Doğu Türkistan

Doğu Türkistan veya Uyguristan, bağlam ve kullanıma bağlı olarak birden çok anlamı olan bir terimdir. Doğu Türkistan, Orta Asya'nın orta bölümünde yer alan Büyük Türkistan'ın doğu kesimidir. "Doğu Türkistan" kavramının coğrafî kapsamı, farklı zamanlarda ve farklı belgelerde hep farklılık göstermiştir; kimi kaynaklara göre Tarım Havzası bölgesini - yani günümüz Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'nin güney ve batı kesimlerini - kimi kaynaklara göre Xinjiang'ın tümünü kapsar.

Tarihî olarak bu terim, 19. yüzyılda Nikita Biçurin gibi Rus Türkologlar tarafından Qing Hanedanlığı'nın Sincan eyaletinin güneybatı kesimindeki Tarım Havzası'na atıfta bulunan bir başka Batı terimi olan Çin Türkistanı'nın yerini almak için icat edildi. Orta Çağ Farsça toponimi "Türkestan" ve türevleri, daha fazla bölgenin yerel nüfusu tarafından kullanılmadı ve Çin, Çin'in Çin'den kontrol ettiği kısımları ile Batı Bölgeleri olarak Han Hanedanı’ndan beri üst üste gelen bir alan için kendi adına sahipti. 18. yüzyıldan itibaren Tarım Havzası'nın tarihî Uygur ismi, Uygurca'da "Altı Şehir" anlamına gelen Altishahr'dır.

20. yüzyıldan itibaren Uygur ayrılıkçıları ve destekçileri, Doğu Türkistan'ı (veya "Uyguristan'ı") Xinjiang'ın tamamı için ya da bugünkü Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'ndeki (muhtemelen Urumçi başkenti olduğu) bağımsız bir devlet için kullandılar. Çin adına “Yeni Sınır” anlamına gelen Xinjiang adını reddediyorlar ve ismin yansıtıldığı Çin perspektifinden dolayı, diğer Türk gruplarıyla bağlantıyı vurgulamak için Doğu Türkistan'ı tercih ediyorlar. Ancak milliyetçi yazılarda bile Doğu Türkistan daha eski ve daha dar coğrafi anlamını korudu. Çin'de, terim Avrupa sömürgeciliğindeki kökenleri ve militan gruplar tarafından günümüzdeki kullanımı nedeniyle olumsuz çağrışımlara sahiptir. Çin hükûmeti aktif olarak kullanımınına karşıdır.

Doğu Türkistan, 1991 yılında kurulan, Temsil Edilmeyen Milletler ve Halklar Organizasyonu'nun (UNPO) kurucu üyesidir.^{[1]UNPO: East Turkestan. Unrepresented Nations and Peoples Organization, 16 Aralık 2015.}

Terminoloji

"Doğu Türkistan" teriminin kullanımı farklı politik sorunlarla yakından ilgilidir.^{[2]Starr, S. Frederick. Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004, s. 6-7,11,14.} Orta Asya ve Xinjiang bölgelerindeki etnik çeşitlilik nedeniyle, birçok yerin ismi ve bu isimlerin coğrafî kapsamı tartışmalıdır, bu isimler de tarihî olarak bölgedeki toprakların el değişmesiyle kendileri de değişim geçirmiştir.^{[3]Humphrey, Caroline. The End of Nomadism? Society, State, and the Environment in Inner Asia. Duke University Press, 1999.} Söz konusu bölgenin günümüzdeki resmi ismi "Xinjiang" (; Uygurca: شىنجاڭ / Shinjang; Kazakça: شىنجاڭ / Shynjang), ancak ayrılıkçılar "Xinjiang" terimini reddeder.^{[2]Starr, S. Frederick. Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004, s. 6-7,11,14.}

Ayrılıkçılar, "Doğu Türkistan" terimini Xinjiang'in tümüne^{[4]Sheridan, Michael. Islamist bombers target Olympics. The Sunday Times, 27 Temmuz 2008.}^{[5]Chung, Chien-peng. China's "War on Terror": September 11 and Uighur Separatism. Foreign Affairs, Temmuz–Ağustos 2002.} veya Xinjiang içerisinde kurmak istedikleri bağımsız devlete atfen kullanırlar.^{[6]Wong, Edward. Chinese Separatists Tied to Norway Bomb Plot. 9 Temmuz 2010.} Çince "Xinjiang" terimi, kelime anlamıyla "yeni sınır" anlamına gelir; "Doğu Türkistan" isminin kullanımını destekleyenler, "Xinjiang" ismini bu kelime anlamı nedeniyle fazla kibirli bulurlar. Çin çalışmaları dalında çalışan bazı uzmanlar, Xinjiang'ın Çin'in sözde "yeni" bir toprağı olduğu varsayımını önlemek için "Xinjiang" isminin eski bölge ismi "Xiyu" ("Batı Bölgeleri"; ) olarak değiştirilmesini savunur, ancak diğer uzmanlar, Xinjiang'ın Çing Hanedanı için hakikaten yeni bir bölge olduğunu ve Çing Hanedanı'nın Xinjiang'a şu anki ismini verdiğini hatırlatarak şu anki ismin kullanılmasının devam edilmesini savunurlar.^{[7]Rahman, Anwar. Sinicization Beyond the Great Wall: China's Xinjiang Uighur Autonomous Region. Troubador Publishing Ltd, 2005, s. 20-26.}

