Azerbaycan boyları

Azerbaycan boyları, Azerbaycan aşiretleri ya da Azerbaycan oymakları, Azerbaycanlı (Azeri), Azerbaycanlılaşmış veya Azerbaycanlıların etnojenezinde rol oynamış topluluklardır. Bu toplulukların bazıları Azerbaycanlıların etnografik bir grubu olarak kabul edilmektedir ve dilleri Azerbaycan dilinin lehçeleri olarak değerlendirilmektedir.

Tarihi

Erken dönemler

Azerbaycanlıların etnik kökeninde yerel halklar ve İran boylarının yanı sıra, M.S. 1. binyıldan itibaren Hunlar, Türkçe konuşan Hazarlar, Bulgarlar ve M.S. 2. binyıldan itibaren Oğuz ve Peçenek boyları da yer almaktadır.^{[1]Азербайджанцы — статья из Большой советской энциклопедии. : В этногенезе А. участвовало древнее коренное население Атропатены и Албании Кавказской, смешавшееся с вторгавшимися сюда в 1-м тыс. до н. э. и 1-м тыс. н. э. ирано- и тюркоязычными племенами (киммерийцы, скифы, гунны, булгары, хазары, огузы, печенеги и др.)} Türk kökenli bir halk olarak Azerbaycanlıların etnik çekirdeğini; Bayat, Yıva, Afşar ve Beğdili gibi başlıca Oğuz Türk boyları ile Kaçarlar, Halaçlar, Kıpçaklar ve benzeri topluluklar oluşturmaktadır.^{[2]Алиев С. М. Критический анализ трёх основных гипотез об этногенезе азербайджанских тюрок // Иран. История, экономика, культура. Памяти С. М. Алиева. — М.: ИВ РАН, 2009. — С. 33–34.}

Modern Azerbaycan ve Ermenistan topraklarında verimli otlakların bulunması nedeniyle, İlhanlılar, Timurlular ve Osmanlılar döneminde Moğollar, Türkler ve Türkmen toplulukları bölgeye yerleşmişlerdir. Daha sonra bu topluluklar Azerbaycanlılarla bütünleşmişlerdir. 13.-15. yüzyıllarda, eski feodal beylerin toprakları yavaş yavaş göçebe boyların hakimiyetine geçmeye başlamıştır. Terekemeler, 13-14. yüzyıllardan önce Dağıstan'daki Berekey köyüne yerleşmiştir.^{[3]Ханмагомедов Х. Л. Дагестанское Теркеме: комплексное страноведческое исследование. –. — Махачкала: "Наука плюс", 2016. — 368 с.} Terekemelerin kontrol ettikleri topraklar arasında Kuba'nın güneyindeki topraklar da bulunmaktaydı. Karakoyunlu ve Akkoyunlu boyları ise Güney Azerbaycan'na yerleşerek Azerbaycanlıların etnogenezinde iz bırakmışlardır.

Safevilerden Hanlıklara kadar olan dönem

Azerbaycanlılar, ekonomik yapı, kültür ve yaşam tarzı bakımından birbirinden farklı etnik gruplar geliştirmiştir. Bu etnik grupların bir kısmı, 19. yüzyılın son çeyreğine kadar varlıklarını sürdürmüştür.^{[4]Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX–XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 24.}

Safevi döneminde Kızılbaşlar (Şamlu, Ustaclı, Türkmen, Tekeli, Afşar, Kaçar, Dulkadir, Karamanlı, Karadağlı, Bayat, Rumlu ve Varsak kabilelerinin birliği), Azerbaycan dilinde konuşan bir Türk boyları birliği idi.^{[5]Floor, Willem. The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran. Iranian Studies, 2013, s. 569.} Safeviler döneminde var olan boylar arasında Kızılbaşlar, özel ayrıcalıklara sahipti ve en iyi otlakların sahibiydiler. Bu boylar arasında; Erivan Vilayeti'ndeki Kaçar-Ahçalı, Ustaclı ve Bayat; Nahçıvan'daki Ustaclı-Kengerli; Azerbaycan Vilayeti'ndeki (Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ve Güney Azerbaycan'ın bazı güney bölgeleri) Türkmen, Şamlı ve Karadağlı; Urmiye'deki Afşarlar (17. yüzyılın başlarından itibaren); Karabağ'daki Kaçar-Ziyadoğlu ve diğer kabileler; Şemseddinli ve Kazaklı ile Şirvan vilayetlerindeki Rumlu, Alpavut ve Bayat gibi boylar yer almaktaydı. Safevi döneminde yerleşik nüfusun zayıflığı, göçebelerin yerleşik hayata geçişini yavaşlatmıştı. 17. ve 18. yüzyıllarda bazı boylar yarı göçebe bir yaşam tarzı benimseyerek hem tarımla uğraşmışlar hem de yazın sürülerini otlaklara götürmüşlerdir. Kaçar döneminde Azerbaycan dili, Azerbaycan boylarından oluşan ordunun diliydi.^{[6]Muriel Atkin, Russia and Iran, 1780–1828. 2nd. ed. Minneapolis: University of Minnesota Press. 1980. ISBN 0-8166-0924-1, 9780816609246.[7]Law, Henry D. G. (1984) "Modern Persian Prose (1920s-1940s)" Ricks, Thomas M. Critical perspectives on modern Persian literature Washington, D. C.: Three Continents Press s. 132 ISBN 0-914478-95-8, 9780914478959 "cited in Babak, Vladimir; Vaisman, Demian; Wasserman, Aryeh. "Political Organization in Central Asia and Azerbaijan":[8]Ch. E. Davies, "Qajar rule in Fars prior to 1849" "On the next day it became known at Shiraz that Muhammad Shāh’s army consisted of Āzarbaijanī Turks who did not know Persian and had a European general."[9]Denis Wright. The English Amongst the Persians: Imperial Lives in Nineteenth-Century Iran[10]Б. П. Балаян, "К вопросу об общности этногенеза шахсевен и кашкайцев"}

Safevi döneminde, Karabağ Beylerbeyliği topraklarında faaliyet gösteren boyla, Otuz İkiler ve Yirmi Dörtler olmak üzere iki büyük boy ittifakı kurmuşlardır.^{[11]Kioumars Ghereghlou. Cashing in on land and privelege for the welfare of the shah: monetisation of tiyul in ealy Safavid Iran and Eastern Anatolia // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hung. — 2015. — Т. Volume 68, № 1. — С. 110.} Sonradan kurulan Karabağ Hanlığı'nda yaşayan Türk boyları arasında Cavanşir, Kebirli ve Otuziki bulunmaktaydı.^{[12]Мирза Адыгезал-бек. Карабах-наме. Баку, 1950, с. 56.} Ahmed bey Cavanşir'e göre Penahali Han zamanında Pusyan, Karaçarlı, Cinli, Demircihasanlı, Kızılhacılı, Safikurd, Boyahmedli, Saatli, Kangarlı vb. göçebeler Karabağ Hanlığı'na göç etmişlerdi.^{[13]Ахмедбек Джаваншир. История Карабахского ханства (с 1747 по 1805 годы). — Баку. 1961, с. 71} Cavanşirler Karabağ'da Azerbaycanlıların yaşadığı köylerde, Cebrayıllılar ise Aras-Sahil bölgesinde faaliyet göstermişlerdir.^{[14]George A. Bournoutian. The 1823 Russian survey of the Karabagh province : a primary source on the demography and economy of Karabagh in the early 19th Century. — Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 2011. — 456 p. — ISBN 9781568591735.}

