Tevfik Esenç

Tevfik Esenç (Зэйшъуэ Тэуфикъ; 1904, Hacıosman, Manyas - 7 Ekim 1992, Hacıosman, Manyas), Ubıhçayı konuşan son kişi olarak bilinmektedir.^{[1]29 yıl önce yok olan bir dilin ve son temsilcisi Tevfik Esenç'in hikayesi: "Bir Rüya Gördüm, Anlatsam da Anlamazsınız". Independent Türkçe, 18 Mart 2021.[2]circassianworld. Tevfik Esenç – the last person able to speak the Ubykh language. Circassian World, 4 Eylül 2013.} Esenç, "81 sessiz harften oluşan bir Kafkas dilini dünyada konuşan tek kişi" olarak Guinness Dünya Rekorları Kitabı'na girmiştir.^{[3]Türk Bayrağı Guinness Rekorlar Kitabı’nda.}

Tevfik Esenç, Ubıhça'nın yanı sıra Adigece ve Türkçe biliyordu.^{[4]Duvar, Gazete. Bir dilin ölümüne tanıklık etmek: Tevfik Esenç'in anısına. Gazeteduvar, 10 Eylül 2020.} 1992'deki ölümünden sonra aktivistlerin çabalarına rağmen Ubıhça ölü dil haline gelmiştir. Bu ölü dil günümüzde Tevfik Esenç'in kaynak kişi olduğu çalışmalar sayesinde bilinmektedir.

Yaşamı

Ataları Türkiye'ye Çerkes Soykırımı sonucunda gelen Esenç, Hacıosman (Ubıhça: Lak°'ạ́ṡ°a ; Хьунджэхьаблэ) köyünde Ubıhça konuşan ebeveynleri tarafından büyütülmüş ve bir dönem muhtarlık yapmıştır. Ardından İstanbul'da memurluk yapmış, bu dönemde Fransız dilbilimci Georges Dumézil ve Gürcü Kafkasolog Giorgi Şaraşidze ile Ubıhça hakkında çalışma fırsatı bulmuştur. Bu dönemde Dumezil ve Şaraşidze, Esenç'in Ubıhça hakkındaki bilgisini yazıya geçirdiler ve Ubıhça konuşurken sesini kaydettiler.^{[2]circassianworld. Tevfik Esenç – the last person able to speak the Ubykh language. Circassian World, 4 Eylül 2013.} Esenç ile Ubıhça hakkında Hans Vogt (dilbilimci),^{[5](see his ‘Dictionnaire de la Langue Oubykh ’, 1963, Universitetsvorlaget)} George Hewitt,^{[6]the recordings are available on the Net; his account of his meetings in 1974 has been published — 'Encountering Ubykh(s)’, in Arxeologija i ètnografija pontijsko-kavkazskogo regiona 5, 195-204, 2016: Krasnodar; see also his 'The labialised sibilants of Ubykh (North West Caucasian)’, in Revue des Etudes Géorgiennes et Caucasiennes, 2, 1986, 21-30)} Vyaçeslav Çirikba ve A. Sumru Özsoy da çalışmalar yapmıştır.^{[7]E. F. K. Koerner. First Person Singular III: Autobiographies by North American Scholars in the Language Sciences. John Benjamins Publishing, 1 Ocak 1998, s. 33.}

"Bir rüya gördüm, anlatsam da anlamazsınız" sözüyle bilinen Esenç,^{[8]29 yıl önce yok olan bir dilin ve son temsilcisi Tevfik Esenç'in hikayesi: "Bir Rüya Gördüm, Anlatsam da Anlamazsınız". 18 Mart 2021.} iyi bir hafızaya sahipti. Onu ziyarete gelen dilbilimcilerin hedeflerini hızlı bir şekilde anlayan Esenç, yalnızca Ubıh dilinin değil, aynı zamanda Ubıh-Çerkes mitolojisinin, kültür tarihinin ve geleneklerinin de birincil kaynağıydı. Ubıhça'nın yanı sıra Adigece konuşuyor olması iki akraba dil arasında kıyasları kolaylaştırdı. Esenç, Ubıhça'nın temiz bir versiyonunu konuşuyordu, onun Ubıhca lehçesi, Dumézil tarafından var olan standart "edebi" Ubıh diline en yakın şey olarak görülüyordu.^{[2]circassianworld. Tevfik Esenç – the last person able to speak the Ubykh language. Circassian World, 4 Eylül 2013.}

Ubıh dili ile ilgili çalışmalarını bitirdikten sonra son kaydında şunları söylemiştir:^{[4]Duvar, Gazete. Bir dilin ölümüne tanıklık etmek: Tevfik Esenç'in anısına. Gazeteduvar, 10 Eylül 2020.}

““Büyük dostum Profesör Şaraşidze... Çok Laf Yalansız Olmaz, Çok Mal Çobansız Olmaz (Ubıh Atasözü). Hata yaptımsa da kusura bakmayın. Ubıhçanın sonunu böyle bitiriyorum. Bundan sonra benden fazla Ubıhça bilen birisini bulursam yine onunla da konuşurum. Ubıhça bugünden sonra sensin. Bugünden sonra anlatacak, konuşacak sensin. Bunları okuyanlara sesleniyorum; daha doğrusunu, daha gerçeğini bilen varsa söylesinler, çok memnun olurum. Allah size iyilikler, güzellikler versin! Ubıh dili burada sona eriyor.”

Esenç, 7 Ekim 1992 gecesi 88 yaşındayken öldü; eşi Emine ile birlikte doğum yeri olan Hacıosman'ın köy mezarlığına defnedildi.

Etkileri ve hakkında yapılan çalışmalar

İsmet Arasan, Tevfik Esenç'i ve Ubıh dilinin trajedisini anlatan Son Sesler adlı belgesel filmi Eylül 1987'de tamamladı. Bagrat Shinkuba'nın The Last of the Departed kitabı da 1990 yılında Son Ubıh adıyla Türkçe yayınlandı.

Dış bağlantılar

• Circassian World'deki Tevfik Esenç sayfası

• Ubıhça'ya ait örnek ses dosyaları, Lacito Archive'den

• YouTube: Tevfik Esenç Ubıhça bir öykü anlatıyor

• Tevfil Esenç hakkında dilbilirim e-dergi'de yer alan yazı

• Ubıhlar ve Ubıhça üzerine kapsamlı bir web kaynağı.

• Son Sesler belgeseli, 1. ve 2. bölüm.