wilson, Donnan. A Companion to Border Studies. John Wiley & Sons, 2012, s. 276. books.google.com.tr
  3. 3.Gündüz, Ali. Hemşinliler: dil, tarih, kültür. Ardanuç Kültür Yardımlaşma Derneği, 2002, s. 14. books.google.com.tr
  4. 4.UNESCO Culture Sector, UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger, 2021. unesco.org
  5. 5.Öktem, Serdar. 3 Hürel--: bir efsanenin öyküsu. Ada Müzik, 2000, s. 17. books.google.com.tr
  6. 6.Bolu il yıllığı. Millî Eğitim Basımevi, 1968, s. 154. books.google.com.tr
  7. 7.Şimşir kokardı Azlağa. 2005, s. 14. google.com.tr
  8. 8.Lazca Nerelerde Konuşulur (Lazların Memleketleri). lazca.org, 31 Mayıs 2013. lazca.org
  9. 9.Kırgızistan'da Yaşayan Sürgün Lazlar. ahiska.org.tr, 2011. ahiska.org.tr
  10. 10.Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi Lazlar maddesi. turuz.com, 1995, s. 514. turuz.com
  11. 11.Ayşe Serdar. Yerel ve Ulusal Ölçekte Lazlığın Etnik Sınırlarının Yeniden İnşası: Dil, Hafıza, Kültür. dergipark.org.tr, 2015. dergipark.org.tr
  12. 12.Lazca. Glottolog, 2023. glottolog.org
  13. 13.Lazca. Ethnologue, 2023. ethnologue.com
  14. 14.Schulze, Wolfgang. Languages in the Caucasus. 2009. wschulze.userweb.mwn.de
  15. 15.Kolxis AkAdemisi. lazca.org
  16. 16.Sarı, İbrahim. Dil Tarih ve Gelenekleriyle Lazlar. noktaekitap, 2017. books.google.com.tr
  17. 17.Şendeniz, Özlem. “Kimdir Bu Lazlar?”: Laz Kimliği ve Sanal Mekânda Lazca. İletişim Yayınları. books.google.com.tr
  18. 18.Ali İhsan Aksamaz. Dünden Bugüne Lazca Gramer ve Sözlük Çalışmaları. circassiancenter.com. circassiancenter.com
  19. 19.İrfan Çağatay Aleksiva. Lorenzo Hervás’ın 1787 Tarihli Çokdilli Sözlüğündeki Lazca Malzemeler (İnceleme - Sözlükçe - Tercüme). academia.edu. academia.edu
  20. 20.Tarih ve toplum: aylık ansiklopedik dergi, Issue 32. İletişim Yayınları, 1999, s. 49. books.google.com.tr
  21. 21.Nurlybayeva, Fatima. Memory Of The Turkic World: A Review Of Historical Recordings Of The Turkic-speaking Peoples Of The Vienna Phonogrammarchive. konservatoriya.az. konservatoriya.az
  22. 22.Ali İhsan Aksamaz. Lazlar. birikimdergisi.com. birikimdergisi.com
  23. 23.Laz Edebiyatı. pazartesi14.com, 6 Ağustos 2019. pazartesi14.com
  24. 24.Şioşvili, Tina. Laz ozan Hasan Helimişi. Livane Yayıncılık Matbaacılık, 2010, s. 9. pirosmanimagazine.files.wordpress.com
  25. 25.Nikolay Marr, Грамматика чанского (лазского) языка : С хрестоматией и словарем (Çan (Laz) Dilinin Grameri: Antoloji ve Sözlükle), 1910. iverieli.nplg.gov.ge
  26. 26.Laz Düğün Şarkıları/ Çanda Birapape. lazenstitu.com, 29 Nisan 2020. lazenstitu.com
  27. 27.Özgün, M. Recai. Lazlar. Çiviyazıları, 1996, s. 202. books.google.com.tr
  28. 28.Erdem Ünal Demirci. Tek Parti İktidarında Tiyatro'nun Siyasal Rolü. acikbilim.yok.gov.tr, 2009. acikbilim.yok.gov.tr