Revan Hanlığı'nda yaşayan Türk boyları, Bayat, Kengerli, Akkoyunlu, Karakoyunlu, Eymür, Kaçar ve Karapapak idi. Revan Hanlığı'nın kuzey ve merkezindeki otlakları kontrol eden Türk boyları arasında en büyük boy ittifakları; Karapapaklar (5.000 kişi) ve Eymürler(3.000 göçebe) idi. Bunları sırasıyla; Büyük Çobankara, Saatli, Seyidli-Aksaklı, Muganlı ve Kaçarların Şahdili ile Sadaraklı boyları takip etmekteydi.^{[15]Bournoutian, George A. The Khanate of Erevan Under Qajar Rule: 1795–1828. — Mazda Publishers, 1992. — ISBN 978-0939214181.}

class="wikitable sortable" style="margin:0 1em 0 0; font-size:95%;" ! colspan="3" |Beylerbeyliklerinin, Hanlıkların ve Sultanlıkların yönetici hanedanları ve boyları |- bgcolor="#cccccc" !Boy/Aşiret !Oymak !Kontrol ettikleri topraklar |- |Ziyadoğulları Hanedanı |Bayat boyundan Kaçarlar |

• Safevi Karabağ Beylerbeyliği, bazen Çukursaad ve Şirvan Beylerbeyliği

• Revan ve Gence Hanlıkları

|- | |Şahsevenler |Cavad Hanlığı |- |Nahçıvanskiler |Beğdilli boyunun Kenger oymağı. |Nahçıvan Hanlığı |- |Cavanşirler |Afşarlar |Karabağ Hanlığı |- |Serkerler |Hançobanı |Şirvan Hanlığı |- |Müqəddəmlər |Bayat boyundan mukaddemler |Marağa Hanlığı |- |Dulkdiroğulları |Dulkadirler |Şemseddil Sultanlığı

Türkmençay Antlaşması sonrası dönem

Rus-İran Savaşı'ndaki (1828) yenilgiden sonra Türk boylarının savaş yeteneklerine değer veren Abbas Mirza; onlara verimli topraklar teklif ederek Aras'ın güneyine yerleşmelerini teşvik etti. Bu boylardan biri olan Eymürler, atalarının toprakları olan Gümrü'den Maku'nun batısındaki bölgeye göç ettiler.^{[16]P. Oberling. ĀYRĪMLŪ. Iranica, 15 Aralık 1987.}

S. Zelensky'ye göre, Yelizavetpol Guberniyası'nın Zengezur Uyezdi'nde 7 Azerbaycan aşireti bulunmaktaydı: Sofulu, Terzili, Saralı, Puşanlı, Giyili, Hocamusaklı, Baharlı.^{[17]Волкова Н. Г. Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов // Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник. — М.: Ин-т этнологии и антропологии, 1996. — С. 24–30. — ISBN 5-201-00825-9.} Etnograf ve Kafkas bilimci Mark Kosven; geçmişte Azerbaycanlılar arasında Cavanşir, Demirçihasanlı, Tekle ve Muganlı gruplarının ayırt edilebildiğini, bunların yanı sıra Cebrayıllı, Sarcalı, Sofulu, Geyili, Hocalı-Şıhlı, Ciyilli, Delegarda, Kengerli, İmirli (Eymür) ve benzeri boyların bulunduğunu belirtmektedir. A. D. Yeritsov'un Kazak kazasında bahsettiği ve diğer kazalarda da kaydettiği göçebe aşiretler şunlardır: Eymür, Bayat, Kadırlı, Karakoyunlu, Karahanlı, Kangarlı, Salahlı, Sofulu, Tatlı.^{[18]Волкова Н. Г. Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов // Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник. — М.: Ин-т этнологии и антропологии, 1996. — С. 26–27. — ISBN 5-201-00825-9.}

Sovyet Azerbaycanı'nda dört göçebe grup bulunmaktaydı (Eymürler, Padarlar, Şahsevenler ve Karapapaklar). Eymürler Batı Azerbaycan'da, Şahsevenler ise Güney Azerbaycan'da, İran sınırı boyunca yaşamaktaydı.^{[19]James Stuart Olson, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires. — Greenwood Publishing Group, 1994. — С. 60. — ISBN 0313274975, 9780313274978.}

İran Azerbaycanlıları için aşiret bağları, sosyal ilişkiler açısından öncelikli bir önem taşımıyordu. Bununla birlikte, Türk veya Kürt olmalarına bakılmaksızın, İran Azerbaycanlılarının büyük çoğunluğunun aşiret bağları bulunmaktaydı. En önemli Türk grupları arasında; Meşkin ve Erdebil'in Şahsevenleri, Urmiye ve Sayınkale'nin Afşarları, Maku'daki Bayatlar ve diğer aşiretler yer almaktaydı.^{[20]R. Tapper. AZERBAIJAN vi. Population and its Occupations and Culture // ENCYCLOPÆDIA IRANICA. — 1988. — С. 234–238.}

Ana boyların sınıflandırılması

Boy birlikleri

• Dokuz Oğuz (Dokuz). Erivan'ın Garni bölgesinde bir Toguz köyü bulunmaktaydı.

• Karakoyunlu boyları. Bu gruplar; Saatli, Baharlı, Duharlı, Karamanlı, Alpagut, Takırlı, Ayınlı, Hacılı, Ağaçeri, Döğer (Döyer) ve Bayramlı boylarından oluşmaktaydı. Gence, Karabağ ve Revan'da yaşamaktaydılar. 19. yüzyılın başlarında, Hoy-Revan bölgesindeki sayıları 8 bine kadar ulaşmıştı.

• Akkoyunlular. Doğu Anadolu'da yaşayan Musullu, Pürnek, Hamza Hacılı, Afşar, Bayat, İnallı, Özbek, Berahmendli ve Bicanlı gibi boyların birleşmesinden oluşmuştur. Yaşadıkları yerler arasında Hamzalı oymağı; Gence'nin Şüturbasan nahiyesi, Hocalı obası ile Berde'nin Hasankaya ve Ahmedli obaları bulunmaktaydı. 19. yüzyılın başlarında Azerbaycan'da 7-8 bin Akkoyunlu topluluğu yaşamaktaydı.

• Kızılbaşlar. Safevi devletinin başlıca askeri ve siyasi dayanaklarından biriydiler ve Azerbaycan dilini konuşan 7 kabileden oluşuyorlardı: Şamlu, Ustaclı, Rumlu, Tekeli, Afşar, Kaçar ve Zülkadir.^{[5]Floor, Willem. The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran. Iranian Studies, 2013, s. 569.[21]Grigoriev, Sergei. Об этнической принадлежности шиитов Афганистана. Восток: история и культура, 2000, s. 32-46.}

• Yirmidörtler. Terter Nehri kıyısında yer alan Berde merkezli bir bölge, 16. yüzyıldan itibaren bu göçebe boylara verilmiştir. Yirmi dört boy birliği hem Türk (Azerbaycanlı) hem de küçük Kürt boylarını içermekteydi. Kürt boyları yavaş yavaş Azerbaycanlılaşmıştır.

• Otuzikiler. Bu boy birliği hem Türk (Azerbaycanlı) hem de Kürt boylarını içermekteydi. 32 boyun liderleri olarak kabul edilen Mukaddimler ve Cavanşirler de bu birlik içinde yer almaktaydı. 16. yüzyıldan itibaren Berde şehrinin güneyindeki Karabağ Ovası'nda ve bitişiğindeki tarım alanlarında yaşamışlardır.

