Beğdili boyu

Beğdili İsminin Anlamı

Beğdili boyu, Oğuz Kağan Destanı'na göre Oğuzların 24 boyundan biri ve Kaşgarlı Mahmud'a göre Divân-ı Lügati't-Türk'teki yirmi iki Oğuz bölüğünden yedincisi şeklinde tanımladığı bir Oğuz boyudur. (Tamgaları:^{[1]Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 56} )

Şeçere-î Terâkime'ye göre (Türkmenlerin Soyağacı/Genealogy of Turkmens) Hive Hanlığı hükümdarı ve tarihçi Ebu'l-Gazi Bahadır Han, Begdili'yi Oğuz Han'ın doğrudan soyundan gelen 24 Oğuz boyundan biri olarak zikreder,^{[2]АБУ-Л-ГАЗИ->РОДОСЛОВНАЯ ТУРКМЕН->ЧАСТЬ 1.} Beydili ismi, "Beyler gibi aziz" manasına gelir.^{[3]Abu al-Ghazi. Genealogy of Turkmens.}

Bu isim Baydili, Bagdeli, Beğdili, Beğdilü, Beğdilli, Beğdillü, Badıllı, Begdeli, Bagtilü şeklinde de görülmüştür.^{[4]The Bīgdelī of Anatolia, Syria, and Iran. Encyclopædia Iranica.[5]Uysal, İdris Nebi. BEYDILI BOYUNUN AĞIZ ÖZELLIKLERINE DAIR NOTLAR. 2022, s. 201-216.}

Begdili Yerleşim Yerleri

Boz-Oklar'a mensup olan Beğdili, Beg-Dili şeklinde de ifade edilmiştir. Begtili boyunun ongunları altın kartaldır. Kuzey orta Anadolu bölgesinde Beğdilī isminde çok yerleşim yerlerine bulunur. Günümüz Azerbaycan'da da Beydili ve Beydilli isminde iki yer vardır. Kuzeydoğu İran'da da Astarābād'da Atrak ve Rūd-e Gorgān nehirleri arasında Gökleng Beğdili (Čāqū Beğdili de denilir.) isminde yerleşim yeride vardır. Bunların alt oymakları Pank, Aman-Koca (Aman-Ḵōja), Boran (Borān) ve Kareşmaz (Qarešmaz) olarak adlandırılır.^{[6]Faruk Sümer, “Bozoklu Oğuz boylarına dair,” Dil ve tarih-coğrafya fakültesi dergisi 11/1, 1953.} Pierre Oberling'e göre, güney İran'da iki küçük Bigdeli boyu Kaşkaylar birliğindeki Kaşküli (Keşkölli) kabilesine aittir.^{[7]Pierre Oberling, The Qashqai Nomads of Fars, The Hague, 1974.}

Tarihi Boyutta Beydili

Beğdili boyu, Selçuklu Hanedanı'yla birlikte 5. ila 11. yüzyılları arasında İran ve Anadolu'nun fethinde büyük rol oynamıştır. Diğerleri de 7. ila 13. yüzyılları arasında Moğol istilasından kaçmışlar, olasılıkla Suriye'ye ulaşmışlar ve Memluklar ile güçlerini birleştirdikleri görülmüştür. Harezmşahlar adı altında 1077'den 1231'e kadar Orta Asya'nın geniş bir bölümünü yöneten Anuşteginler; Begdili boyundan gelmektedir. Moğolları Ayn Calut muharebesinde Komutanı Baybars ile mağlup eden Memluk Sultanı Seyfeddin Kutuz da Beğdili boyuna mensuptur.

Beğdili boyu Suriye'den güney ve doğu Anadolu'ya ve daha sonra İran'a yayılan Akkoyunlu ve Safeviler'in kuruluşunda ve yönetiminde yer almışlardır. Ünlü tarihçi Yusuf Halaçoğlu'na göre Hazar Kağanlığı'nı da bu boy kurmuştur.^{[8]Arşivlenmiş kopya.}