Bazı ayrılıkçılar ve bağımsızlık aktivistleri, Xinjiang'a veya Xinjiang'ın içerisinde kurmak istedikleri devlete atfen "Uyguristan" (Uygurca: ئۇيغۇرستان; ) terimini kullanır,^{[2]Starr, S. Frederick. Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004, s. 6-7,11,14.}^{[8]Van Wie Davis, Elizabeth. Uyghur Muslim Ethnic Separatism in Xinjiang, China. Asia-Pacific Center for Security Studies, Ocak 2008.}^{[9]Bovingdon, Gardner. Autonomy in Xinjiang: Han nationalist imperatives and Uyghur discontent. East-West Center, 2005, s. 17.}^{[10]Shulsky, Abram N.. Deterrence Theory and Chinese Behavior. RAND Corporation, 2000, s. 13.} ancak "Doğu Türkistan" veya "Uyguristan" terimlerinin arasında hangisinin kullanılması gerektiği sorunuyla ilgili henüz fikirbirliği yoktur.^{[11]Bellér-Hann, Ildikó. Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers, 2008, s. 35-38, 44-45.} "Uyguristan" terimi tarihi olarak günümüz Xinjiang'ın kuzeydoğusundaki vaha bölgelerine – özellikle Kumul ile Turpan yerleşimlerine – atfen kullanılırdı.^{[12]Gladney, Dru C. The Ethnogenesis of the Uighur. Central Asian Survey.} "Uyguristan" terimi, Uygurlar dışındaki tüm diğer etnik grupların hariç bırakılmasını ima eder,^{[13]Priniotakis, Manolis. China's Secret Separatists: Uyghuristan's Ever-Lengthening Path to Independence. The American Prospect, 26 Ekim 2001.} ancak Xinjiang eski tarihinden beri birçok farklı ulus barındıran bir bölge olmuş; Uygurların dışında Xinjiang'da Hanlar, Moğollar, Kazaklar, Huiler ve çok sayıda diğer ulus yaşamaktadır. "Doğu Türkistan" bağımsızlık hareketinin katılımcıları yine çoğunlukla Güney Xinjianglı Uygurlardır; Kazaklar, Özbekler veya diğer Müslüman grupların katılımı nispeten az ve Xinjiang'ın doğusundaki Uygurlar bile ancak nadiren bağımsızlık hareketine katılmaktadır.^{[8]Van Wie Davis, Elizabeth. Uyghur Muslim Ethnic Separatism in Xinjiang, China. Asia-Pacific Center for Security Studies, Ocak 2008.}^{[14]Pan, Guang. East Turkestan Terrorism and the Terrorist Arc: China's Post-9/11 Anti-Terror Strategy. Central Asia-Caucasus Institute and Silk Road Studies Program, 2006, s. 19-24.} Ayrılıkçılık duygusu en ağır oranda Uygur diasporasında mevcuttur,^{[2]Starr, S. Frederick. Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004, s. 6-7,11,14.} ve bu diasporanın üyeleri kendi web sitelerinde ve literatürlerinde sık sık "Doğu Türkistan" ismini kullanırlar, böylece "web ayrılıkçılıkları" olarak da adlandırılmışlardır.^{[15]Moneyhon, Matthew D.. Taming China's 'Wild West': Ethnic Conflict in Xinjiang. Peace, Conflict, and Development, Ekim 2003, s. 9, 17.}

"Çin Türkistanı" terimi eskiden "Doğu Türkistan" ile eşanlamlı olarak kullanılırdı,^{[16]Herbertson, Fanny Dorothea. Asia. Adam & Charles Black, 1903, s. xxxv.} ancak "Çin" kelimesini içermesi nedeniyle Uygur ayrılıkçılar tarafından, "Türkistan" kelimesini de içermesi nedeniyle Çinliler tarafından reddedilmektedir.^{[17]Millward, James A.. Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. ix-x, 95.}

Çin'de "Doğu Türkistan" (东突厥斯坦) terimi; Batı emperyalizmi, eski Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti ile Doğu Türkistan Cumhuriyeti devletleri ve günümüzde terör örgütü olarak tanınmış Türkistan İslâm Partisi ile özdeşleştirilir. Çin Hükûmeti; Türkistan İslâm Partisi, Doğu Türkistan Kurtuluş Örgütü ve çok sayıda diğer farklı grubu ayırt etmeksizin toplu olarak "Doğu Türkistan Terör Kuvvetleri" olarak adlandırır.^{[17]Millward, James A.. Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. ix-x, 95.} "Doğu Türkistan"'ın tanımı tarih boyunca hep farklılık ve belirsizlik göstermiştir,^{[11]Bellér-Hann, Ildikó. Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers, 2008, s. 35-38, 44-45.} ancak hem tabii coğrafya, hem de insan coğrafyası açılarından hiçbir zaman günümüzde "Xinjiang" olarak bilinen bölgenin sınırlarıyla tam olarak eşit olmamıştır.^{[2]Starr, S. Frederick. Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004, s. 6-7,11,14.} Bu nedenle Çin'in dış temsilcilikleri, "Doğu Türkistan" teriminin sırf politik bir kavram olduğunu ve hiçbir zaman tarihî veya coğrafî bir kavram oluşturmadığını vurgulayarak bu terimin yabancılar tarafından kullanılmasına karşı olduğunu ve bu kavramın Çin'in egemenliğine ihlâl ettiğini dile getirmiştir.^{[7]Rahman, Anwar. Sinicization Beyond the Great Wall: China's Xinjiang Uighur Autonomous Region. Troubador Publishing Ltd, 2005, s. 20-26.}

