Uygurlar

Uygurlar (Uygur Arap yazısı: ; Uygur Kiril alfabesi: Уйғурлар; Uygur Latin yazısı: Uyghurlar; , ), Orta ile Doğu Asya'dan kaynaklanan ve kültürel olarak bu bölgelerle bağlı bir Türk azınlık etnik grubudur. Uygurlar Çin'in resmî olarak tanıdığı 55 etnik azınlıktan biridir. Çin'in kuzeybatısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Uygurların memleketi olarak tanınır. Bununla birlikte, Çin hükûmeti, Uygurları yalnızca çok kültürlü bir ulusa (Zhonghua minzu) ait olan bölgeli bir azınlık olarak tanır ve Uygurların yerli bir halk olduğu yönündeki kavramı reddetmektedir.^{[1]Full Text of White Paper on History and Development of Xinjiang. en.people.cn.}

Uygurlar geleneksel olarak Tarım Havzası içerisindeki Taklamakan Çölü'nde bulunan vaha yerleşimlerinde yaşarlar. Bu bölge tarihî olarak Çin, Moğollar, Tibetliler ve farklı Türk devletleri dahil olmak üzere birçok özge uygarlığın yönetimi altında olmuştur. Uygurlar 10. yüzyılda gitgide İslamlaşmaya başlamış ve 16. yüzyılda Uygurların çoğu İslam dinini artık benimsemiş durumdaydı. Bu zamandan beri İslam, Uygur kültürü ve kimliğinde önemli bir rol oynamıştır.

Sincan'daki Uygurların yaklaşık %80'inin hâlen Tarım Havzası'nda yaşadığı tahmin edilmektedir. Sincan Uygurlarının geri kalan kısmının çoğu ise tarihî Çungarya bölgesinde bulunan ve günümüz Sincan Uygur ÖB'nin başkenti olan Urumçi şehrinde yaşamaktadır. Çin sınırları içerisinde Sincan'ın dışındaki en büyük Uygur topluluğu Hunan Eyaleti'nin merkez kuzeyindeki 'nde bulunur (bkz: Changde Uygurları).^{[2]Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese. People's Daily, 29 Aralık 2000.} Orta Asya ülkelerinde, bilhassa Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan'da büyük Uygur diaspora toplulukları vardır;^{[3]Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations.} Dünya çapındaki birçok diğer ülkede de daha küçük Uygur diaspora topluluklarına rastlanabilir. 20. yüzyılın başlarından bu yana özellikle günümüz Çin sınırları içerisinde yaşayan Uygurlar, kendilerini dinî ve etnik bir çatışmanın merkezinde bulmuşlardır. Uygur halkı resmî olarak Çin ulusunun bir parçası olarak sayılsa da birçok Uygur fiilen "Doğu Türkistan" diye bir devletin kurulmasını amaçlayan bir bağımsızlık hareketini desteklemektedir. Bir milyondan fazla Uygur'un 2015'ten beri Sincan yeniden eğitim kamplarında tutulduğu tahmin edilmiştir.^{[4]George Friedman. The Pressure on China. Geopolitical Futures, 19 Kasım 2019.[5]Lipes, Joshua. Expert Says 1.8 Million Uyghurs, Muslim Minorities Held in Xinjiang's Internment Camps. 24 Kasım 2019.[6]China Uighurs: One million held in political camps, UN told. 10 Ağustos 2018.[7]U.N. says it has credible reports China holds million Uighurs in secret camps.[8]Former inmates of China's Muslim 're-education' camps tell of brainwashing, torture.[9]Islamic Leaders Have Nothing to Say About China's Internment Camps for Muslims.[10]Inside the re-education camps China is using to brainwash muslims.} Bu kamplar, Genel Sekreter Şi Cinping'in hükûmeti altında kuruldu. Kampların ana amacı ise ulusal ideolojiye uyum sağlamaktır.^{[11]Ramzy, Austin. 'Absolutely No Mercy': Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims. 16 Kasım 2019.} Çin'in Uygurlara yönelik uygulamalarını eleştirenler, Çin hükûmetini 21. yüzyılda Sincan'da bir Çinlileştirme politikasını yürütmekle suçlar ve bunu Uygurlara yönelik bir soykırım ya da etnosit olarak nitelendirirler.