8. ila 14. yüzyılın ikinci yarısında Beğdili boyu Taşkun Oğulları komutası altında varlık göstermiştir. 9. ila 15. ve 11. ila 17. yüzyılları arasında Halep ve Diyarbakır arasındaki bölgede en iyi meralarda büyük bir Beğdili topluluğu yaşamıştır. 11. ila 17. yüzyıllar arasında yaşamış olan bu ilk 12.000 çadırlı topluluğun Halep Türkmenlerinin öncülleri olduğu tahmin edilir. 10. ila 16. yüzyılda başka bir topluluk da Sivas ve Malatya arasındaki bölgeye yerleşmiş ve bazıları daha sonra güneye doğru Rakka civarına geçmiştir.^{[9]BĪGDELĪ (or Bēgdelī, also Bagdīlū), a former Turkish tribe Encyclopædia Iranica} 10. ile 16. yüzyıla ait Osmanlı vergi kayıtlarında 23 Beğdili yer adı görülür. Bugün yaygın olarak Sivas, Nallıhan, Balâ, Kahramanmaraş, Malatya, Elazığ, Konya, Nevşehir, Niğde, Mersin, Gaziantep, Rakka, Maraş, Tunceli ve Aşkale'de varlığını sürdüren boy mensuplarının çoğu Türklük özelliği göstermekle birlikte bir kısmı diğer toplumlara katılarak entegre olmuştur.

Cumhuriyet zamanında en yoğun Konya Ereğli ile Niğde Altunhisar arasında bulunan ovalardaki köylere yerleştirilmişlerdir.^{[10]Ortaç, Hülya Serpil. NİĞDE KIZILCA KASABASI DÜZ DOKUMA ÖRNEKLERİ. 2020, s. 4-25.}

Beydili Boyunun Safevîler için Önemi

Beydili boyu, diğer Türk boylarının Safevî Devletine gitmesini sağladığı için Safevîler devleti için önemli bir yere sahip olmuştur.^{[4]The Bīgdelī of Anatolia, Syria, and Iran. Encyclopædia Iranica.} Beydili boyu ahalisi, Şah Tahmasb devrinden başlayacak şekilde Safevî devletinde hep yüksek mevkilere gelmiştir. Özellikle Şah Abbas ve Şah Safî döneminde Beydili boyundan rey valileri atanmıştır.^{[11]BEYDİLİ.} Ayrıca Şahseven Türkleri de büyük oranda Beydili ve Afşar boyu etkisiyle kurulmuştur.

Begdili'nin Safevi Dostluğu ve Osmanlı Düşmanlığı

Anadolu'dan ve kuzey Suriye'den gelen bir Türkmen grubu olan Beydililer, Safevi devletinin kurulmasında önemli rol oynamışlardır. Osmanlı-karşıtlığı ile bilinen Beydili Türkmenleri, Safeviler devleti kurulmadan önce bile Şah İsmail'in babası Şeyh Haydar için mürit olmuşlardır. İlk başta üç ana aşiretin (Beydili, İnallu ve Kodabandalu'nun) oluşturduğu Beydili Türkmenleri, ileride diğer Türkmen gruplarını da saflarına katmışlardır. Beydili Türkmenleri, Safevi ordusunun büyüyüşünde çok önemli role sahiplerdir. Özellikle Oğuz Türkleri'nin Safevi topraklarına gitmelerinde etkili olmuşlardır.^{[4]The Bīgdelī of Anatolia, Syria, and Iran. Encyclopædia Iranica.}

Begdili ve Rakka

Begdili boyu, Osmanlıyla en çok uğraşan boylardan biriydi. Genelde mezhepsel ve Osmanlı'nın göçebe aşiretlerden vergi toplamakta zorlanıyor olması gibi sebeplerden ötürü pek çok çatışma dönüyordu.^{[12]Ömer Özbaş, Gaziantep dolaylarında Türkmenler ve Baraklar, Gaziantep Kültür Derneği Yayınları, Gaziantep 1958, s. 6} Bunlardan en klasiği Kadıoğlu Yusuf Paşa ve Begdili çatışmasıdır.

"Kadıoğlu Yusuf Paşa gelende, Yalan dünya benim derdi Beydili. Seksen bin haneyle Rakka’ya iskân olanda, Tay’ı, Muvâli’yi kırdı Beydili."^{[12]Ömer Özbaş, Gaziantep dolaylarında Türkmenler ve Baraklar, Gaziantep Kültür Derneği Yayınları, Gaziantep 1958, s. 6}

Beydili Aşiretinin lideri Firuz Bey (Perozbeg, Peroz Beg, Firûz Beg gibi isimlerle de anılır), Rakka'nın yaşamak için epey zor bir yer olduğuna karar verir ve o dönemde aşiretin kalan kısmını da İran'a götürür. Zaten halihazırda popülasyonunun ciddi kısmını İranda tutan Begdilinin Anadolu kısmı da büyük oranda İran'a göçmüş olur.^{[13]Ali Şahin, Güney Anadolu’da Beğ-Dili Türkmenleri ve Baraklar, Ankara 1962, s. 30-35.}