  29. 29.Halkevinin Milli Birliği Sağlama Yolundaki Faaliyetleri (1932-1950). dergipark.org.tr
  30. 30.Deniz Güçer. Lazca - Türkçe Dıctıonary. milliyet.com.tr, 23 Aralık 1996. milliyet.com.tr
  31. 31.İsmail Avcı Bucaklişi. İlk Lazca Tez. lazika.net, 5 Nisan 2012. lazika.net
  32. 32.İlk Lazca çeviri kitap!. sabah.com.tr, 22 Kasım 2011. sabah.com.tr
  33. 33.Lazca Eserler Uluslararası İstanbul Kitap Fuarında. arhavizyon.com, 2 Kasım 2013. arhavizyon.com
  34. 34.Özge Bakay. Seçmeli Lazca dersi raporu. raporlar.org, Ekim 2020. raporlar.org
  35. 35.İlk Lazca ders verildi. trthaber.com, 10 Ekim 2013. trthaber.com
  36. 36.İlk Lazca köy adı: ‘Murat’ gitti ‘Komilo’ geldi. diken.com.tr, 30 Aralık 2015. diken.com.tr
  37. 37.TBMM’de İlk Lazca Konuşma. sivilsayfalar.org, 28 Şubat 2018. sivilsayfalar.org
  38. 38.Laz Institute declares November 7 Laz Language Day. bianet.org, 9 Kasım 2021. bianet.org
  39. 39.Nuriye Günaydın, ilk Lazca romanı yazan kadın yazar oldu. evrensel.net, 19 Ocak 2023. evrensel.net
  40. 40.TBMM'de 'anadil krizi': Lazca konuşan vekilin sesi kesildi. cumhuriyet.com.tr, 22 Şubat 2024. cumhuriyet.com.tr
  41. 41.Natela Kutelia, "ლაზურის ფონემატური სტრუქტურა", Tiflis, 2005 ISBN 99940-20-61-7 catalog.nplg.gov.ge
  42. 42.Natia Poniava, "ᲕᲘᲡᲬᲐᲕᲚᲝᲗ ᲚᲐᲖᲣᲠᲘ" (Lazca öğrenelim), Tiflis, 2023. artanuji.ge
  43. 43.Goichi Kojima, Lazca-Türkçe Sözlük, İstanbul, 2025, 2072 sayfa, ISBN 9786256593961
  44. 44.Arion. Trustees of Boston University, 1998. books.google.com.tr
  45. 45.Kalogeras, Arapoglou, Manney. Transcultural Localisms: Responding to Ethnicity in a Globalized World. Winter, 2006, s. 273. books.google.com.tr
  46. 46.Laz alfabesi. Lazca.org, 29 Ekim 2020. lazca.org
  47. 47.Arnold Çikobava "ჭანური ტექსტები: ნაკვეთი I" (Lazca Metinler: I. Bölüm), Tiflis, 1929. dspace.nplg.gov.ge
  48. 48.İoseb Kipşidze, "ჭანური ტექსტები" (Lazca Metinler), Tiflis, 1939. iverieli.nplg.gov.ge
  49. 49.Natela Kutelia, "ლაზური პარამითეფე", Tiflis, 1982 ISBN 9789941134203 dlab.ug.edu.ge
  50. 50.Nişanyan, Nişanyan. Black Sea. Boyut Yayın Grubu, 2000, s. 132. books.google.com.tr
  51. 51.Önder, Ali Tayyar. Türkiye'nin etnik yapısı: halkımızın kökenleri ve gerçekler. Kripto Kitaplar, 2008, s. 274. books.google.com.tr
  52. 52.A.H. Keane, Elisee. The Earth And Its Inhabitants. Concept Publishing Company, 2007, s. 95. books.google.com.tr
  53. 53.Gôichi Kojima, İsmail Avcı Bucaklişi. Lazca gramer / Lazuri grameri / Laz Grammar. lazuri.com. lazuri.com
  54. 54.Aksamaz, Ali İhsan. Dil, tarih, kültür, gelenekleriyle Lazlar. Sorun Yayınları, 2000, s. 109. books.google.com.tr
  55. 55.Hewitt, Brian G.. The Typology of Subordination in Georgian and Abkhaz. Walter de Gruyter, 2012, s. 1. books.google.com.tr
  56. 56.Lazistanişi Limanepe. kolkhoba.org. kolkhoba.org