Günümüzde Uygur adı verilen etnik grup, Karluk boyundan gelmektedirler. Karluklar, Uygur Kağanlığı'nı kuran üç ana boydan birisidir. Daha sonra Karahanlılar devletini ve Çağatay Hanlığı'nı kurmuşlardır. Uygur Kağanlığı'nın bölünmesinden sonra bugünkü Doğu Türkistan topraklarında kurulan Karahoca Uygur Krallığı'ndan kalan Karahoca'nın Eski Uygurca konuşan Budist Uygur nüfusu zamanla bu büyük Müslüman-Karluk nüfus ve Çağatay dili içinde eriyerek asimile olmuştur.

Nüfus dağılımı

Çin sınırları içerisinde

Eyaletlerine göre Uygur nüfusu

2010 yılında yapılmış Çin Ulusal Nüfus Sayımı'na göre, Çin sınırları içerisinde toplam 10.071.394 Uygur vardır; Uygurlar böylece toplam Çin nüfusunun yaklaşık %0,76'ini oluşturur ve Çin'in en büyük beşinci etnik grubunu teşkil ederler.

Aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi, Çin'deki Uygurların neredeyse tümü (%99'dan fazla) Çin'in kuzeybatısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yaşar. Çin'in birçok diğer eyaletinde 1.000 kişiyi aşan Uygur nüfusları vardır. Ayrıca Nüfus Sayımı'nın yapıldığı sırada Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nda aktif hizmette bulunan 2.048 Uygur vardı.

Doğu Türkistan

2010 yılı Nüfus Sayımı verilerine göre Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde 10.001.302 Uygur vardır; yani Uygurlar, Sincan nüfusunun neredeyse %46'sını oluştururlar. Tarım Havzası içerisinde yer alan tarihî bölgesi, hem tarih boyunca hem de günümüzde Uygurların en yüksek yoğunlukta yaşadığı bölgedir ve Sincan Uygurlarının yaklaşık %80'inin hâlen bu bölgede yaşadığı tahmin edilmektedir.

Sincan Uygurlarının geri kalan kısmı Kuzey Sincan'da , yani tarihî Çungarya bölgesinde, yaşar. Buradaki Uygurlar azınlıktadır ve birçok yerleşimdeki çoğunluğunu Han Çinlileri oluşturur. 2010 yılı Nüfus Sayımı'na göre, Sincan Uygur ÖB başkenti Urumçi'de 387.878 Uygur var; yani Uygurlar, Urumçi nüfusunun %12,46'sını oluştururlar.^{[12]Stanley W. Toops. Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. Routledge, Ağustos 2012, s. 65-66.[13]Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Hükümeti Sayım Liderleri Ofisi. Ağustos 2012.}

2002 yılında, Sincan'daki birçok şehrin üzerindeki yönetimi doğrudan üstleyen Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu üyelerinin %6,6'sını (165.000 kişi) Uygurların oluşturduğu tahmin edilmiştir.^{[14]2002年兵团人口状况. bingtuan.gov.cn, 9 Eylül 2004.}

Sincan Uygur ÖB haricindeki yerleşimler

Sincan Uygur Özerk Bölgesi haricinde Uygurların nüfusun büyük kısmını oluşturduğu de vardır. Bunların hepsi, Güney Merkez Çin'deki Hunan Eyaleti'ndedir ve burada yaşayan Uygurlar Sincan Uygurlarından kültürel açıdan farklıdır (bkz: Changde Uygurları).

Genetik

Günümüz Uygurlarda büyük oranda genetik çeşitlilik mevcuttur. 2008 yılında Hotan İli'nde yürütülmüş bir araştırmada genetiği incelenen yerli Uygurlarda %60 Avrupa/Batı Asya ve %40 Doğu Asya/Sibirya genetik kalıtımının var olduğu bulunmuştur.^{[15]Analysis of genomic admixture in Uyghur and its implication in mapping strategy. American Journal of Human Genetics, Nisan 2008, s. 883-94.} İleri çalışmalar, Güney Sincan Uygurlarındaki Avrupa/Batı Asya genetik kalıtımının (%52) Kuzey Sincan Uygurlarınkinden (%47) daha fazla olduğunu bulmuştur.^{[16]A Genome-wide Analysis of Admixture in Uyghurs and a High-Density Admixture Map for Disease-Gene Discovery. Am J Hum Genet, Eylül 2008, s. 322-36.} 2009 yılında daha geniş kapsamlı örnek verileriyle yapılmış bir çalışma, Uygurlardaki Doğu Asya genetiğinin %70 olup bunun Avrupa/Batı Asya genetik kalıtımının orantısından (%30) daha yüksek olduğunu bulmuştur.^{[17]Li, H. Genetic Landscape of Eurasia and "Admixture" in Uyghurs. American Journal of Human Genetics, 2009, s. 934-7; author reply 937-9.}