• Kolani boyu. Türklerden ve Kürtlerden oluşan bir birlikti.^{[22]Faiq Şükürbəyli, tarixçi-etnoqraf, fəlsəfə doktoru. Kolanı-qədim türk tayfası. www.elibrary.az, 2019.} Kolaniler, savaşçı, kanunsuz ve kavgacı bir birlik olarak ün salmıştı. Hem Safevileri hem de Osmanlı hükûmetini tanımamışlar ve onlara vergi ödememişlerdir.^{[23]Путевые заметки (арм.) // Пчела Армении. — 1885. — Թիվ 65. — Էջ 3}

24 Oğuz boyu ve onların alt grupları

• Ulayundluğlar. Azerbaycanlıların etnik kökeninin oluşumunda rol almışlardır. Tamgaları Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan'da bulunmuştur. Ermenistan ve Azerbaycan'daki çeşitli köylere isimlerini vermişlerdir.^{[24]Ibrahimov, T. (2019) Traces of the Oghuz Tribe Ulayundlug/Ala Yundlu (Ala Atly — with pinto horses) in Azerbaijan}

• '''Eymürler'''. Eymürler, Göygöl'den Ağstafa Nehri'ne kadar uzanan dağlık bölgede yaşayan bir Azeri etnik grubudur.^{[25]Агаев Г. Д. Заселение Азербайджана тюрками. Данные этнотопонимии о расселении тюркоязычных племен в Азербайджане XI–XV вв. Ч. 1. // Этническая ономастика : сборник статей. — М.: Наука, 1984.} Ağdaş rayonunda Eymur adında bir köy bulunmaktadır. Ermenistan'da Ayrim, Noyemberyan ve Tumanyan rayonlarında bulunan bir köyün adıdır; Büyük Ayrım ise Tiflis ilinin Borçali ilçesinde (modern Ermenistan'ın Tumanyan bölgesinde) bulunan bir köyün adıdır. Küçük Kafkasya ve Kazak rayonuna yayılmış Ayrımlar birçok kola ayrılmıştır.^{[26]Bünyadov Z., Məmmədov H. Irəvan əyalətinin icmal dəftəri. Bakı, 1997}

• Bayındırlar. Bu boyun bir parçası olan Musullu kabilesinin bir kısmı Mugan ve Karabağ'a yerleşmiştir.^{[27]Ənvər Çingizoğlu. Mosullu oymağı. "Soy" dərgisi, 7 (15), 2008. səh.47–56.} Azerbaycan ve Ermenistan'da 3 Bayandur köyü bulunmaktadır: Bayandur (Tartar), Bayandur (Şorayel) ve Bayandur (Gorus).

• Bayatlar. Bayatlar, 13. yüzyılda Moğol istilacılarıyla birlikte Azerbaycan'a gelmişlerdir. 15. yüzyılın sonlarında ve 16. yüzyılın başlarında Bayatlar, Kızılbaşlara katılarak Azerbaycan'a göç etmişlerdir.^{[28]Заселение Азербайджана тюрками. Сборник "Этническая ономастика". Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. Издательство "Наука", М., 1984г.[29]R. Khanam. Encyclopaedic ethnography of Middle-East and Central Asia: J-O, том 2. Стр. 126–127} 20. yüzyılda "Bayat" adı, Göyçay, Cavad, Kuba, Şamahı ve Şuşa'da yer adı olarak kaydedilmiştir.^{[28]Заселение Азербайджана тюрками. Сборник "Этническая ономастика". Академия наук СССР. Институт этнографии имени Н. Миклухо-Маклая. Издательство "Наука", М., 1984г.} Bayatlar, Azerbaycanlıların bir alt etnik grubu olarak kabul edilmektedir.^{[30]Российский этнографический музей. Глоссарий. Баяты}

• '''Kaçarlar'''. Karakoyunluların yıkılışının (1468) ardından Azerbaycan'a göç etmişlerdir ve Akkoyunlular ile Safevilere hizmet etmişlerdir.^{[31]Roger Savory. The Qajars: "Last of the Qezelbas" // Society and Culture in Qajar Iran (edited by Elton L. Daniel). — 2002.} Kaçar Hanedanı'nın bazı üyeleri, Emir Timur ve Miranşah dönemlerinde zaten Azerbaycan'a yerleşmişti. Kaçarlar, Azerbaycanlıların alt etnik grubu olarak kabul edilmektedir.^{[32]James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires} Azerbaycanlıların etnik oluşumuna (etnogenezine) doğrudan katılmışlardır.^{[33]Гаҹарлар // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Б.: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1979. — Т. III. (азерб.)}

• Mukaddemler. Şah I. Abbas, 1610 yılında Kürt Mukri boyunu yendikten sonra Meraga'yı Azerbaycanlı Mukaddem boyuna vermiştir. Daha önce Karabağ'daki Otuzikiler birliğinin bir parçası olan Mukaddemler, kendi ayrı birliklerini kurmuşlardır.^{[34]Maeda Hirotake. The Forced Migrations and Reorganization of the Regional Order in the Caucasus by Safavid Iran: Preconditions and Developments described by Fazli Khuzani // Osamu Leda, Tomohiko Uyama. Reconstruction and interaction of Slavic Eurasia and its neighboring worlds. — Sapporo: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2006. — С. 246. — ISBN 4938637391.} Ahmed Han, Azerbaycan Mukaddim Hanedanı'nın kurucusu olarak kabul edilmektedir. Neraga Hanlığı 1610'dan 1925'e kadar varlığını sürdürmüştür.^{[35]Mary-Jo DelVecchio Good. The Changing Status and Composition of an Iranian Provincial Elite // Michael E. Bonine, Nikki R. Keddie. Modern Iran : the dialectics of continuity and change. — Albany, USA: State University of New York Press, 1981. — С. 269–288. — ISBN 0873954653.}

• Beğdilliler. Azerbaycan'da Beğdili ile ilgili yer adları bulunmaktadır. Ustaclı boyu Beydili'den, Kengerli ise Ustaclı'dan türemiştir.^{[36]Д.Еремеев. Этногенез турок: (Происхождение и основные этапы этнической истории). Наука, 1971.}

• Kengerliler. Kengerliler, 1500 civarında Kafkasya'ya gelmişlerdir. Peçeneklerden geldikleri düşünülse de Kengerliler, Kızılbaş Ustaclılarının bir koluydu. Kengerlilerin kurduğu Kengerli Hanedanı, Nahçıvan Hanlığı'nı yönetmiştir.^{[37]Kangarlu — статья из Encyclopædia Iranica. P. Oberling[38]К. Н. Смирнов. МАТЕРИАЛЫ ПО ИСТОРИИ И ЭТНОГРАФИИ НАХИЧЕВАНСКОГО КРАЯ // Тифлис. — 1934. Архивировано 6 декабря 2017 года.[39]S. Abrahams, "A historiographical study and annotated translation of volume 2 of the Afzal al-Tavarikh by Fazli Khuzani al-Isfahani", p. 238}

• Döğerler. 15. yüzyılın başlarında Karakoyunlularla birlikte kuzey Suriye'den Azerbaycan'a gelmişlerdir. Safevi döneminde Türkmen birliğinin bir parçası olsalar da, 18. yüzyılda birlikleri Otuzikiler birliğiyle bağlantılı boylar arasındaydı. Kabilenin kışlağı, Gence'nin Arazbaşar bölgesindeki Hüseyinli köyünde yer almaktaydı. Şemkir ve Terter'de Düyerli adında köyler bulunmaktadır.^{[40]Ali Sinan BİLGİLİ. "Azerbaycan Türkmenleri Tarihi", Türkler Ansiklopedisi, (Ortaçağ). — Ankara, 2002.}

• Afşarlar. Afşarlar, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi devletlerine hizmet etmiştir.^{[41]Энциклопедия Ираника. Статья: AFŠĀR} Afşarlar, Azerbaycanlıların bir alt etnik grubu olarak kabul edilmektedir.^{[42]Richard V. Weekes. Muslim peoples: a world ethnographic survey. AZERI. Стр. 56[43]Российский этнографический музей. Афшары .} Afşarlar kendilerine "Azeri" olarak adlandırmaktadır.^{[44]Дебец Г. Ф. Антропологические исследования в Афганистане // Советская этнография.— М.: Наука, 1967.— № 4.— С. 87. "…афшары либо ещё сохранили в быту тюркский язык, либо помнят, что на этом языке (они называют его азери) говорили их предки"} Bu boy; Cevanşirler, Kebirliler, Şadlılar ve Şamlıların soyunu oluşturmuştur. Afşarlardan türeyen hanedanlar arasında; Nadir Şah'ın önderliğinde iktidara gelen Afşar Hanedanı, Karabağ Hanlığı'nı yöneten Cevanşirler,^{[45]George A. Bournoutian "Qarābāghʹnāmah Jamāl Javānshīr Qarābāghī" from the Javanshir tribe of Dizak, from the of Sarijalu, which was a group within the Bahmanli, tribe, who, in olden days, had come, from Turkestan. They were a part of the famous Afshar tribe.} Aşurbeyovlar ve Urmiye hanları^{[46]"The Encyclopaedia of Islam", Том 10.} bulunmaktadır.