Uygur uzman Dolkun Kamberi'nin yazılarına göre, bir Ortaç Çağ Uygur el yazmasında "Uygurların Ülkesi" anlamına gelen, "Uygur Έli" terimi bulunmuştur.^{[18]Dolkun Kamberi, "Uyghurs and Uyghur Identity" Sino-Platonic Papers, 150 (May, 2005).}

Terimin tarihçesi

Xinjiang'ın erken tarihindeki isimleri

Antik Çin'de Yumen Geçidi ( Çince: 玉门关） 'nin batısındaki bölgeler "Xiyu" ("Batı Bölgeleri") olarak bilinirdi. "Xiyu" terimi özellikle Han Hanedanı'nın M.Ö. 60 senesinde Tarım Havzası'nda yönetmeye başladığı bölgeye atfen kullanılırdı. Han Hanedanı'ndan beri ardışık Çin hükûmetleri, bu bölgede meydana çıkan ayrılıkçı hareketler ve yerel isyancılarla yüzleşmeye mecbur kalmıştır.^{[19]Central Asia: Views from Washington, Moscow, and Beijing. 2007, s. 141-143.} Tüm bunlara rağmen, Xinjiang Çin idaresi altında olmadığı dönemlerde bile özellikle Çin'in Zhongyuan bölgesi ile uzun zamandır yakın bağlar muhafaza etmiştir ve bu nedenle Orta Asya'daki bağımsız Türk devletlerinden farklılık göstermektedir.^{[17]Millward, James A.. Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. ix-x, 95.} Göktürkler (Çince: 突厥, antik Çin telaffuzu ile "Tutkyud", çağdaş Standart Çincede "Tūjué"), çeşitli Türk halklarını bir araya getirip büyük bir imparatorluk oluşturdular, ancak bu sonra Batı Göktürk ile Doğu Göktürk kağanlıkları olarak ikiye bölündü. Batı Göktürkler Xiyu bölgesini aldı, ancak Batı Göktürk Kağanlığı 7. yüzyılda Tang Hanedanı tarafından yenildi ve Xiyu bölgesi tekrar Çin yönetimine girdi. Antik tarihteki Batı Göktürkler ile Doğu Göktürklerin daha sonra ortaya çıkan "Batı Türkistan" ile "Doğu Türkistan" kavramlarıyla ilişkisi yoktur.^{[19]Central Asia: Views from Washington, Moscow, and Beijing. 2007, s. 141-143.}^{[20]新疆从来都不是“东突厥斯坦”. 新疆生产建设兵团, 4 Aralık 2018.}

16. yüzyılda Doğu Çağatay Hanlığı, Xinjiang'ın batı kısmını ve hemen etrafındaki alanları tamamen islamlaş ve türkleştirdi. Bu bölge Farsların arasında "Moğolistan" olarak bilinirdi. Aynı dönem boyunca Xinjiang'ın doğu kısmındaki Kara Del (Çince kaynaklarda "Hami Krallığı" 哈密國 Hāmìguó), çerçevesinde fiilen Ming Hanedanı'nın kontrolü altında olan bir wei suo oluşturdu. 16. yüzyılın sonuna doğru, çeşitli Oyrat kabileleri Moğolistan Platosu'nun batısından çıkıp Altay Dağları'nı geçti ve Xiyu'ye göç etti, bunun sonrasında da Kazak bozkırına girdiler. 1640 yılında bu Oyratlar bir araya gelip Çungar Hanlığı'nı kurdular, sonra 1680 yılında Güney Xinjiang'daki Yarkent Hanlığı'nı yenip bu bölgeleri kendi yönetimleri altında bir araya getirdiler.^{[11]Bellér-Hann, Ildikó. Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers, 2008, s. 35-38, 44-45.}^{[21]厉声：历史上哈萨克汗国与中国睦邻关系的回顾. 中国人民大学清史研究所, 14 Kasım 2016.} Ancak 1757 yılında Çungar Hanlığı, Çing Hanedanı tarafından yok edildi ve Xiyu yine Çin Zhongyuan yönetimine girdi.

