Halay

Yallı dansının nota yazısıSefer ibrahim, Kamu malı, Wikimedia Commons

Halay, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu Bölgesi, Orta Karadeniz ve Çukurova bölgesinde oynanan halk oyunlarının genel ismidir.

Etimoloji ve isimlendirme

"Halay" kelimesinin saptanmış en eski Türkçe yazılı örneği 1932 yılından Hamit Zübeyr Koşay ve İshak Işıtman'ın Anadilden Derlemeler adlı kitabındadır. Burada halay, Orta Anadolu bölgesinden "el ele tutarak zurna ve davul karşısında yapılan oyun" olarak nitelenmiştir.^{[1]Nişanyan, Sevan. halay. NişanyanSözlük.} Buna paralel olarak kökeni Çorum, Kayseri, Sivas ve Kuzey Kapadokya'ya dayanan Rumlar tarafından halay veya χαλάι bilinmekteydi.^{[2]Ο Ποντιακός χορός Χαλάι του Ακ Νταγ Ματέν. pontosnews, 7 Şubat 2014.}^{[3]Χορός Χαλάι. karamanlidika.gr.}^{[4]Χαλάι. kallitexnikistegipontion.gr, 9 Haziran 2018.}

Kelimenin kökeni kesin olmamakla birlikte birkaç fikir ileri sürülmektedir.

Nişanyan Sözlük'te kelimenin etimolojik kökeni Kürtçenin Kurmanci lehçesindeki "oynamak, zıplamak" anlamına gelen hildan fiilinden türetildiği iddia edilen hilayi tabiri olarak bahsedilmektedir.^{[1]Nişanyan, Sevan. halay. NişanyanSözlük.} Ancak 24 Temmuz 2022'deki bir yayınında, Sevan Nişanyan "halay" kelimesinin kökenini bilmediğini söylemiştir.

Kubbealtı Lugatı'nda geçen kökensel açıklama ise, kelimenin "topluluk, kalabalık” anlamına gelen alay sözünden “h-" türemesiyle oluştuğuna yöneliktir.^{[5]Arşivlenmiş kopya.} Türkçedeki "alay" kelimesinin kökeni Yunanca alágion (αλάγιον) olup Türkçeye Farsça yoluyla girmiş bir kelimedir.^{[6]alay. nisanyansozluk.com.}^{[5]Arşivlenmiş kopya.}

Türklerden başka halklarda da yer alan halay, Kürtçe 'Govend' veya 'Dîlan', Süryanice 'Ḥeggāʾ' (ܚܓܐ), Azerice 'Yallı', Ermenice šurǰpar (Շուրջպար), ve Yunanca Chaláï (Χαλάϊ) olarak isimlendirilmiştir.

Oynanış

Halay, kişilerin el ele, parmak parmağa veya omuz omuza geçerek yan yana dizilmeleriyle oynanır. Grubun sıranın sonunda bulunan bir lideri bulunur. Lider açıkta duran eliyle mendil tutar veya sallar. Genellikle dans yavaş başlar, bir süre sonra hızlanır. Halay koreografisi genel olarak ayak hareketlerine dayanır. Her ilin özel halay oyunları bulunmaktadır. Kadın, erkek karışık oynanan halaya Anadolu'da Alaca Halay denir.^{[7]Türk Folklor Araştırmaları Dergisi, sayı 24, sayfa 418. Mahmut F. Gazimihal, Ekim 1951.} Halay, davul ve zurna ile çalınan müzikler eşliğinde oynanır.

Ülke ve kültürlere göre halay

Türkiye'de halay

Türk ve Kürt kültüründe halay, bir halk oyunudur. Türkiye'de farklı yörelerde icra edilen halaylar arasında büyük çeşitlilik bulunur ve halay türleri üç genel gruba ayrılmaktadır:

Güney Halayları: Adana ile Gaziantep arasında oynanan halaylardır. 6 yöreden oluşur: Adana, Osmaniye, Gaziantep, Kilis, Kahramanmaraş, Hatay.

Diyarbakır yöresi oyunlarıYazarı bilinmiyor, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Doğu Halayları: Antep'in doğusunda kalan bölgeler genelde aynı karakteriste sahiptir. 16 yöreden oluşur: Diyarbakır, Bitlis, Van, Hakkari, Adıyaman, Şırnak, Mardin, Şanlıurfa, Bingöl, Muş, Tunceli, Malatya, Elazığ, Batman, Siirt, Ağrı.
Bozkır Halayları: İç Anadolu bozkırlarında ve Orta Karadeniz'de oynanan halay oyunlarıdır. 11 yöreden oluşur: Sivas, Yozgat, Çorum, Tokat, Amasya, Samsun, Nevşehir, Kayseri, Niğde, Kırıkkale, Aksaray

Azerbaycan kültüründe "Yallı"

Yallı, Azerbaycan halk kültüründe mühim yer tutan mitolojik kaynaklı bir oyundur. Oynayanlar, bir halka oluşturacak şekilde yan yana geçerler.^{[8]Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi}

Ayrıca bakınız

Türk halk oyunları