• '''Şamlu oymağı'''. Bazı kaynaklara göre, Ankara Savaşı'ndan sonra Emir Timur; Şam'dan (Suriye) birçok Türkmen savaşçısını esir alıp Semerkant'a göndermek istemiştir. Ancak Safevi Şeyhi Hoca Alaeddin Ali'nin ısrarı üzerine Erdebil'de kalmışlardır. Şamlı oymağı, Safevi Devleti'ni kuran yedi önemli Kızılbaş oymağından biriydi.^{[47]H. Horst, Tīmūr und Ḫōğa ʿAlī. Ein Beitrag zur Geschichte der Ṣafawiden (Akad. der Wiss. und der Lit., Abh. der Geistes- und Sozialwiss. Kl., 1958, 2), Wiesbaden, 1958; cf. the comments by V. Minorsky in OLZ 58, 1963, 590–92.}

• Cavanşirler. Cevanşir boyunun kökeni Afşarların soyundan gelen Behmenli boy birliğinin Sarıcalı boyudur. 13-14. yüzyıllarda Orta Asya'dan göç etmişlerdir. Bu boydan ortaya çıkan Cavanşirler Karabağ Hanlığı'nı yönetmiştir. Boyun önde gelen temsilcileri arasında Hurşidbanu Natevan, Behbud Han Cevanşir ve Han Şuşinski bulunmaktadır.^{[45]George A. Bournoutian "Qarābāghʹnāmah Jamāl Javānshīr Qarābāghī" from the Javanshir tribe of Dizak, from the of Sarijalu, which was a group within the Bahmanli, tribe, who, in olden days, had come, from Turkestan. They were a part of the famous Afshar tribe.}

• İğdirler. İğdirler, günümüzde Azerbaycanlıların yaşadığı Türkiye'nin Iğdır ilçesine adını vermiştir. 1727 yılında bu boyla bağlantılı köyler, Revan, Gence ve Urmiye'de bulunmaktaydı.

• Kargınlar. Dulkadiroğulları ile birlikte Azerbaycan'a göç etmişlerdir. 1591 ve 1727 tarihli kaynaklarda Şerur'da yaşadıkları belirtilmektedir.

• Kınıklar. Azerbaycan yer adlarında izleri görülmektedir.^{[48]Мухамедова, З. Б. — Исследования по истории туркменского языка XI–XIV вв. по данным арабоязычных филологических сочинений [Текст : Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидата филологических наук. (665) — Search RSL]. search.rsl.ru. Дата обращения: 24 июля 2021.} Selçuklular bu boydan gelmektedir. Kınıklar; 1591 yılında Revan eyaletinin 'Kınık Hacı' köyünde yaşamaktaydılar.

• Peçenekler. 13. yüzyılda Azerbaycan'a gelmişlerdir. 1593 yılında Berde kazasında, 1727 yılında ise Gence vilayetinin Akıncı nahiyesinde küçük bir Peçenek obası bulunmaktaydı.

• Salurlar. Büyük bir kısmı Azerbaycan ve İran'da yaşamaktaydı. Azerbaycanlı şair Kadı Burhaneddin bu boydan gelmektedir. Boyun küçük bir kısmı Erdebil ve Revan eyaletlerinde yaşamaktaydı.

• Tekeliler. Tekeli boyu Tekelere dahildir ve Oğuzların Salur boyundandırlar. Azerbaycan'ın Hızı rayonunda, Kuba'nın Gültepe (önceki adıyla Teke Şıhı) köyünde, Gürcistan'ın Marneuli rayonunda ve Ermenistan'ın Dereçiçek kasabasında 'Tekeli' yerleşimleri bulunmaktadır (Tekeli (Marneuli), Tekeli (Dereçiçek)).^{[49]F. Zarinebaf-Shahr, "Tabriz under Ottoman Rule (1725–1731)", p. 19}

• Yazırlar. Gence rayonunda bu boyun adını taşıyan bir çay bulunmaktadır.

• Yıvalar. Bu boyun bir kısmı Azerbaycanlılarla bütünleşmiştir.^{[50]Ataniyazov, S. Dictionary of the Turkmen ethnonyms. Ylym; Ashgabat. 1988.} Baharlı oymağı bu boydan gelmektedir.^{[51]V. Minorsky. Bahārlū (англ.) // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill. Архивировано 21 января 2022 года.}

• Baharlılar. Karakoyunlu Devleti'nin yıkılışının ardından Baharlılar Azerbaycan'a yerleşmişlerdir. Safeviler döneminde ise bu boy çok fazla sahneye çıkmamıştır. Baharlılar Azerbaycanlıların bir etnik grubu sayılmaktadırlar. Tarihsel olarak Şuşa ve Zengezur'da yaşamışlardır. Karabağ'da 'Baharlı' adıyla çeşitli toponimler bulunmaktadır.^{[51]V. Minorsky. Bahārlū (англ.) // Encyclopaedia of Islam, Second Edition. — Brill. Архивировано 21 января 2022 года.[52]The History of Persia, London, 1829, I, s. 237.}

• Yüreğirler. Bu boyun Dulkadiroğulları ile birlikte Azerbaycan'a göç ettiği ve Gence'nin Zeyem bölgesinde yerleştiği düşünülmektedir.

Azerbaycanlıların alt etnik grupları

• Karadağlılar. Azerbaycanlılar, Türk kökenli bir etnik gruptur.^{[53]Н. А. Баскаков, "Введение в изучение тюркских языков", с. 265[54]КАРАДАГЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия.} İran'ın kuzeybatısındaki Karadağ Yaylası'nda yaşamışlardır. Yarı göçebe bir hayat tarzı sürmüşlerdir. Kültürel açıdan komşuları olan Şahsevenlere yakındırlar.^{[55]Азербайджанцы. Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.} Yedi kola bölünmüşlerdir.

• Karagözlüler. Karagözlüler İran'ın Hamedan ostanında yaşamaktadırlar. Azerbaycanlıların bir etnik grubudurlar.^{[53]Н. А. Баскаков, "Введение в изучение тюркских языков", с. 265} Boy, Aşıklı, Hacılı, Hudebandlı ve Özbekli kollarına ayrılmıştır. Azerbaycan'ın Zengilan ve Şabran rayonlarında Karagözlü köyleri bulunmaktadır.^{[56]Гараҝөзлүләр // Азербайджанская советская энциклопедия/ Под ред. Дж. Кулиева. — 1979. — Т. III. — С. 62.[57]Материалы по истории туркмен и Туркмении. Т. II. XVI–XIX вв. Иранские, бухарские и хивинские источники, с. 228}

• Neferler. Azerbaycanlıların bir etnik grubudur. Neferler İran'ın Fars, Tahran ve Luristan ostanlarında yaşamaktadırlar.^{[53]Н. А. Баскаков, "Введение в изучение тюркских языков", с. 265[58]Joshua Project. Nafar, Nafar Turk in Iran.[59]Azerbaijani, South. Ethnologue.[60]Nafar. Glottolog.}

• Aynallu. Azerbaycan dilinin Aynallu lehçesini konuşmaktadırlar.^{[61]Azerbaijani, South: Aynallu language. globalrecordings.net.}<ref name=":3">Louis Ligeti. Sur la langue des Afchars d'Afghanistan (фр.) // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. — 1957. — Vol. 7, no 2/3. — P. 109–156. En parlant des Afchars, M. Caferoglu fait remarquer qu'ils constituent la plus grande tribu des Turkmènes d'Anatolie. Ce faisant M. Caferoglu s'est conformé à l'usage général qui veut voir dans les Afchars, avec les Qajar, les Qara-qoyunlu51 etc., des Turkmènes. Mais ainsi qu' on vient de le voir plus haut, les Afchars d'Afghanistan tout aussi bien que ceux d'Anatolie parlent l'azéri et non pas le turkmène. Il n'y a aucune raison de supposer qu'il en serait autrement quant aux autres groupes afchars dont la langue est encore inconnue.