İlk başta Çing memurları bu bölgeye atfen "Xiyu" ismini kullanmaya devam ettiler; Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki bölge için "Eski Çungar Toprakları" (准噶爾舊疆), "Çungar Toprağı" (准疆), "Çungar Kesimi" (准部) vb. isimler, Tanrı Dağları'nın güneyi için ise "Müslüman Toprakları" (回疆 Huíjiāng), "Müslüman Kesimi" (回部 Huíbù) vb. isimler kullanılırdı. Bununla eşzamanlı olarak günümüz Xinjiang'ın batı ve güney kısımlarını tanımlamak için "yeni Xiyu toprakları" (西域新疆 Xīyù xīnjiāng) gibi tanımlar kullanılmaya başladı, bu ancak henüz özel isim haline gelmemişti, zira "yeni topraklar" anlamına gelen "Xinjiang" ismi aynı zamanda Yünnan-Guizhou Platosu'nda yeniden Çin yönetimine giren toprakları tanımlamak için de kullanılıyordu, üstelik günümüz Xinjiang'ın doğusundaki Shaan-Gan Genel Valisi topraklarını tanımlamak için kullanılmıyordu.^{[22]“新疆”的由来和发展. 新疆地方志, 1993, s. 36-40.}

Uygurların arasında ise yoğun olarak yaşadıkları Güney Xinjiang bölgesi "Altışehir" (آلتی شهر‎) olarak bilinirdi.^{[17]Millward, James A.. Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. ix-x, 95.} İmparator Qianlong'un hükmünün sonuna doğru ve özellikle İmparator Jiaqing'in hükmü sonrasında "Xinjiang," aşamalı olarak sabit bir yer ismi haline geldi; İç Çin (内地)'deki farklı eyalet (省)lerle eşit seviyede "Xinjiang"dan bahsedilmeye başlandı ve günümüz Xinjiang'ın doğusu da en sonunda "Xinjiang" olarak bilinen yeni kavramın kapsamına girdi. General Zuo Zongtang'ın Dungan Ayaklanması'nı bastırması sonrasında Xinjiang, Çin'in resmi bir eyaleti olarak tanındı (新疆省) ve gitgide "Xiyu" isminin yerine "Xinjiang" ismi daha yaygın kullanıma girdi.^{[2]Starr, S. Frederick. Xinjiang: China's Muslim Borderland. M.E. Sharpe, 2004, s. 6-7,11,14.}^{[22]“新疆”的由来和发展. 新疆地方志, 1993, s. 36-40.}

"Doğu Türkistan" teriminin doğuşu

"Doğu Türkistan" yer ismi "Türkistan" yer isminden türetilir ve geniş anlamda Türkistan bölgesinin doğu kesimini tanımlamak için kullanılır. "Türkistan" ismi Farsçadan gelir, "Türklerin oturduğu yer" anlamına gelir ve Orta Asya'da Türk dillerini konuşan çeşitli etnik grupların oturduğu bölgeyi tanımlamak için kullanılır.^{[23]“突厥斯坦”与“东突厥斯坦”概念的演变. 社会科学战线, 2012, s. 106-117.} "Türkistan" kavramının kapsadığı alan ardışık asırlarda ve Türklerin yaşadığı bölgelerin sürekli değişmesiyle kendisi de değişmiştir, ayrıca farklı zamanlarda ve terimin kullanıldığı farklı eserlerde hep değişiklik göstermiştir.^{[24]“突厥斯坦”、“东突厥斯坦”与“维吾尔斯坦”. 西域研究, 2004, s. 53-60.}

M.S. 563 yılı civarında Türkler, Seyhun nehir kıyısında Ak Hunları yendi,^{[23]“突厥斯坦”与“东突厥斯坦”概念的演变. 社会科学战线, 2012, s. 106-117.} sonra Mâverâünnehir bölgesine girdiler ve o dönemde İran'ı yöneten Sasani İmparatorluğu ile Ceyhun Nehri tarafından sınırlandılar.^{[25]论说所谓“土耳其斯坦”. 中国边疆史地研究, 1997, s. 87-91.} "Türkistan" isminin henüz keşfedilmiş en erken kullanımı, 7. yüzyıla dayanan ve Soğd dilinde yazılmış bir yazılı eserde bulunmuştur.^{[26]A Soghdian sale contract of a female slave. SIAL 4, 1989, s. 1-50.} Bu eserde "Türkistan" kelimesi, Seyhun ile Ceyhun nehirlerinin arasındaki küçük alana atfen kullanıldı.^{[27]再不要将Turkestan译作“土耳其斯坦”了. 新疆地方志, 1993, s. 42.}

