Kaşkaylar

Kaşkaylar (Farsça: قشقائی; ; Türkçede Kaşkayı) veya Kaşkay Türkleri, Güneydoğu İran'ın Fars Eyaleti'nde özellikle Şiraz çevresinde yaşayan ve hâlâ ağırlıklı olarak göçebe bir Türk halkıdır. Azerbaycanlılardan sonra İran'daki en kalabalık Türk grubudur.

Göç rotaları, yazın Şiraz'ın yaylaları (yaylak) ile kışın Basra Körfezi'nin ovaları (kışlak) arasındaki 480-1.000 km'lik bir alandır.

Tarih

Kaşkayların kökeni hakkında tarihçiler arasında farklı görüşler bulunmaktadır. Tarihi kayıtlarda Kaşkay adına ilk kez 1322 tarihli İmamzade Muhammed Saran'ın vakfiyesinde ve 1476'da Hasan-ı Yezdi'nin Câmi'u't-Tevarih-i Hasenî eserinde rastlanmıştır.^{[1]Kaşkay Türkleri. 2023.}

Safevi döneminde imparatorluğun güçlü bir askeri kuvveti haline gelen Kaşkaylar, ilk İlhanları olarak anılan Emir Gazi Şahilu önderliğinde siyasi bir düzen kurdular. İmam Kulu Han komutasında Portekizlileri Bender Abbas'dan çıkardılar. Afşar döneminde Nadir Şah'ın Hindistan ve Belh seferlerine katıldılar ancak şah tarafından liderleri İsmail Han'ın kör edilmesi ve aşiretin bir kısmının Horasan'a sürülmesi gibi zorluklar yaşadılar. Nadir Şah'ın ölümünden sonra anavatanlarına dönen Kaşkaylar, Zend döneminde Azad Han'a karşı Kerim Han Zend'e verdikleri destekle Şiraz'da bir dizi devlet görevi elde ederek büyük bir siyasi nüfuz kazandılar.^{[1]Kaşkay Türkleri. 2023.}

Kaşkaylar 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında Kaçar Devleti'inde güneyin en büyük askeri ve siyasi gücü konumundaydı. Meşrutiyet hareketlerinde önemli rol oynayan ve sömürgeci güçlere karşı duran Kaşkaylar, I. Dünya Savaşı sırasında Alman konsolosluk görevlisi Wilhelm Wassmuss'un da etkisiyle Alman İmparatorluğu'nun yanında yer aldılar.^{[2]Marie-Thérèse Ullens de Schooten. Lords of the Mountains. Travel Book Club, 1950, s. 114.}

Pehlevi döneminde Kaşkaylar, Rıza Şah'ın göçebe aşiretleri zorla yerleşik hayata geçirme ve güçlerini kırma politikalarına karşı sert bir muhalefet sergilediler. 2. Dünya Savaşı sırasında Kaşkaylar, Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği'nin İran'ı işgali sırasında direniş örgütlemeye çalıştılar ve 1943'te Nazi Almanyası'ndan (FRANZ Operasyonu ile birlikte) ANTON Operasyonu aracılığıyla yardım aldılar.^{[3]Adrian O'Sullivan. Nazi Secret Warfare in Occupied Persia (Iran): The Failure of the German Intelligence Services, 1939-45. Springer, 5 Ağustos 2014, s. 58.} Savaş sonrasındaki süreçte, İran petrolünün millileştirilmesi gibi kritik olaylarda tarihi lider İsmail Han Kaşkay oğulları olan Kaşkay kardeşler (özellikle Nâsır Han ve Hüsrev Han), aşiretin siyasi gücünü kullandılar.