Ceci revient à dire qu'apparemment il y a une contradiction autour du nom turkmène ; en réalité, nous avons là affaire à un terme à double entente. Au point de vue linguistique, le terme turkmène a un sens bien défini et très précis : il est réservé à un membre du groupe oghouz des langues turques, notamment à la langue turkmène actuelle et historique, avec ses nombreux dialectes. Au point de vue historique, si l'on veut ethnique, le terme turkmène possède une acception plus large et à la fois plus vague. D'après Kàsyarî, les Oghouz font partie des Turkmènes ; d'autres cherchent à attribuer le nom de Turkmènes aux Turcs nomades.52 Il est évident que les deux acceptions ne se couvrent pas l'une l'autre sur tous les points.'</ref>

• Muganlı. Şahsevenlerin bir kolu olan bu boy, 19. yüzyılın başlarında 8 koldan oluşmaktaydı.^{[62]"Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti", II cild, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, s. 119[63]N. Bəndəliyev "Dağlıq Şirvanın toponimləri", Bakı, "Elm, s.143–145} 1759 yılında Kubalı Fethali Han'ın Salyan'ı işgal etmesinden sonra Mugan Ovası'ndaki Şahsevenlerin bir kısmını Kuba Hanlığı'na göç etmiştir.^{[64]Бутков П. Г. Материалы для новой истории Кавказа съ 1722 по 1803 годъ. Ч. 1. — Санкт-Петербург, 1869. — С. 249.} Akademisyen Nikolai Dubrovin, Kuba Hanlığı nüfusundan bahsederken, Azerbaycanlılar ve Lezginlerin yanı sıra Moğol kökenli olan Muganlardan da söz etmiştir.^{[65]История войны и владычества русских на Кавказе. Том I. Книга 2. СПб. 1871.}

• Terekemeler. Terekemeler, Dağıstan'da, Türkiye'de ve Azerbaycan'ın orta ve güney bölgelerinde yaşayan Azerbaycanlılardan oluşan bir etnik gruptur.sfn|Гаджиева|1990|pp=8-9 Bilimsel literatürde, Karapapaklar, Padarlar ve Şahsevenlerin hepsinin sığır yetiştiriciliğiyle uğraştığı göz önünde bulundurularak, her üçü için de genel olarak "Terekeme" adı kullanılmıştır.^{[66]Мамедли, 2017, с. 27.}

• Karapapaklar. Azerbaycanlılardan oluşan bir etnik gruptur ve Azerbaycan dilini konuşmaktadırlar.^{[66]Мамедли, 2017, с. 27.} Türkiye'de (Kars ve Iğdır), kuzeybatı İran'da, batı Azerbaycan'da (Kazak ve Ağstafa rayonları) ve Borçalı'da yaşamaktadırlar. Tarkib (diğer adıyla "Borçalı", yani "han boyu"); Saral, Arablı, Canahmedli, Çaharlı ve Ulaşlı boylarına ayrılmaktadırlar.

• Padarlar. Oğuz boylarından ve Azerbaycanlıların etnik gruplarından biridir. Hülagüler döneminde Türkistan'dan Azerbaycan'a (Aras'tan güneye) göç etmişlerdir. Modern Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarına ise 16. yüzyılda göç etmişlerdir.^{[67]Н. Г. Волкова. "Этнические процессы в Закавказье в XIX–XX веках", Кавказский Этнографический сборник, IV часть, Институт Этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, Москва, Наука, 1969, стр. 4} Diğer Azerbaycan etnik gruplarına kıyasla, özellikle günlük yarı göçebe hayvancılık faaliyetlerinde, gelenek ve göreneklerini ekonomilerinde ve günlük yaşamlarında daha uzun süre korumayı başarmışlardır.^{[55]Азербайджанцы. Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.} Azerbaycan ve Dağıstan'da Padar köyleri, Şamahı'da ise bir Padar mahallesi bulunmaktadır.^{[66]Мамедли, 2017, с. 27.}

• Şahsevenler. Azerbaycan etnik grubudurlar.^{[19]James Stuart Olson, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires. — Greenwood Publishing Group, 1994. — С. 60. — ISBN 0313274975, 9780313274978.} ƏAğırlıklı olarak İran'a^{[55]Азербайджанцы. Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.} ve Aras'ın güneyindeki Cebrayil Ovası'na yerleşmişlerdir.^{[68]Институт этнологии и антропологии им. Н.Н. Миклухо-Маклая. Кавказский этнографический сборник. www.history.az.} İnanlı, Bağdadi, Usanlu ve başka kollara bölünmüşlerdir. Kazak rayonundaki yerleşim yerlerinin isimlerinde adları geçen Kadirli ve Karalal boyları da Şahsevenlerin kolları olarak kabul edilmekteydi.^{[17]Волкова Н. Г. Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов // Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник. — М.: Ин-т этнологии и антропологии, 1996. — С. 24–30. — ISBN 5-201-00825-9.} Şahsevenler, Kuba'daki Erdebil Mahallesi'ni^{[69]Фарзалибейли Ш. Губа тарихи. — Б., 2001. — С. 34, 35.} ve Ahmedli'deki Abşeron köyünü kurmuşlardır.^{[70]Список населённых мест Бакинской губернии // Списки населенных местностей Российской империи. По Кавказскому краю. Бакинская губерния. — Тифлис, 1870. — Т. LXV. — С. 87.} Gence'de bir Şahsevenler mahallesi ve camisi bulunmaktadır.^{[71]Fərrux Əhmədov. Gəncənin tarix yaddaşı. — Şirvannəşr, 1998. — С. 162–167.}

Diğer gruplar

• Eynular (Abdallar). Azerbaycanlılarda bazı Abdal unsurları görülmektedir. "Abdal" adı, Eftalitlerle (Ak Hunlar) ilişkilendirilen bir Eynu adıdır.sfn|Kurbanov|2010|pp=241–242 Laçın şehrinin eski adı olan "Abdalyar", Abdal boyundan gelmektedir.^{[72]Karapetian, Samvel. Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabagh. Yerevan: Gitutiun Publishing House, 2001, p. 169.[73]Map of Armenia and Adjacent Countries by H. F. B. Lynch and F. Oswald in Armenia, Travels and Studies. London: Longmans, 1901.}

• Alpagutlar."Aşair-i terekeme-i Şirvan" olarak adlandırılırlar. Gence, Çukursaad ve Şirvan'da yaşamışlardır.sfn|Türkler Ansiklopedisi (Cilt 7)|2002|pp=25

• Arıklılar. Yaylaları Gence'nin Şemkirbasan bölgesinde, kışlakları ise Köhneli köyünde yer almaktaydı.sfn|Türkler Ansiklopedisi (Cilt 7)|2002|pp=36

• Burçoğlu. Borçalı adını bu boydan almıştır. 17. yüzyılda Borçalı'ya yerleşmiş bir Türk boyudur.^{[74]Cumans . The Don and the North Caucasus in the 4th–12th centuries}