8. yüzyıl ve bunun sonrasında Arap coğrafyacılar, kendi eserlerinde "Türkistan" ismini kullanmaya devam ettiler,^{[28]Notes Sur Le "Turkestan" De M. W. Barthold.} ancak Araplar Sasani İmparatorluğu'nu yenip Orta Asya'yı fethettikten sonra Türkler, Mâverâünnehir bölgesinden kuzeye ve doğuya geri çekilmeye mecbur kaldılar. Bu nedenle 9. ile 11. yüzyıl arasında Arap dilinde yazılmış coğrafya eserlerinde "Türkistan" kavramının kapsadığı alan kendisi de kuzeye ve doğuya doğru kaydı, iki nehrin arasındaki bölge ise söz konusu "Türkistan" alanından ihraç edildi.^{[23]“突厥斯坦”与“东突厥斯坦”概念的演变. 社会科学战线, 2012, s. 106-117.} İranlı coğrafyacı İbn Hurdazbih'nin Arap dilinde yazdığı "Yollar ve Ülkeler Kitabı" (Kitab-ül-Mesalik ve'l-Memalik)'nda yazdığına göre, "Türklerin toprakları arasındaki en büyüğü Dokuz Oğuzlarınkidir."^{[29]道里邦国志. 中华书局, 1 Aralık 1991.} Bu bağlamda atıfta bulunan "Türk toprakları," Seyhun Nehri'nin kuzeyindeki çayırlar ve hemen etrafındaki alanları kapsar.^{[24]“突厥斯坦”、“东突厥斯坦”与“维吾尔斯坦”. 西域研究, 2004, s. 53-60.}

982 yılında tamamlanmış "Hudûd el-âlem" eseri, Mâverâünnehir bölgesini "Türkistan'ın giriş kapısı" olarak, Karluklar ile Oğuzlara ait alanları da "Türkistan" olarak nitelendirmiştir. 13. yüzyıla dayanan Fars eseri "Cihangir'in Tarihi" (Târîh-i Cihângüşâ) adlı eserde "Türkistan" tekrar Mâverâünnehir bölgesiyle eşanlamlı olarak kullanıldı.^{[24]“突厥斯坦”、“东突厥斯坦”与“维吾尔斯坦”. 西域研究, 2004, s. 53-60.} Antik Çin kitaplarında "Türk" (突厥 Tūjué) tanımı sırf Türk soyundan gelen kabileleri tanımlamak için kullanılsa da, bahsi geçen Arap yazarlar, Türkleri vahalarda yerleşik Farsça konuşan halklardan ayırt etmek için "Türk" kelimesini Türkçe konuşan göçebe halkları tanımlamak için kullanırlardı.^{[17]Millward, James A.. Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. ix-x, 95.}

Göktürklerin yeniligisi ve 13. yüzyılda yla "Türkistan", coğrafi bir kavram olarak etkisini kaybetti ve gitgide kullanımdan kalktı.^{[30]Origin of the "East Turkistan" Issue. State Council of the People's Republic of China, 1 Mayıs 2003.} 18. yüzyılın ortasında Çing Hanedanı Xinjiang'ı birleştirdikten sonra, Pekin'de İmparator Qianlong'un hizmetinde çalışan iki Portekizli Hristiyan rahip, harita tasarlamak için toprak araştırma göreviyle Xinjiang'a gönderildi. Bu araştırma kapsamında bulunan mekanlar, Fransız rahip (Çince ismiyle 錢德明 Qián Démíng)'in yayımladığı "Mémoires concernant l'histoire, les sciences et les arts des Chinois" ("Çinlilerin tarihi, bilimleri ve sanatları hakkında anılar") eserinde "Doğu" ile "Batı Türkistan" şeklinde bahsedildi; Tarım Havzası, Batılılar tarafından "Doğu Türkistan" olarak nitelendirilmeye başladı,^{[24]“突厥斯坦”、“东突厥斯坦”与“维吾尔斯坦”. 西域研究, 2004, s. 53-60.} fakat 19. yüzyılın başından önce bu terim Batılıların arasında henüz yaygın kullanıma girmemişti. 1722 yılında Paris'te yayımlanan "Histoire De Timur-Bec" ("Timur'un Tarihi") eserinde Xinjiang bölgesi "Güney Türkistan" olarak tanımlandı.^{[31]有关东突厥斯坦古代文化的研究. 亚非人民, 1982.}

Çing Hanedanı'nın Xinjiang'ı ele geçirmesiyle eşzamanlı olarak Britanyalı ve Rus kaşifler, kendi kolonilerini genişletme müsabakası kapsamında özellikle Orta Asya bölgesini keşfetmeye başladı, Orta Asya'nın her alanında ayrıntılı araştırma ve belgelemeler yürüttürdüler. Bazı yer isimleri, bu Britanyalı ve Rus kaşifler tarafından kullanılmaları nedeniyle yaygınlaşıp daha genel kullanıma girdiler. 17. yüzyılda Ruslar, Tarım Havzası bölgesini genellikle "Küçük Buhara" olarak adlandırmaya başladı.^{[32]征服中亚史·第一卷. 商务印书馆, Ekim 1983, s. 11017-467.}

Önceden bir takim Doğu Ortodoks misyonerle Pekin seferi yapmış Rus Sinolog 'nin yazdığı "1820-1821 Yıllarında Çin ve Moğolistan Seferi" (Путешествие в Китай через Монголию в 1820 и 1821 годы) kitabı 1824 yılında Sankt Peterburg'da yayımlandı, sonra Fransızcaya çevirilip Paris'te yayımlandı, Julius Klaproth'un redaksiyonundan geçtikten sonra da 1827 yılında İngilizce olarak Londra'da yayımlandı. Bu kitapta "Küçük Buhara" isminin yerine "Çin Türkistanı" isminin kullanılması öneriliyor.^{[23]“突厥斯坦”与“东突厥斯坦”概念的演变. 社会科学战线, 2012, s. 106-117.} İki sene sonra, 1829 yılında, Rus Sinolog Nikita Biçurin, Sankt Peterburg'da yayımladığı "Çungarya ve Doğu Türkistan'ın Eski ve Şimdiki Durumlardaki Tanımları" (Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии) isimli kitabında "Çin Türkistanı" ismini reddedip "Doğu Türkistan" isminin daha uygun olduğunu ileri sürdü.^{[33]Bellér-Hann, Ildikó. Situating the Uyghurs between China and Central Asia. Ashgate Publishing, 2007, s. 4-5, 32-40.}