1945-1946 yıllarında, Sovyetlere karşı Kaşkayların da dahil olduğu bir dizi boylar konfederasyon isyanı gerçekleşti. Merkezi hükûmetle yaşanan gerilimlerin devamında Kaşkaylar, 1962-1964 yılları arasında Beyaz Devrim'in toprak reformları nedeniyle ayaklandı.^{[4]Federal Research Division, p.125} İsyan bastırıldı ve birkaç yıl içinde birçok Kaşkay yerleşik hayata geçti.^{[4]Federal Research Division, p.125} Boy liderlerinin çoğu sürgüne gönderildi. 1979'daki İran Devrimi'nden sonra, Hüsrev Han Kaşkay, Amerika Birleşik Devletleri ve Almanya'daki sürgünden sonra kısa süreliğine İran'a döndü.

Din

Kaşkaylar, Şiilerin 12 İmam inancını benimsemiştir.

Dil

Konuştukları dil Türkçedir. Göçebe yaşadıkları için dilleri İran'daki diğer Türkler kadar Farsçadan etkilenmemiştir. Kendi aralarında Türkçe konuşurlar fakat Farsça eğitim dili olduğu için hemen hemen herkes Farsça da konuşur.

Kültür

Kaşkay kültürü, göçebe yaşam tarzının, tarihi geçmişin ve eski Türk inançlarından izler taşır. Günlük yaşamdan özel törenlere kadar bu kültürün temelini dayanışma, doğayla iç içelik ve zengin sanat anlayışı oluşturur.

Ocak

Eski Türk kültüründeki ateş (od/ot) etrafında toplanma geleneği, Kaşkaylarda "ocak" kavramı etrafında şekillenerek mitolojik bir kutsallık kazanmıştır. Kaşkay çadırında aileyi ve birliği temsil eden bir ocak bulunur. Hanların, beylerin ve saygın kişilerin ocağına büyük hürmet gösterilirken, yeminler genellikle ocak üzerine edilir. Geleneksel inançlara göre ocağın külü şifa kaynağı olarak kabul edilir. Düğünlerde kurulan ocağın etrafında dans edilmesi ve gelinlerin baba evinden ayrılırken ocağın etrafında üç kez dönüp külden bir miktar yanlarına almaları, bu kutsallığın günlük yaşama yansımalarıdır.^{[1]Kaşkay Türkleri. 2023.}

Müzik ve Dans

Müzik, Kaşkayların kültürel kimliklerini koruma ve aktarma aracıdır. Doğadan, efsanelerden ve önemli Türk şairlerinden beslenen Kaşkay müziği genel olarak üç ana gruba ayrılır:

• Çengi Müziği: Zurna, nakkare ve surna ile icra edilir. Genellikle düğün ve kutlamalarda Sahar avazı, huu ve halaylara eşlik eder.

• Darğa Müziği: Halk şarkılarının "ney" ile icra edildiği türdür (örn. Gedan Darğa).

• Aşık Müziği: Geçmişte kopuz, günümüzde ise kemençe ve setar çalan aşıkların icra ettiği müziktir. Köroğlu, Garip ile Senem, Aslı ile Kerem gibi destanlar bu müzik türüyle anlatılır.

Kaşkayların en belirgin geleneksel dansı olan Halay (Haley), ortada bulunan bir ateş veya direk (yaşam ağacı sembolü) etrafında kadın ve erkeklerin ellerinde mendillerle (yaklık) dairesel olarak oynadıkları bir danstır. Ritme ve adım sayılarına göre; Ağır Haley, Urta Haley, Yorğa Haley, Bir basma, Üç basma, Beş basma ve Haley lekki gibi çeşitli türleri bulunur.^{[1]Kaşkay Türkleri. 2023.}

El Sanatları

Tamamen elde eğrilmiş yüksek kaliteli yünlerden ve doğal boyalardan üretilen Kaşkay halıları, dünya çapında bir üne sahiptir. Halılardaki geometrik desenler, çiçekler ve hayvan figürleri eski Türk simetri ve tasarım metodolojisine dayanır. (Bu halılar UNESCO tarafından "Fars ilinde Geleneksel Halı Dokuma Becerisi" adıyla tescillenmiş olsa da, bu durum halının asıl üreticisi olan Kaşkay Türklerinin kültürel kimliğini gölgelediği gerekçesiyle eleştirilmektedir.)