Kültürel boyutta Beydili

Begdili Boyunda Din

Beğdili boyu, büyük oranda Şia, Alevilik gibi mezheplere ve kültürlere sahiptir. Bunda Şamlı, Safevîler ve Şeyh Haydar'ın etkisi büyüktür.^{[4]The Bīgdelī of Anatolia, Syria, and Iran. Encyclopædia Iranica.}

Ancak, Anadoluda kalan kesimde Hanefilik mezhebine sahip kişilere de rastlamak mümkündür.

Oymakları

Sıraç^{[14]Admin, A.. Sıraçlar kimdir, kimlere Sıraç denir?. 27 Kasım 2016.}, Badıllı^{[15]Gülensoy, 2015, s. 615; Erol, 2019, s. 216}, Kızılbaş^{[16]The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran, Willem Floor and Hasan Javadi, I. S. 46[17]Grigoriev, Sergei (2000). "Об этнической принадлежности шиитов Афганистана" [On the ethnicity of the Shiites of Afghanistan]. Восток: история и культура (in Russian). Saint Petersburg: 32–46. Кызылбаши, первоначально состоявшие из представителей семи малоазиатских тюркоязычных племен румлу, шамлу, устаджлу, афшар, каджар, текелю и зулкадар, говоривших на азербайджанском языке, были с XV в. одной из главных военно-политических опор Сефевидского государства.}, Şamlu, Akkaş, Arablû, Beğdili, Beğmişli, Buraklı, Ceceli, Cihanbeğli, Cırıklı, Dengizli, Denizler, Diğer, Döğer, Dimlekli, Elbeğli, Gündüşlü, Hubyarlı, Kadirli, Karaşeyh, Kasımlı, Kayaslı, Kılıçbeğli, Kırgıllı, Kızılkoyunlu, Kotanlı, Kömecli, Mîrzâ, Perdeltâcirlisi, Tecerli Pardal, Ulaşlı ve Yâdigârlı Oymakları, Begdili'ye bağlı oymaklardır.^{[18]Cevdet Türkay, Başbakanlık Arşivi Belgelerine Göre Osmanlı İmparatorluğunda Oymak, Aşiret ve Cemaatler, İşaret Yayınları, İstanbul 2001, s.164-635.[19]"Geçmişten Günümüze Beydili Aşireti Siyasi, Sosyal ve Kültürel yapısı", İksad Yayınevi, Mehmet Nuri Şanda, S. 13}

Begdili Boyunda Giyim

Begdililer arasında köynek, pelerin, içlik, şalvar ve kuşak gibi yöresel kıyafetlerin giyildiği görülür^{[20]Geçmişten Günümüze Siyasi, Begdili Aşireti Sosyal ve Kültürel Yapısı, Mehmet Nuri ŞANDA, s.171, İdris Karahancı, Görüşme, 25 Ağustos 2017.}

Bahsetmeye Değer

• İskender Bey, Beydili'lerin Şamlu'nun güçlü bir grubu olduğunu dile getirir.^{[4]The Bīgdelī of Anatolia, Syria, and Iran. Encyclopædia Iranica.}

• Bugünki Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Beydili Türkleri İran'a göçmeden önce büyük oranda Türkmen yerleşimi idi. Osmanlı, giden Beydili'lerin yerini Kürt grupları ile doldurdu.^{[4]The Bīgdelī of Anatolia, Syria, and Iran. Encyclopædia Iranica.[21]İdris-î Bitlisî. İslam Ansiklopedisi.}

• I. İsmail'in eşi Taçlı Begüm, Begdili boyunun Şamlu oymağına bağlıdır.^{[22][http http://www.akademiktarihvedusunce.org/ Taçlı Begüm’ ün Hayatı hakkında Yeni Olgular, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, Cilt:1/Sayı:4/Aralık/2014, Minahanım Tekleli, Feride Aliyeva]}

Ayrıca Bakınız

• Taçlı Begüm

• Şah İsmail

• Safevîler

• Safiyüddin Erdebilî

• İran Türkleri

• Suriye Türkmenleri

• Şamlu

• Şahsevenler

• Harezmşahlar Devleti

• Büyük Selçuklu İmparatorluğu