Ubıhça

Ubıhça veya Vubıhça (Ubıhça: tʷaxəbza veya paxəbza) Kuzeybatı Kafkas dillerinden bir tanesiydi. 1992'de bu dili konuşan son kişi Tevfik Esenç'in yaşamını yitirmesiyle birlikte ölü dil hâline geldi.^{[1]Arşivlenmiş kopya.} Alfabesi yoktur.

Etimoloji

Ubıh sözcüğü Adigece "Vub Irmağı aşağısında oturanlar" anlamına gelen Vıbıyıh deyiminden gelmiştir. Ubıh dili "Ubuh", "Ubih", "Ibıh", "Wıbıh", "Vubıh" ya da "Wubıh" gibi değişik biçimlerde de yazılmaktadır. Adigece özgün telaffuz biçimi "Vıbıh" ya da "Wıbıh" iken diğerleri Rusça telaffuzundan aktarmadır.

Ubıhlar ise kendilerine "Kıyıda oturanlar" anlamına gelen Pehı ya da Tahe adını vermiş, dillerine de "Karadeniz kıyısında oturanların dili" anlamına gelenleri yani Pehıbze ya da Tahebze demişlerdir. Bze Ubıh ve Adige dillerinde "dil" demektir.

Sesbilim

Standart Ubıhçanın sesbilimi

Standart Ubıhçanın ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

Ubıhça 84 ünsüze karşın [a] ve [ə] olmak üzere yalnız iki ünlüye sahiptir.

Karacalar ağzının sesbilimi

Balıkesir'in Karacalar köyünde yaşayan Osman Güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren bir Ubıhça ağzı, 1960'lı yıllarda Georges Dumézil tarafından belgelenmiştir. Karacalar Ubıhçasının ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

Gramer

İsimler

Çoğulluk

Ubıh isimleri çoğulluğu belirtmez ve çoğulluk gösteren tek durum ilişki eki olan -/na/ 'dır. Ancak çoğulluk fiilin köküyle (ör. /akʷən blas/ 'o arabanın içindedir' ve /akʷən blaʒʷa/ 'onlar arabanın içindedir') veya eklerle (ör. /akʲˈan/ 'gidiyor' ve /akʲˈaːn/ 'gidiyorlar') belirtilebilir.

Kesinlik

Belirlilik artikeli /a/- önekidir (/atət/ 'o adam"). Direkt olarak bir belirsizlik edatı bulunmamasına karşın Türkçedeki "-in biri" edatının karşılığı olan /za/-(kök)-/ɡʷara/ kalıbı bulunmaktadır. (ör. /zanajnʃʷɡʷara/ 'gencin biri')

İsmin hâlleri

Ubıhça'da iki adet temel hâl, dört adet temel olmayan hâl vardır. Temel haller şunlardır: ilişkisel, mutlak. Temel olmayan hâller ise şunlardır: zarf, bulunma, enstrümantal ve enstrümantal-komitatif.

İlişkisel hâl

Bu durum; ergatif, genitif ve datif işlevi görür. Tekillikte -/n/, çoğunlukta -/nə/. Bu hal, çoğulluk farkı barındıran tek haldir.

Mutlak hâl

Yalın kökle belirtilir. Geçişsiz fiilin nesnesini, geçişli fiilin direkt öznesini belirtir. (ör. /tət/ 'bir adam')

Zarf hâli

-/n(ə)/; ismin durum, değişim ve oluş durumlarını bildiren ektir

Bulunma hâli

Türkçedeki karşılığı -de/-da olan - ekidir.

Enstrümantal hâl

-, işin yapılmasına araç olan nesneyi belirtir.

Enstrümantal-Komitatif hâl

-, "ile" manasına gelir.

Diğer ekler

Sentetik datif oldukları kaydedilen ancak kendi başlarına birer hâl olmayan bir çift sonek de vardır: -/laːq/ '-a doğru' ve -/ʁaːfa/ 'için. ör. /aχʲə```laːq``` aːstadaw/ 'onu prense göndereceğim'.

Sıfatlar

Sıfatlar isme eklenerek sonek gibi davranırlar: /tʃəbʒəja/ 'biber' kelimesi /pɬə/ 'kırmızı' kelimesiyle beraber /tʃəbʒəjapɬə/ 'kırmızı biber' olur.

Zamirler

"Standart" zamirler, hızlı konuşma nedeniyle belirli konuşmacıların kullandığı varyasyonlarla birlikte görüntülenir. Tüm konuşmacılar Tevfik Esenç'in /ʃaɬa/ kullanımını kınadılar ancak Esenç'in tüm kayıtları ne olursa olsun /ʃaɬa/ içeriyor.

İyelik

İyelik ekleri, kendi çoğul eklerine sahiptir. .

Fiiller

Uzlaşım

1. yalın dışı hâlin belirteçleri, bir ismin ilişkisel bi önekten önceki uzlaşımını belirtmekle sınırlıdır ve 1. yalın dışı hâlin belirteçleri, yanlışca bulunma ve yönsel öneklerle değil, aynı zamanda basit yalın dışı veya datif, argümanlarla da uzlaşımı belirtmek için kullanılır.