1865 ile 1868 yılları arasında Rus İmparatorluğu, kademeli olarak Hokand Hanlığı'nı ilhak etti; 1865 yılında Taşkent'te 'nın kuruluşu ilan edildi, sonra da 1867 yılında Türkistan Valiliği kuruldu.^{[34]Bregel, Yuri. Notes on the Study of Central Asia. Research Institute for Inner Asian Studies, 1996.} Böylece "Türkistan" ismi ilk defa bir idari bölgenin resmi ismi olarak geçti.^{[23]“突厥斯坦”与“东突厥斯坦”概念的演变. 社会科学战线, 2012, s. 106-117.} O noktada henüz Orta Asya'nın çoğunu ilhak etmiş Rusya'nın Xinjiang'ı ele geçirme niyeti de vardı;^{[35]Tayler, Jeffrey. Murderers in Mausoleums: Riding the Back Roads of Empire Between Moscow and Beijing. Houghton Mifflin Harcourt, 2008, s. 244.} 19. yüzyılın ikinci yarısında Rusya, Dungan Ayaklanması'ndan ortaya çıkan kargaşalardan yararlanarak İli Nehri Vadisi'ni ele geçirdi ve Çing Hükûmeti, bu vadinin çevresindeki toprakların büyük bir kısmını Rusya'ya teslim etmeye mecbur kaldı.^{[36]Rahul, Ram. Central Asia: An Outline History. Concept Publishing Company, 1997, s. 88.}

1869 yılından 1873 yılına kadar , Alman coğrafyacı Carl Ritter'ın "Asya Coğrafyası" (Erdkunde von Asien) isimli eserini Rusçaya çevirdi, ayrıca "Doğu Türkistan Coğrafyası" başlığıyla bir ekleme yazıp bu eseri Rus İmparatorluğu Coğrafya Derneği'ne teslim etti.^{[24]“突厥斯坦”、“东突厥斯坦”与“维吾尔斯坦”. 西域研究, 2004, s. 53-60.} Söz konusu "Türkistan" bölgesinde oturan yerel insanlar, Rusya'nın bölgeye koyduğu isimleri gözetmeksizin kendileri bu ismi genel olarak kullanmazlardı.^{[37]none. University of Virginia, 1965, s. 5.} Buna rağmen, Türkistan Genel Valisi'nin kuruluşu sonrasında Batılı yazılı eserlerde Orta Asya, iki ayrı toprak olarak "Rus Türkistanı" ve "Çin Türkistanı" olarak nitelendirildi.^{[30]Origin of the "East Turkistan" Issue. State Council of the People's Republic of China, 1 Mayıs 2003.}

Batılı yazarlar Xinjiang'ın Çin kontrolü altında olduğunu ve bu bölgenin Çince isme sahip olduğunu bilerek de yine bölgenin Türk, İslami veya Orta Asya unsurlarını vurgulayarak yer isimlerini seçtiler.^{[11]Bellér-Hann, Ildikó. Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers, 2008, s. 35-38, 44-45.} İngilizce kaynaklarda "Chinese Turkestan" (Çin Türkistanı), "East Turkestan" (Doğu Türkistan), "Chinese Central Asia" (Çin Orta Asyası), ,^{[38]Meyer, Karl Ernest. Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia. Basic Books, 2006, s. 347.} veya "Sinkiang" gibi birçok farklı isim, Xinjiang'ı tanımlamak için birbirinin yerine geçecek şekilde kullanılıyordu, ancak İngiliz kaşiflerin arasında hangi ismin kullanılması gerektiğine dair herhangi bir fikirbirliğine ulaşılmamıştır.^{[33]Bellér-Hann, Ildikó. Situating the Uyghurs between China and Central Asia. Ashgate Publishing, 2007, s. 4-5, 32-40.} 20. yüzyıla kadar bu bölgenin yerel insanları hala yaşadıkları şehir veya vaha yerleşiminin ismini kullanarak yaşadıkları alanı isimlendirmeye alışıklardı ve ihtiyaca göre kullandıkları yer isminin kapsadığı alanının büyüklüğünü değiştirirlerdi.^{[11]Bellér-Hann, Ildikó. Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers, 2008, s. 35-38, 44-45.}

1917 yılı Ekim Devrimi sonrasında Türkistan Genel Valisi'nin yerine Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu, ancak Pan-İslamizm ve Pan-Türkizm'i önlemek için 1924 yılında Sovyetler Birliği, farklı etnik gruplara dayalı olarak Orta Asya'da birçok farklı cumhuriyet kurdu, üstelik "Türkistan" isminin kullanımı yasaklandı ve bunun yerine "Orta Asya" tanımı konuldu.^{[24]“突厥斯坦”、“东突厥斯坦”与“维吾尔斯坦”. 西域研究, 2004, s. 53-60.}