• Dulkadirler. Şeyh Haydar döneminde Azerbaycan'a göç etmişlerdir. 1593 ve 1727 tarihli tahrir defterlerinde Dulkadirli boyuna dahil olan Söklü, Hacılar (Gence, Hoy), Şemseddinli ve Gavurgalı (Gence) obaları kaydedilmiştir.sfn|Türkler Ansiklopedisi (Cilt 7)|2002|pp=29

• Hançobanlılar. Kafkas tarihçisi Semyon Bronevsky bu boyu Tatarlar (Azerbaycan Türkleri) olarak tanımlamış ve sayılarını 700 olarak belirtmiştir. Şirvan Hanlığı'nı yöneten Serkerler bu boydan gelmektedir.^{[75]Броневский С. М. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе. Часть II. — М.: В типографии С. Селивановскаго, 1823. — С. 434.}

• Halaçlar. Adam Olearius 17. yüzyılda Muğan'da yaşadıklarını belirtmiştir. Halaçlar 19. yüzyılda Avşarlara dahil olmuşlardır. 1864 yılında Miyane ve Cemalabad etrafında yaşadıkları hakkında bilgiler bulunmaktadır. 1951 yılında Azerbaycan'da kalan Halaçlar, Astara yakınlarında bir tireden (küçük kabile kolu) ibarettiler.^{[76]"ḴALAJ i. TRIBE " — Encyclopaedia Iranica, December 15, 2010 (Pierre Oberling)}

• Orlatlar. Bu boydan, 14. yüzyılın sonlarında Şeki Prensliği'ni yöneten Orlat Hanedanı ortaya çıkmıştır. Orlat Hanedanı, Türkçe konuşan bir Moğol hanedanı olup daha sonra Azerbaycanlılaşmıştır.^{[77]Шеки (историч. область в Азербайджане) — статья из Большой советской энциклопедии.[78][Советская историческая энциклопедия, статья: Под ред. Е. М. Жукова. Шеки // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973–1982[79]Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV веке. Шеки в XV веке // Сборник статей по истории Азербайджана. — Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 184.}

• Sor-sor (sur-sur). 1739'da Kuba ve Derbent hanlıklarına yerleştirilen Azerbaycan dili konuşan bir boydur.^{[80]Magomedkhan Magomedkhanov. Building of the Tower of Babel: Ethnolinguistic Processes in Dagestan. Russian Academy of Sciences, Dagestan Science Centre. page 290[81]Агаев Г. Д. Данные этнотопонимии о расселении тюркоязычных племён в Азербайджане XI–XV вв. // Этническая ономастика. — Наука, 1984. — С. 149.}

• Rumlular. Safevi Devleti'nin kurulmasında iştirak etmişlerdir. 1593 yılında Gence'nin Karakar nahiyesinde Ekinci Urumlu ve İnce Urumlu adlı iki oba bulunmaktaydı.sfn|Türkler Ansiklopedisi (Cilt 7)|2002|pp=34

Şecereler ve hikayeler

Oğuz Kağan Efsanesi

İlhanlı âlimi Reşîdüddîn Fazlullah-ı Hemedânî'nin "Câmiu't-Tevârîh" adlı eseri, Türk kabilelerinin kökeni ve Oğuz Kağan efsanesi olan Oğuzname hakkında bilgi vermektedir.^{[82]Ghiasian, Mohamad Reza. The Topkapı Manuscript of the Jāmiʿ al-Tawārikh (Hazine 1654) from Rashidiya to the Ottoman Court: A Preliminary Analysis. Iranian Studies, 4 Mayıs 2018, s. 399-425.} Bu eserin yazıldığı dönemde Türk halklarının ve boylarının tarihi için kullanılan başlıca kaynaklar, hem Azerbaycan'ın yerel Türk ortamında mevcut olan kaynaklar hem de Orta Asya ve Doğu Türkistan'dan gelen çok sayıda göçmenin getirdiği soyağacı efsaneleriydi.sfn|Mustafayev|2021|pp=87

Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan, Oğuz Han ve torunu Bayındır Han'ın soyundan geldiğini iddia etmekteydi. Akkoyunlu İmparatorluğu'nda Bayındır tamgasının (mührünün) devlet sembolü olarak kullanılmasını başlattı. Bu nedenle, Bayındır tamgası Akkoyunlu sikkelerinde, resmi belgelerinde, yazıtlarında ve bayraklarında bulunur.^{[83]Daniel T. Potts. Nomadism in Iran: From Antiquity to the Modern Era. 2014, s. 7.[84]Faruk Sümer (1988–2016). "UZUN HASAN (ö. 882/1478) Akkoyunlu hükümdarı (1452–1478).". TDV Encyclopedia of Islam (44+2 vols.) (in Turkish). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies.} Akkoyunlu sultanları döneminde yazıldığı düşünülen "Dede Korkut Kitabı" destanında, Bayındır Han'ın soyunun Oğuz Han'ın oğlu Gök Han'dan değil, adı başka hiçbir yerde geçmeyen Kam Han'dan geldiği yazılıdır.^{[85]H. B. Paksoy (1989). Alpamysh: Central Asian Identity Under Russian Rule. p. 84.} Uzun Hasan'ın emriyle yazılan "Kitab-ı Diyarbekriyye"de, Akkoyunluların atalarının isimleri Oğuz efsaneleri ve hükümdarlarıyla ilgili isimler olarak kullanılmıştır.^{[86]İsmail Aka (2005). Makaleler (in Turkish). Vol. 2. Berikan Kitabevi. p. 291.}

Oğuz şifahi geneoloji gelenekleri ya Anadolu'da ya da Azerbaycan'da yazıya alınmıştır.sfn|Mustafayev|2021|pp=89 15. yüzyılda Azerbaycan Türkleri arasında Oğuz şecere efsanelerinin yayılması hakkındaki kanıtlardan biri de Oğuzların Bayat boyundan olan Hasan bin Mahmud'un "Oğuzname"den faydalanarak yazdığı "Cam-i Cem-ayin" eseridir. Hasan bin Mahmud', Mekke'ye Oğuzname'nin el yazmasını da götürmüştür. Mukaddes topraklara giden bir Azerbaycan Türk'ünün yanında Oğuz soyağacı geleneğine ait bir el yazmasının bulunması, bu tür edebiyatın toplum üzerindeki güçlü etkisini göstermektedir.sfn|Mustafayev|2021|pp=88

Dede Korkut Kitabı ve diğer kaynaklardan elde edilen bilgiler

"Dede Korkut" Destanı'nda, Oğuz kağanlarının yaşamları ve faaliyetleri anlatılmaktadır. Destandaki bazı olaylar Orta Asya'da geçmekle birlikte, destan geleneğinin Anadolu ve Azerbaycan'a ulaşması sonucunda, eserde yer alan olayların bu bölgelerde gerçekleştiği kaydedilmiştir. Hatta bu süreçte, söz konusu coğrafyalarda ortaya çıkan yeni kabilelerin (destanın yeni kollarının) esere eklenmiş olması da mümkündür.sfn|Boratov|2010|p=56-57 Destanın ana kahramanlarından biri olan Salur kabilesinin temsilcisi Kazan Han, 9.-10. yüzyıllarda Orta Asya'da "kafir" Peçeneklere karşı savaşan, bazen kazanan bazen kaybeden bir Oğuz hanı olarak anlatılmıştır. Tüm savaşlar onun hükümdarlığı döneminde gerçekleşmese de, zamanla Kazan Han, Oğuz-Peçenek mücadelesinin ortak kahramanı haline gelmiştir.sfn|Boratov|2010|p=40