Kara Çadır, Kaşkayların geleneksel barınağıdır. Keçi kılından dokunan bu çadırlar siyah renginden dolayı bu adı alır. Kışın sıcak, yazın serin tutma özelliğine sahip olan kara çadırlar, rüzgarı geçirirken yağmur suyuna karşı yalıtımlıdır.^{[1]Kaşkay Türkleri. 2023.}

Yerleşim Bölgeleri

Zagros Dağları'nın etekleri boyunca uzanan bölgede yaşarlar. Yerleşik olanlar; Şiraz, Firuzabad, Feraşbend, Kazerun, Abade ve Semirom gibi şehirlerdedir.

Kaşkay boyları

• Amele (5.397 aile, 450 yerleşik)

• Derre Şuri (Tuzlu Vadi, 5.265 aile)

• Seş Beyli (6 bey) (4.350 aile)

• Farsimadan (1.505 aile)

• Keşkölli (5.512 aile): Büyük ve Küçük Keşkölli olarak ikiye ayrılır:

• Büyük Keşkölli (Keşkuli Bozorg) (4.862 aile, çoğu yerleşik)

• Küçük Keşkölli (Keşkuli Kuchik) (650 aile)

Daha az sayıdaki kabileler:

• Qaracha (430 aile)

• Rahimli (370 aile)

• Safi Khanli (335 aile)

Hayat Tarzı

Kaşkay erkekleri, ata binme ve çobanlık yetenekleriyle bilinirler. Tipik bir şapkaları vardır. Kaşkay kadınları kat kat renkli etekler (üç etek) parlak tunikler ve eşarplar giyerler. Halı dokumadaki ustalıklarıyla bilinirler. Göç yolları üzerindeki doğal bitkilerden ve böceklerden elde ettikleri doğal boyaları ve koyunlarının yününü kullanarak çok renkli ve özgün halılar dokurlar. İran'daki diğer kadınların aksine konakladıkları yerlerde geleneksel çador giymezler. 1979 Devrimi'nden bu yana şehirlere geldiklerinde çador giymek durumundadırlar.

Tanınmış Kaşkay Türkleri

• İsmail Han Kaşkay, tarihi Kaşkay İlhanı

• Habiballah Gerginpur

• Hüsrev Han Kaşkay

• Esedullah Merdani Rahimi

• Ruhollah Moradi, İlk Kaşkay siyasi partisi ve insan hakları örgütünün kurucusu^{[5]BM'de konuşma.}

• Furud Gərginpur

• Mezun Kaşkayi - Şair

• Mirza Cahangir Han Kaşkay

• Nasirhan Kaşkayi

• Sohrabhan Kaşkayi

• Behman Han

• Hatice Bibi

Kültürel atıflar

• 2006 yılında Nissan, Avrupadaki yeni SUV'unai Kaşkaylardan esinlenerek "Qashqai" adını vermiştir.^{[6]Nissan Qashqai :: Concept Car Database.[7]Automobile.com: Where It's Easy to Compare Car Insurance Quotes.[8]NISSAN – NEWS PRESS RELEASE. 5 Aralık 2006.}

• Kaşkayların günlük yaşamı, Mohsen Makhmalbaf'ın yönettiği 1996 yapımı İran filmi Gabbeh'te tasvir edilmiştir.^{[9]MoMA. The Museum of Modern Art.}

Dış bağlantılar

• www.qashqai.net Kaşkaylarla ilgili detaylı bilgilerin olduğu İngilizce site

• "Qashqai" on the ''Encyclopedia Iranica'' İran Ansiklopedisi'nin Kaşkay maddesi

• Guide to Qashqai rugs Kaşkay kilimleri ve dokumalar için kaynak site

• İran'daki Türkler - Video