20. yüzyıl

1911 yılında İç Çin'de Xinhai Devrimi'ne patlak verildi ve Çing Hanedanı devrildi. Ocak 1912'de yeni Çin Cumhuriyeti hükûmeti kuruldu. Xinjiang'ın Çing hükmü altındaki en son valisi (袁大化), devrim sırasında Xinjiang'dan kaçtı. Bunun yerine (楊增新), Xinjiang'ı kendi kontrolü altına aldı,^{[39]评杨增新主政新疆17年. 近代史研究, 1989, s. 209-225.} sonra Haziran 1912'de Pekin'deki Çin Cumhuriyeti hükûmeti tarafından Xinjiang'ın yeni valisi olarak tanındı. 1921 yılında Sovyetler Birliği, Orta Asya'daki uluş inşası politikası kapsamında Uygurları resmen Çin Türkistanı'ndan gelen yerleşik Türk halkı olarak tanıdı.^{[33]Bellér-Hann, Ildikó. Situating the Uyghurs between China and Central Asia. Ashgate Publishing, 2007, s. 4-5, 32-40.} 1930'lar boyunca Yang'ın halefi Jin Shuren (金樹仁)'e karşı özellikle Huilerin yürüttüğü birçok ayaklanma yer aldı.^{[40]Sinkiang: Land at the Back of Nowhere. LIFE, Aralık 1943, s. 95-103.}

"Doğu Türkistan," Türkçe konuşan ve İslam dinine inanan insanlar için Çin yetkililerine karşı isyan etmenin yeni toplanma çağrısı haline geldi.^{[30]Origin of the "East Turkistan" Issue. State Council of the People's Republic of China, 1 Mayıs 2003.} Uygur ayrılıkçılar, 12 Kasım 1933 tarihinde Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti'ni kurdu^{[14]Pan, Guang. East Turkestan Terrorism and the Terrorist Arc: China's Post-9/11 Anti-Terror Strategy. Central Asia-Caucasus Institute and Silk Road Studies Program, 2006, s. 19-24.}^{[41]Osman Kubilay Gül. Doğu Türkistan'dan Türkiye'ye Hazin Bir Göç Hikayesi. Turkish Studies; Volume 2/1 Winter 2007, s.252-273. Tam metin} ve Çin'den bağımsızlıklarını ilan etti.^{[37]none. University of Virginia, 1965, s. 5.} Bu yeni cumhuriyetin kuruluşuyla "Doğu Türkistan" kavramı, tarihin çoğu boyunca sırf coğrafi bir tanım olarak işlev göstermesinden ziyade artık ilk kez siyasi bir boyut taşımaya başladı.^{[17]Millward, James A.. Eurasian Crossroads:A History of Xinjiang. Columbia University Press, 2007, s. ix-x, 95.} Sadece birkaç ay sonra, 6 Şubat 1934 tarihinde ne ait olan (馬仲英)'in yürüttüğü saldırının sonucu olarak daha yeni kurulmuş Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti feshedildi.^{[42]新疆历史上的短命分裂政权——"东突厥斯坦伊斯兰共和国"的覆灭. 中国边疆史地研究, 2002, s. 46-55.}

1933 yılında Sheng Shicai (盛世才), bir darbe yürütüp Jin Shuren'i kovdu ve Xinjiang'daki silahlı kuvvetlerin ve hükûmetin önderi oldu, sonra Sovyetlerin yardımına dayanarak en sonunda tüm Xinjiang eyaleti içerisindeki silahlı isyancı kuvvetleri barıştırdı.^{[43]Dillon, Michael. Xinjiang: China's Muslim Far Northwest. Psychology Press, 2004, s. 32-35.} Sheng Shicai'in sadakati ancak 1942 yılında Sovyetlerden o dönemdeki Kuomintang Hükûmeti'ne geçti ve Shicai, bu hükûmetle işbirliğine girmeye başladı. Buna karşılık olarak Sovyetler Birliği, Sheng Shicai'nin aleyhine Xinjiang'da Sheng'ın baskılarına maruz kalmış etnik azınlıklara etkin bir şekilde yardım sağlamaya ve birçok farklı silahlı ve politik grup örgütlemeye başladı.^{[44]阿地里·居玛吐尔地. 中华民族全书·中国柯尔克孜族. 宁夏人民出版社, 2012.}^{[45]杨衍银等主编；中华人民共和国民政部编. 中华著名烈士第27卷. 北京：中央文献出版社, Mayıs 2003, s. 112-117.}