İkinci kişi , atıfta bulunulan kişinin bir kadın olduğunu veya konuşmacının sözünü keserek yorum yaptığını göstermek için kullanılan arkaik bir zamirdir. Son konuşmacıların erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok oldu.

Üçüncü kişi uzlaşım belirteçleri, izlemesi gereken kurallar nedeniyle adil bir varyasyona sahiptir.

Çoğul belirteçler, tekil 'nın silinebileceği ancak çoğul silinemeyeceği durumalr dışında, tekil kurallarla aynı kurallara tabidir.

Dinamik Fiil Çekimi

Dinamik Ubıh fiilleri iki gruba ayrılır: basit zamanları içeren Grup I ve türetilmiş muadil zamanları içeren Grup II. Sadece Karacalar lehçesi aşamalı zaman kullanır ve çoğul bilinmemektedir.

Tekil-çoğul ayrım, özne, ergatif, tekil veya çoğul olduğunda kullanılır.

Köşeli parantezler yutulmuş ünlüleri gösterir; parantez, sapın isteğe bağlı kısımlarını gösterir; ve kolon bir morfemin sınırını gösterir.

Basit Geçmiş Zaman

Basit geçmiş zamanlı fiil tekil durumda - ile ve çoğul durumda - ile çekimlenir.

Örnekler:

• – söylemek → o söyledi

• – yemek → o yedi

• – bilmek → o bildi

• – gitmek → o gitti

Mişli Geçmiş Zaman

Tekil durumlarda - ile, çoğul durumlarda - ile çekimlenir.

Örnekler:

• – söylemek → demiş

• – yemek → yemiş

• – bilmek → bilmiş

• – gitmiş → gitmiş

Şimdiki Zaman

Tekilde -, çoğulda - ile çekimlenir.

Örnekler:

• – söylemek → söylüyor

• – yemek → yiyor

• – bilmem → biliyor

• – gitmek → gidiyor

Gelecek I

Tekilde -, çoğulda -. Kesinlik, dolaysızlık, yükümlülük veya niyet duygusu taşır.

Örnekler:

• – söylemek → söyleyecek

• – yemek → yiyecek

• – bilmek → bilecek

• – gitmek → gidecek

Gelecek II

Tekilde -, çoğulda -. Geleceğin genel bir duygusunu ve aynı zamanda teşvik edici bir duyguyu iletir: (gidelim!).

Örnekler:

• – söylemek → söyleyecek

• – yemek → yiyecek

• – bilmek → bilecek

• – gitmek → gidecek

Geçmiş Zamanın Hikayesi

Tekil, -, çoğul -.

Örnekler:

• – söylemek → söylemişti

• – yemek → yemişti

• – bilmek → bilmişti

• – gitmek → gitmişti

Şimdiki Zamanın Hikayesi

Tekil -, çoğuk -.

Örnekler:

• – söylemek → söylüyordu

• – yemek → yiyordu

• – bilmek → biliyordu

• – gitmek → gidiyordu

Şartlı I

Tekil -, çoğul -.

Örnekler:

• – söylemek → söylerdi

• – yemek → yerdi

• – bilmek → bilirdi

• – gitmek → giderdi

Şartlı II

Tekil -, çoğul -.

Örnekler:

• – söylemek → söyleyecekti

• – yemek → yiyecekti

• – bilmek → bilecekti

• – gitmek → gidecekti

Durgun Fiil Çekimi

Tüm lehçe ve konuşmacılarda yalnızca iki durgun zaman vardır: geçmiş ve şimdiki zaman.

Görünüş

Ubıh zaman sistemindekilerin dışında beş temel görünüş vardır: rutin, yinelemeli, kapsamlı, aşırı ve potansiyel.

Bir konuşmacı, kiplerle birlikte daha karmaşık yönleri iletmek için bu yönlerden birini diğeriyle birleştirebilir.

Ruh hâli

Ubıhça'da on bir farklı ruh hâli vardır. Gösteren; doğrudan, kibar ve empatik olmak üzere üç türü bulunan zorunluluk; potansiyel ve sinir bozucu olarak ayrılmak üzere istek; irrealis ve realis olarak ayrılmak üzere koşullu; ikili ve karmaşık olarak ayrılmak üzere soru.

Gösteren

Bunun için bir belirteç yoktur.

Zorunluluk ruh hâlleri

Zorunluluğun iki biçimi vardır: resmi, daha kibar bir zorunluluk ve doğrudan, kısa bir zorunluluk.

Doğrudan

Doğrudan zorunluluk genellikle tekil kip belirteçinin ihmal edilmesidir

Kibar

Bu, fiil köküne bir - soneki eklenerek oluşturulur. Ancak bu bazen atlanır.

Empatik

Bu, zorunlu bir fiilin sonuna - eklenerek oluşturulur.

İstek ruh hâlleri

Mevcut iki istem form vardır: potansiyel ve sinir bozucu istek.

Potansiyel

Fiil köküne - soneki veya 'dan sonra gelen bir /aχ/ sonekiyle oluşturulur.

Sinir bozucu

- soneki.