"Cam-i Cem-ayin"de Halife Memun döneminde Oğuz hanlarından Toktemur'un Gürcistan ve Rum'a hücum ettiği bildirilmektedir. "Kitabi-Diyarbakriyye"de ise henüz İslam peygamberinin yaşadığı dönemde Bayındırların Azerbaycan'a geldiği yazılıdır. "Bahrü'l-Ensâb"da da Bayındırların Azerbaycan ve Doğu Anadolu'da yerleşmeleri aynı döneme tarihlenmektedir. Buna rağmen, Selçuklulardan önceki Türk akınlarının Dede Korkut Kitabı'nın tarihsel çekirdeğini oluşturduğu söylenemez. Sadece bu kaynakların verdiği bilgiler, destanda geçen olayların Siriderya'nın kuzeyinden çıkarılarak Doğu Anadolu ve Azerbaycan'a tatbik edilmesini kolaylaştırmıştır.sfn|Boratov|2010|p=48-49 Bu eserde destan, dış kaynaklı folklorik unsurlar, diğer Türkler ve milletlerle ilgili öğeler ile Oğuzların Anadolu ve Azerbaycan'a Selçuklulardan önceki girişlerine dair tarihî hatıraların birleşimi olarak şekillenmiş olabilir.sfn|Boratov|2010|p=60-61

Oğuzların Siriderya'nın kuzeyinde Peçenekler ve Kıpçaklarla olan mücadelesi ve ilişkileri, Anadolu'ya göç ettikten sonra Gürcüler ve Abazalara "Dede Korkut Kitabı" destanı aracılığıyla aktarılmıştır. 13. yüzyılın ortalarından itibaren, özellikle Akkoyunluların Doğu Anadolu ve Azerbaycan'daki Gürcüler, Abazalar ve Trabzon Rumlarına karşı yürüttüğü seferler ve aralarındaki karşılıklı ilişkiler, Bayındır Han'ın adıyla anılan destanda aktarılmaktadır.sfn|Boratov|2010|p=56-57sfn|Boratov|2010|p=58-59

Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan döneminde yazılmış olan resmi kaynaklar, atası Kara Yülük Osman Bey'in Oğuz Han'ın soyundan geldiğini ve Muhammed döneminde Kara Yülük Osman'ın atası Sungur'un Türkistan'dan Kıpçak ülkesine, oradan Arran'a ve daha sonra Göyçe Denizi civarına göç ettiğini ve Halife Memûn döneminde Kara Yülük Osman'ın bir diğer atası Şaktur'un Elince Kalesi'ni Gürcülerden ele geçirdiğini belirtmektedir. Bu bilgiler kesin olarak kanıtlanamasa da, aynı olayların Dede Korkut Kitabı'nda da geçmesi, destan ile Akkoyunlu kaynakları arasında bir uyum olduğunu göstermektedir.sfn|Boratov|2010|p=58-59

Bayburtlu Osman'ın "Tavarih-i Cihan" adlı eserinde Bayındır Han hakkında verilen bilgiler birbiriyle çelişmektedir. Kaynakta önce Bayındır Han'ın İsa'dan kısa bir süre sonra Horasan'dan Azerbaycan ve Doğu Anadolu'ya geldiğini belirtirken, daha sonra Muhammed döneminde yaşadığı belirtilmektedir. Bununla birlikte, kaynak Dede Korkut Kitabı ile daha fazla benzerlik göstermektedir. Burada Kazan, Bayındır Han'ın veziri, Korkut Ata ise onların zamanında yaşamış bir İslam bilgesi olarak geçmektedir. Bu anlatı, Bayındır-Salur birliğini konu alan Anadolu geleneklerinin taşıyıcısıdır; Bayındır Han'dan sonra anlatı, Akkoyunlu tarihine intikal etmekte ve Bayındır Han soyundan gelen Uzun Hasan'ın Acem'i yönettiğini belirtmektedir.sfn|Boratov|2010|p=58-59

Kafkasya'ya seyahat eden bazı gezginler de "Dede Korkut Kitabı"ndaki kahramanlar hakkında bilgi vermişlerdir. 1638'de Alman gezgin ve oryantalist Adam Oleari, Derbent'teyken Dede Korkut hikâyelerini dinlemiş ve orada Kazan Han'ın karısı Burla Hatun'un yanı sıra Dede Korkut'un mezarını da kaydetmiştir.^{[87]АСЭ, 1981, с. 408.} Adam Olearius'un anlattığı efsanelerde, Tebriz halkı Kazan Han ve eşinin mezarlarını eski Oğuz destan gelenekleriyle ilişkilendirmiştir. Burla Hatun'un mezarının "kırk adım" uzunluğunda olduğunun düşünülmesinin de; bu kadının destanda ve "Şecere-i Terakime"de "Boyu Uzun Burla Hatun" olarak adlandırılması açısından özel bir anlamı vardır.sfn|Boratov|2010|p=60-61Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi "Seyahatname"sinde, Dede Korkut'un mezarının Derbent'te olduğunu ve Şirvanlılar tarafından ona büyük bir hürmetle yaklaşıldığını kaydetmiştir. "Derbentname" eserinde de Dede Korkut'un Derbent'teki mezarı hakkında bilgiler verilmektedir.^{[87]АСЭ, 1981, с. 408.}

Antropoloji

K. Karakaşlı'nın aktardığına göre, boylar görünüş bakımından birbirlerinden farklılıklar göstermektedir. Aralarında koyu gözlü esmerler ve mavi gözlü sarışınlar da bulunmaktadır. Bu toplulukların antropolojik görünümünün bir diğer özelliği ise boylarındaki büyük farklılıktır. En uzun boyluları Çıraklı köyünde yaşamaktadır.^{[88]Каракашлы К. Об айрумах. — Баку: "Издание Общества Обследования и Изучения Азербайджана", 1929. — С. 40.}

Dağıstan Terekemeleri, antropolojik olarak Hazar alt tipinin temsilcileridir. Antropolojik tipleri karmadır. Antropolojik özellikleri esas olarak Azerbaycanlılara ve kısmen de güney Kumuklara benzemektedir. Ayrıca, Dağıstan Terekemeleri, Azerbaycanlılara kıyasla genellikle daha uzun boylu, daha geniş yüz hatlarına sahip, saçları daha az dalgalı, dudakları daha ince ve kaşları daha az kalın bireyler olarak tanımlanmaktadır.sfn|Гаджиева|1990|pp=26

Kültür

Eymürler, Azerbaycan dilinin batı lehçesinin Eymür lehçesini konuşmaktadırlar.^{[89]Мамедли, 2017, с. 6.} Eymür lehçesi, Azerbaycan dilinin eski dönemine ait özelliklerini korumaktadır,^{[90]Садыхов Б. П. Об употреблении некоторых аффиксов в айрумском говоре азербайджанского языка // Советская тюркология. — Баку, 1981. — № 5. — С. 63.} ayrıca lehçede Kıpçak etkisi de hissedilmektedir.^{[91]Гаджиева Н. З. Тюркоязычные ареалы Кавказа. — М.: Наука, 1979. — С. 246.} Hüseyinzade bu konuda şunları not etmiştir: "...Eymürler sadece dilleri nedeniyle değil, aynı zamanda tüm manevi ve maddi kültürleri ve günlük gelenekleri nedeniyle de Azerbaycanlıdırlar ve günümüzde bile çevrelerinde Oğuz folklor motiflerini korumaktadırlar."^{[92]Гусейнзаде А. Параллели огузских этнонимов в современной топонимии Азербайджанской ССР // Советская тюркология. — Баку, 1977. — № 4. — С. 49.}

Afşar dilinin ayrı bir dil mi^{[93]Larry Clark "Turkmen Reference Grammar", стр. 19, Otto Harrassowitz Verlag, 1998} yoksa Azerbaycan dilinin bir lehçesi mi olduğu konusunda tartışmalar bulunmaktadır. Afşarların kendilerine özgü bir halı dokuma sanatı bulunmaktadır.^{[94]MacDonald, Brian W. (1997). Tribal Rugs: Treasures of the Black Tent. Woodbridge, Suffolk, England: Antique Collectors' Club. pp. 115–116. ISBN 978-1-85149-268-8} 2025 yılında Azerbaycan'ın desteğiyle Afganistan'da "Avşar Yıldızı" Eğitim Merkezi açılmıştır. Merkezin amacı, Afşar ulusal kültürel mirasını korumak ve Azerbaycan dilini ve tarihini öğretmektir.^{[95]Əfqanıstanda yaşayan Azərbaycan əsilli Avşarlar üçün təhsil mərkəzi yaradılıb.}