2017 yılında Sincan'ın 14 farklı bölgesinden gelen toplam 951 Uygurun gen numuneleriyle yapılmış bir gen analizi, Tanrı Dağları'nın doğal bir bariyer oluşturduğunu ve bu bariyerin Sincan'ın güneybatısı ile kuzeydoğusundaki Uygur nüfusları arasında genetik farklılıklara sebep olduğunu buldu. Bu analiz, doğudan batıya doğru gidince genetik bileşenlerin değiştiğini belirtmektedir: Avrupa bileşenleri %25'ten %37'ye ve Güney Asya bileşenleri %12'den %20'ye yükselirken, Sibirya bileşenleri %17'den %15'e, Doğu Asya bileşenleri de %47'den %29'a düşer. Bu çalışma, yaklaşık 3.750 sene öncesindeki insanların yerleşim eğilimlerini saptar; bu, 4.000-2.000 sene öncesine dayanan ve Avrupa fiziksel özellikleri olan Tarım mumyaları ve 750 sene önce yer almış daha yeni bir yerleşim dalgasıyla örtüşmektedir. Bu analiz, Uygurların en çok diğer Orta Asya halklarına, bunun ardından da Doğu Asya ve Batı Avrasya halklarına benzediklerini ileri sürmektedir. Uygur nüfuslarında büyük oranda genetik çeşitlilik olsa da bu farklılıklar Uygurlar ile Uygur olmayanlar arasındaki farklılıklardan küçüktür.^{[18]Genetic History of Xinjiang's Uyghurs Suggests Bronze Age Multiple-Way Contacts in Eurasia. Molecular Biology and Evolution, Ekim 2017, s. 2572-2582.}

Changde Uygurları

Hunan Eyaleti'ne bağlı 'nde ve Changde şehrinin diğer yerlerinde yaklaşık 5.000 Uygurun yaşadığı tahmin edilmektedir.^{[19]stin Jon Rudelson, Justin Ben-Adam Rudelson. Bones in the sand: the struggle to create Uighur nationalist ideologies in Xinjiang, China. Harvard University, 1992, s. 30.[20]Ingvar Svanberg. The Altaic-speakers of China: numbers and distribution. Centre for Mult[i]ethnic Research, Uppsala University, Faculty of Arts, 1988, s. 7.[21]Kathryn M. Coughlin. Muslim cultures today: a reference guide. Greenwood Publishing Group, 2006, s. 220.[22]Li Jinhui. DNA Match Solves Ancient Mystery. china.org.cn, 2 Ağustos 2001.} Bunlar, "Hala Başı" isimli Turpanlı (o dönemde Karahoca Uygur Krallığı'na ait) bir Uygur önderinin ve kendisiyle Hunan'a beraber gelmiş askerlerin torunlarıdır. 14. yüzyılın ortasında Ming Hanedanı İmparatoru Zhu Yuanzhang, Hala Başı'nın önderliği altındaki Uygur ordusunu Hunan'a gönderip orduyu bastırmaya emretti.^{[2]Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese. People's Daily, 29 Aralık 2000.[23]Shuai Cai. Harmony and happiness in mind the Uighurs living in Taoyuan County. Xinhua News Agency, 30 Aralık 2010.[24]Justin Ben-Adam Rudelson, Justin Jon Rudelson. Oasis identities: Uyghur nationalism along China's Silk Road. Columbia University Press, 1997, s. 178.} Ming İmparatoru bu Uygurların Hunan'a yerleşmesine izin verdi ve bunlara "Jiǎn" (翦) soy ismini, Hala Başı'na ise "Ulusun Güneyindeki Asayişini Sağlayan Makamın Başkomutanı" unvanını verdi.^{[25]Zhonghua Minguo guo ji guan xi yan jiu suo. Issues & studies, Volume 36, Issues 1-3. Institute of International Relations, Republic of China, 2000, s. 184.[26]海峽交流基金會. 遠景季刊, Volume 1, Issues 1-4. 財團法人海峽交流基金會, 2000, s. 38.}

1982 Nüfus Sayımı sırasında Hunan'da 4.000 Uygurun var olduğu kaydedildi.^{[27]Zhongguo cai zheng jing ji chu ban she. New China's population. Macmillan, 1988, s. 197.} Hunan Uygurlarının 600 yıl öncesinden günümüze kadar şecereleri var. Şecere kayıtlarının tutulması, Hunan Uygurlarının benimsediği bir Han Çinli geleneğidir. Huiler de Ming İmparatoru tarafından isyan bastırmak için kullanıldı ve Hunan'daki Uygurlar ile Huilerin arasında evlilikler yer almıştır.