Şartlı ruh hâlleri

Realis ve irrealis olarak ayrılır.

Realis

- soneki.

İrrealis

- soneki.

Soru ruh hâlleri

Açık sorular - ile, kapalı sorular - ile oluşturulur.

Zarf-fiiller

Ubıh, karmaşık cümleleri iletmek için serbest bir zarf-fiil kullanımına sahiptir.

Tarihçe

Ubıh dili, 1864'te Ubıhların diğer Çerkes toplulukları ile birlikte Türkiye'ye sürülmelerinden önce, Çerkesya'nın Karadeniz kıyısında, kuzeyde Şahe (Şex-Шэх) Irmağından güneyde Adler'e değin uzanan bir alana yayılmış Ubıhlar tarafından konuşulmuştur. Fransız Lullié'ye göre, 1846'da sadece 1-2 köy halkı tarafından konuşulmaktaydı.^{[2]Prof. Dr. Sumru Özsoy, Nart dergisi, sayı 50 eki, Ankara, 2006, s.44.} Lavrov'a göre de Ubıhların bir bölümü, Ubıhça dışında Adığece ve Ciget Abhazcasını benimsemişti.^{[3]L. İ. Lavrov, Vubıkhlar Hakkında Etnografik Bir Araştırma, Kafkasya Gerçeği, sayı 8, Samsun, 1992, s.47.}

Osmanlı'ya göç

1864'te Osmanlı Türkiyesi'ne yapılan göçler sonucu Ubıhların bir bölümü, diğer Çerkeslerle birlikte, Kuzey Anadolu ve Balkan topraklarına yerleştirildi, boşaltılan yerler ise gerilla tipi direnişlerin temizlenmesinden yani 1880 yılından sonra Rus yerleşimine tahsis edildi.^{[4]Jineps gazetesi, Eylül 2006 Ek-1, Şubat 2007.} 1864'te Orta Laba Irmağı soluna yerleştirilen ya da saklandıkları dağlardan sağ kurtulup Kuban Irmağı civarına yerleşmiş olan Ubıhların çoğu ise, Rus yönetiminin baskıları sonucu, özellikle 1878 yılından sonra, diğer Adigelerle birlikte Türkiye'ye göç etmiştir. Bunun sonucunda Kafkasya'da artık bir Ubıh yerleşimi kalmamıştır. Kafkasya'da kalmış Ubıh sayısı 1880'de 80'e düşmüş, bu Ubıhlar da, oralardaki Şapsığ ve diğer Adigelere karışmışlardır. Örneğin İlk Adige Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carıme Ubıh asıllıdır.

Balkanlara yerleştirilen Ubıhların tamamı, 1878 Berlin Antlaşması gereğince, diğer Çerkeslerle birlikte, Osmanlı'nın Asya ve Afrika'daki topraklarına göç etti. Ubıhça konuşmakta olan küçük kalıntı gruplar da şimdiki Kocaeli'nin Maşukiye köyü ile Sakarya ilinin Sapanca ilçesinin Kırkpınar ve Yanık köylerine yerleşti. Ayrıca daha fazla sayıda olmak üzere Manyas'ta yerel halkın Boğaz, Adigelerin Psışha dedikleri Kocaçay Irmağı vadisi boyunca yukarı doğru sıralanan Hacıyakup (hepsi Ubıh), Işıklar (birkaç hanesi Ubıh), Değirmenboğazı (hepsi Ubıh idi), Darıca (200 hane içinde en son 20 hanesi Ubıh kalmıştı) ve Hacıosman (Ubıhça adı: Lek'uaşe, hepsi Ubıh) köylerine yerleştiler. Ubıhların tamamı Adigece, azı da Adigece ile birlikte Ubıhça konuşuyordu. Kafkasya'da iken üç dil (Adige, Ubıh ve Ciget dili) konuşan Ubıhlar da vardı.

Tükeniş

Ubıhça en son Hacıosman köyü yaşlıları arasında konuşuluyor, diğer köylerin yaşlıları arasında biliniyor, ama artık konuşulmuyordu. Hacıosman köyünden olup Ubıh dilini konuşan son birey olarak kabul edilen Tevfik Esenç'in 8 (7?) Ekim 1992'de ölmesiyle de Ubıh dili bir ölü dil olarak sınıflandırılmaya başlandı. Bugün sadece Adigece konuşmakta olan Ubıhlar, Sakarya, Balıkesir, Bilecik, Sinop, Samsun, Kahramanmaraş ve birçok ilde Adigelerle beraber yaşamaktadır.

Ubıh dilinin Abhaz-Adige dil grubu içindeki konumu ise halen araştırılmaktadır.^{[5]Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Marje dergisi, tanıtım sayısı, s.37-38.[6]Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Nart dergisi, sayı 8, s.13.}

Dış bağlantılar

• http://www.omniglot.com/writing/ubykh.htmWebarşiv|url=https://web.archive.org/web/20060319231807/http://www.omniglot.com/writing/ubykh.htm |tarih=19 Mart 2006

• Gülcan Altan - Setenay (Ubıhça)

• Ubıhça şarkı - Ҳаҟоуп ҳара