Eylül 1944'te Sheng Shicai, tekrar Sovyetler Birliği'nden ve bu sefer özellikle Stalin'den yardım aramaya teşebbüs etmesi nedeniyle Kuomintang Hükûmeti tarafından Xinjiang'dan kovuldu. Sheng'ın kovulması nedeniyle Xinjiang'da kısa bir süre için bir iktidar boşluğu mevcuttu ve Xinjiang'ın kuzeyinde birçok isyana patlak verildi.^{[46]杨耀健，抗战时期的中苏外交，文史精华2005年第12期.} 7 Kasım'da bu isyanlara öncülük eden kuvvetler, İli'nin merkezi Gulca'daki hükûmet binasına saldırı işledi ve kısa süre sonra zaferini ilan etti. 12 Kasım'da İli özgürlükçü kuvvetleri Gulca'da Doğu Türkistan Cumhuriyeti ismiyle yeni bir geçici hükûmet kurdu.^{[47]Dickens, Mark. The Soviets in Xinjiang (1911-1949). Oxus Communications, 1990.} Bu toprakların yeni ellere geçmesi sonrasında aşırı milliyetçiler, bölgede oturan Han Çinlilerini toplu olarak katletmeye başladı ve geçici hükûmet bu saldırıları ancak büyük oranda zararın ve ölümün işlenmesinden sonra durdurdu.^{[48]新疆民族军，新疆哲学社会科学网，2008-12-10.}

Doğu Türkistan hükûmetinin Han^{[43]Dillon, Michael. Xinjiang: China's Muslim Far Northwest. Psychology Press, 2004, s. 32-35.} ve dinsiz/"kafir"^{[30]Origin of the "East Turkistan" Issue. State Council of the People's Republic of China, 1 Mayıs 2003.} karşıtı politikaları karşısında^{[47]Dickens, Mark. The Soviets in Xinjiang (1911-1949). Oxus Communications, 1990.} Dihua (迪化; günümüz Urumçi şehrinin o dönemdeki ismi)'da Kuomintang'la ilişkili hükûmet yetkilileri, eski zamanlardan beri Çin'in Xinjiang üzerindeki egemenliğini savundu. Buna karşılık olarak Sovyet tarihçiler, revizyonist yöntemlerle Doğu Türkistan hükûmetinin kendi egemenliğini ispatlamasına yardımcı oldu; ör, akademik çevreler geleneksel olarak İslam'ın Altın Çağı asırında günümüzde Xinjiang olarak bilinen bölgenin diğer medeniyetlere nazaran kültürel bir "ölü bölge" olarak^{[11]Bellér-Hann, Ildikó. Community Matters in Xinjiang, 1880-1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. Brill Publishers, 2008, s. 35-38, 44-45.} düşünmelerine rağmen, bu söz konusu Sovyet tarihçiler yine Uygurların Dünya medeniyetine katkı sağlamış "en eski Türk halkı" olduğunu iddia ediyordu.^{[33]Bellér-Hann, Ildikó. Situating the Uyghurs between China and Central Asia. Ashgate Publishing, 2007, s. 4-5, 32-40.} Doğu Türkistan hükûmeti tarafından da memnuniyetle karşılanan İngiliz ve Amerikan konsolosları, yerel tarih üzerine kendi kitaplarını yayınladılar. Doğu Türkistan Cumhuriyeti rejimini destekleyen Sovyetler Birliği tarafından yayınlanan Uygur tarih eserleri, sonradan Uygur milliyetçi yayınlarının temeli oldu.^{[33]Bellér-Hann, Ildikó. Situating the Uyghurs between China and Central Asia. Ashgate Publishing, 2007, s. 4-5, 32-40.}

1953 yılında Türkiye 900'den fazla Uygur Müslümanı Kaşmir ve Pakistan'dan kabul etmiştir.^{[49]Erkin Alptekin, Doğu Türkistan'dan Hizmetimizin 40. Yıldönümü, Kayseri 1992, sayfa 17-22.}

1990'larda Sovyetler Birliği'nin dağılması ve küresel İslamcılığın ve pan-Türkçülüğün yükselişiyle ortaya çıkan küresel eğilimler, Xinjiang'daki ayrılıkçı duyguları canlandırdı ve 1990 ile 2001 arasında 162 kişiyi öldüren bir siyasi şiddet dalgasına yol açtı.^{[19]Central Asia: Views from Washington, Moscow, and Beijing. 2007, s. 141-143.} 2001 yılında Çin hükûmeti, 11 Eylül saldırıları sonrasında dünyaya Xinjiang'daki siyasi şiddet ve militan teröristler hakkında dünyaya açılmasının parçası olarak "Uyguristan" veya "Doğu Türkistan" terimlerini kullanarak devlet medyasındaki yasağını kaldırdı.^{[19]Central Asia: Views from Washington, Moscow, and Beijing. 2007, s. 141-143.}^{[8]Van Wie Davis, Elizabeth. Uyghur Muslim Ethnic Separatism in Xinjiang, China. Asia-Pacific Center for Security Studies, Ocak 2008.}

Çin devleti aldığı karar çerçevesinde Xinjiang bölgesinde başörtüsü takan, burka giyen kadınların ve uzun sakallı olan erkeklerin toplu taşınmadan yararlanmasını yasaklamıştır. Karara göre kıyafetinde hilal ve yıldız sembolü olan herkes bu yasak kapsamında toplu taşımadan yararlanamayacaktır.^{[50]Arşivlenmiş kopya.}