Sincan Uygurlarından farklı olarak, Hunan Uygurları Han Çinlilerin kültürüne büyük oranda asimile olmuş durumda; bu durum, Hunan Uygurlarının kendi dinî inançları ve uygulamalarına dair tutumlarında da yansıtılır. Han isimleri olan Hunan Uygurları anadil olarak Uygurca değil, Çince konuşurlar, bazı dinî bağlamlarda ise Arapça kullanırlar. Changde'deki Uygurların İslam'ı uygulayıp uygulamadığı konusunda bazı anlaşmazlıklar mevcuttur. Bazı akademisyenler, Hunan Uygurlarının Han Çinli kültürüne ve toplumuna asimile olduklarını ve artık İslam'ı uygulamadıklarını ve bir tek şecerelerine bakıldığı zaman Uygur soyundan oldukları anlaşıldığını ifade etmiştir.^{[28]David Westerlund, Ingvar Svanberg. Islam outside the Arab world. Palgrave Macmillan, 1999, s. 197.} Çin haber kaynakları ise Hunan Uygurlarının Müslüman olduklarını bildirir.^{[2]Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese. People's Daily, 29 Aralık 2000.} Diğer bir rapor da Hunan Uygurlarının pek dindar olmadıklarını ve domuz eti tükettiklerini belirtir. Yaşlı Uygurlar, özellikle de Changde camilerindeki yaşlılar bunu reddeder ve genç Uygurları İslami geleneklere geri çekmek isterler.

Kültür

Dil

Uygurca, Türk dil ailesinin Karluk koluna aittir.^{[29]Barbara A. West. Encyclopedia of the peoples of Asia and Oceania. 2009, s. 848f.} İsim benzerliğine rağmen çağdaş ("yeni") Uygurca, Sibirya Türk dillerine ait olan Eski Uygur Türkçesinden türemedi; diğer Karluk dilleri (ör. Özbekçe) gibi Çağataycadan türemiştir ve en çok bu dillerle karşılıklı anlaşılabilirlik göstermektedir.^{[30]Rian Thum. The Uyghurs in Modern China. 11 Temmuz 2020.[31]Barbara A. West. Encyclopedia of the peoples of Asia and Oceania. 2009, s. 857.}

Karluk Uygur Türkçesini yazmak için birçok farklı yazı sistemi kullanılmıştır. Uygur halkının İslam'a geçmesiyle Arap alfabesi kullanılmaya başladı; bu alfabenin tarihî yazı biçimi günümüzde "Kona Yeziⱪ" (yani "Eski Yazı") olarak anılır. 20. yüzyıl boyunca yer almış çeşitli siyasi değişikliklerden dolayı yazı sistemi birkaç kez reform edildi. Sovyetler Birliği, Kiril alfabesini temel olarak alıp 1937'de Uygur Kiril alfabesi'ni tasarladı; bu alfabe, günümüz Orta Asya'daki eski Sovyet cumhuriyetlerinde yaşayan Uygurlar tarafından kullanılmaya devam etmektedir. Kiril alfabesi bir süre Çin'deki Uygurlar tarafından da kullanıldı, fakat Çin-Sovyet ayrılığından sonra Çin, Kiril alfabesinin kullanımını reddetti ve 1959'da Çin'deki Uygurları, "Uygur Yeni Yazısı" diye Pinyin bazlı yeni bir alfabe kullanmaya teşvik etti. 1982 yılında Uygur Arap yazısı tekrar Çin'deki Uygurların resmî yazı sistemi olarak uygulandı ve bu zamandan beri Uygurların çoğu tarafından en çok kullanılan yazı sistemi hâline gelmiştir.^{[32]Duval, Jean Rahman. An Introduction to Latin-Script Uyghur. Utah Üniversitesi, 2006, s. 2.}

Uygurcanın dışında Çin'deki birçok Uygur Çince de bilmektedir. Eğitim sistemi kapsamında Standart Çince öğrenmenin yanı sıra bazı Uygurlar ayrıca kendi yaşadıkları bölgelere özgü Çince lehçeleri konuşurlar; örneğin, Sincan'da Beifanghua'nın 西北官话 konuşulur. Changde Uygurları ise Çin kültürüne asimile olmalarından ötürü hiç Uygurca konuşmaz ve bunun yerine Beifanghua'nın Southwestern Mandarin konuşurlar.