Azerbaycan çevresinde yaşayan Karagözlüler, Baharlılar, Karadağlılar^{[54]КАРАДАГЦЫ • Большая российская энциклопедия - электронная версия.} ve Bayatlar, Azerbaycan dilinin güney lehçesine ait lehçeler konuşmaktadır.^{[96]Languages of Iran.[97]Qaragozlu. Glottolog.[98]Baharlu. Glottolog.} Kaçarlar Azerbaycan dilinin bir lehçesini konuşmaktadırlar.^{[99]Azerbaijani, South. Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition. Dallas, Texas: SIL International.} Karapapaklar Azerbaycan dilinin Borçalı lehçesinin yanı sıra Kazak ve Karapapak lehçelerini de konuşmaktadırlar.^{[100]Карапапахи : [арх. 14 декабря 2022] // Канцелярия конфискации — Киргизы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2009. — С. 82. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 13). — ISBN 978-5-85270-344-6.} Dağıstan Terekemelerinin dili, Azerbaycan dilinin doğu grubuna ait Kuba ve Şamahı lehçelerine yakındır. Ermenistan'ın Kalinino bölgesinde yaşayan Terekeme halkının lehçesi, Azerbaycan dilinin güney grubuna karşılık gelmektedir.

Şahseven kadınları dokumacılıkla uğraşmaktadır.^{[101]Афшар-Систани, Ирадж. К познанию племен, кочевых племен и племенных союзов кочевников Ирана. Тегеран, 1987. С. 104–105} Tarihsel olarak, Şuşa'da yapılan Şahseven eyerleri bu alanda en iyisi olarak kabul edilmekte ve çok değerli bulunmaktaydı.^{[102]Mustafayev A. H. Azərbaycanın maddi mədəniyyət tarixi (etnoqrafik materiallar əsasında tipoloji tədqiqat) (азерб.). — Баку: "Bakı Universiteti" nəşriyyatı, 2009. — С. 203.} Bölgesel Azerbaycan Türkçesi lehçelerinin sistematik bir karşılaştırması yayınlanmamış olsa da, bazı yönlerden, örneğin sesli harf uyumu açısından, Güney Azerbaycan'da yaşayan göçebe Şahsevenlerin yerleşik Türkçe konuşan (Tat) komşularından daha "temiz" bir Türkçe konuştuğuna dair kanıtlar bulunmaktadır.^{[20]R. Tapper. AZERBAIJAN vi. Population and its Occupations and Culture // ENCYCLOPÆDIA IRANICA. — 1988. — С. 234–238.} Gence'de Şahseven boyunun adını taşıyan bir mahalle ve 1880-1882 yılları arasında inşa edilmiş bir cami bulunmaktadır.^{[103]Əhmədov, Fərrux. Gəncənin tarix yaddaşı. Şirvannəşr, 1998, s. 135.}

Bazı Azerbaycan dansları, Azerbaycan'da yaşamış boy ve halkların adını taşımaktadır. Örneğin, "Terekeme" dansı, Azerbaycanlı bir etnik grup olan Terekemeler ile ilişkilendirilirken, "Hançobanı" dansı ise Şamahı Hanlığı'nı yöneten Hançobani halkıyla ilişkilendirilmektedir.^{[104]Ханчобаны в БСЭ.} Şahseveni adı verilen aşık müziği, Göyçe aşıklarının repertuarında yer almaktadır^{[105]Абдуллаева С. А. Народный музыкальный инструментарий Азербайджана (музыковедческо-органологическое исследование). — Баку: Элм, 2000. — С. 242, 301.} ve Bakü düğünlerinde ve Nahçıvan'da okunmaktadır.^{[106]Səlimov-Şağani T. Q. Azərbaycan toyu: ənənə və müasirlik. — Баку: ADPU, 2008. — С. 146.}

Oyun yazarı Mirza Fethali Ahundov'un "Terekeme Kadınının Molla Kerim ile Konuşması" adlı bir şiiri bulunmaktadır.^{[107]История Азербайджана. — Баку: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 1960. — Т. 2. — С. 124.} Ahundov'un "Şifacı Monsieur Jordan ve Ünlü Derviş Mastali Şah, Cadı'nın Hikayesi" adlı eserinin baş kahramanı, Tekeli-Muğan Hatamhan Ağa'dır. "Derviş Paris'i Havaya Uçuruyor" filminde Hatamhan Ağa rolünü Adil İskenderov canlandırmıştır.^{[108]М. Г. Рафили. Ахундов. Жизнь замечательных людей ("Молодая гвардия" 25 000 nüs.). М. Под общей редакцией Дж. Джафарова. 1959. səh. 192.} Azerbaycan'da Terekemeler hakkında "Ak Kan" adlı bir film çekilmiştir. Filmde, çiftlikleri yıkılmış bir Terekeme ailesinin hayatı, anne-çocuk arasındaki bağ ve hayata karşı tutumları anlatılmaktadır.^{[109]Gənc rejissorların kino yaradıcılığı.}

Orta Çağ'da Azerbaycan'daki çeşitli aşiret yerleşim alanları, "baba" olarak bilinen taş balballarla temsil edilmiştir.^{[110]Jonathan M. Bloom, Sheila Blair. The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture. — Oxford University Press, 2009. — Т. 2. — С. 235–247. — 513 с. — ISBN 9780195309911.} Bu balballar, genel olarak Türk göçebe mirasının bir bileşeni olarak da kabul edilmektedir.^{[111]Махфуза Г. Зейналова Обзор исторических и культурных взаимосвязей тюркских народов Центральной Азии и Азербайджана (с древнейших времен до конца XVIII в.) GlobalTurk} Azerbaycan halılarında koyun ve keçi tasvirlerinin bulunması, belirli bir kabilenin göçebe geçmişiyle kurduğu bağlantıyı işaret etmektedir.^{[112]Мехди Зариф. Ковры. Перевод с итал. И. Замойской. — М:АСТ, 2006 — стр. 16–19, 188 — ISBN 5-17-033764-7}

Bibliyografya

• И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв. — Ленинград: Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова, 1949.

• Tapper R. Frontier Nomads of Iran: A Political and Social History of the Shahsevan. Cambridge University Press; 1997.

• Мамедли А. Соловьева Л. Т. Азербайджанцы. — М.: Наука, 2017. — 708 с.

• Баскаков Н. А. Карапапахи, или терекеме, и изучение их языка (из материалов по азербайджанским диалектам Армении) // Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 65. — М.: "Наука", 1964. — С. 27.

• Гаджиева С. Ш. Дагестанские терекеменцы. XIX — начало XX в.: Историко-этнографическое исследование. — Наука, 1990. — 216 с. — ISBN 5-02-016761-4.

• Boratav, P. (2010). DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TARİHİ OLAYLAR VE KİTABIN TELİF TARİHİ. Journal of Turkology, 13, 31–62. https://doi.org/10.18345/tm.18399

• Китаби-Дәдә Горгуд (aз) // Азербайджанская советская энциклопедия / Под ред. Дж. Кулиева. — Баку: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1981. — Т. V. — С. 408.

• Сулейманов Ф. И. О знаменах азербайджанских полков, участвовавших в русско-турецкой войне 1828–1829 гг. // Материалы по истории Азербайджана. — Баку, 1962. — Т. V.

• Kurbanov, Aydogdy (2010). The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (PDF) (PhD). Berlin: Berlin Freie Universität. Retrieved 5 September 2012 – via Freie Universitat Berlin Repository.