Din

Uygurlar tarih boyunca farklı dinî inançlar benimsemiştir. 8. yüzyıl Bögü Kağan zamanında Maniheizm, Uygur Kağanlığı'nın resmî dini oldu. Maniheizmin dışında Uygurlar tarihî olarak Budizm ve Nestûrî Hristiyanlığına da inanmıştır.^{[33]A Review of Guanyin Faith. tanghistory.net.[34]^ ǫH. Ccbs.ntu.edu.tw.}

Günümüzdeki Uygurların çoğu, Hanefi^{[35]Paula Schrode. Islam und religiöse Praxis in Ostturkestan. 12 Nisan 2008.} mezhebine bağlı Sünni Müslümanlarıdır.^{[35]Paula Schrode. Islam und religiöse Praxis in Ostturkestan. 12 Nisan 2008.[36]Palmer, David. Chinese Religious Life. Oxford University Press, 2011, s. 61-62.} Çin'de Uygurlar, Huilerden sonra çoğunluğu Müslümanlardan oluşan en büyük ikinci etnik grubu teşkil ederler.^{[36]Palmer, David. Chinese Religious Life. Oxford University Press, 2011, s. 61-62.}

Mutfak

Uygurlardaki yeme ve içme alışkanlıkları, Sincan bölgesinin tarihî İpek Yolu'nun merkezindeki konumu, Sincan'ın iklimsel ve coğrafî özellikleri ve Uygurlardaki İslamî dinî uygulamaları tarafından şekillendirilir. İpek Yolu'nun birçok farklı kültürün alışverişine olanak sağlamasıyla Uygur mutfağı, diğer Orta Asya, Güney Asya, Ortadoğu ve Doğu Asya mutfaklarında da var olan unsurlar içerir. Polu, lagman ve samsa gibi tipik Uygur yemekleri, bu tarihî kültür alışverişini yansıtır. Uygur mutfağının özellikle gibi Orta Asya mutfaklarıyla paylaştığı benzerlikler pek belirgin; aynı zamanda Çin İslam mutfağı ile paylaştığı birçok ortak noktası mevcuttur.

Uygur mutfağındaki temel gıda maddeleri ekmek ( nan) ve erişte ( çöp) gibi unlu mamüller ( un tamaq) ve hayvan etidir (bilhassa koyun ve kuzu eti).^{[37]M. Cristina Cesaro. Consuming Identities: Food and Resistance among the Uyghur in Contemporary Xinjiang. Inner Asia, 2000, s. 225-238.} Uygurlar, et içermeyen bir öğün yemeğin hem bolluğu hem de tadı açısından insanı yeterince tatmin edemediğini düşünürler.^{[38]Joanne N. Smith Finley. The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. 2013, s. 93 f.} Buna rağmen, Sincan bölgesindeki kişisel et tüketiminin asıl oranı insanın geliri tarafından belirlenir, böylece de bir bireyin ait olduğu toplumsal sınıfın bir yansıması olarak algılanır;^{[37]M. Cristina Cesaro. Consuming Identities: Food and Resistance among the Uyghur in Contemporary Xinjiang. Inner Asia, 2000, s. 225-238.[38]Joanne N. Smith Finley. The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. 2013, s. 93 f.} örneğin, kendi hanehalkında sadece az oranda tüketime hazır et bulundurmak bir bireyin sosyal statüsünü olumsuz şekilde etkiler.^{[38]Joanne N. Smith Finley. The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. 2013, s. 93 f.} Bunun etkisi Uygurlardaki geleneksel misafirperverlik kültürüne kadar uzanır: Uygurlar misafirlere çay, nan, sangza ve meyve servisi yapmanın yanı sıra etli yemekler sunmaya da gayret ederler.^{[39]Ildikó Bellér-Hann. Community Matters in Xinjiang, 1880–1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. 2008, s. 205.}

Et ile un ürünlerinin haricinde meyve de özellikle yaz mevsiminde Uygurlar tarafından pek çok tüketilir.^{[37]M. Cristina Cesaro. Consuming Identities: Food and Resistance among the Uyghur in Contemporary Xinjiang. Inner Asia, 2000, s. 225-238.} Turfan Karızı gibi kehriz sistemleri, Sincan'ın kurak çöl ikliminde ürünlerin büyük oranlarda yetiştirilmesine olanak sağlamış ve Sincan'ın Çin'deki ana meyve üretici bölgelerinden biri olmasına yol vermiştir.^{[40]Xinjiang (Economy). Encyclopædia Britannica, 9 Ağustos 2018.} Kumul'un kavunları (bkz: ), Turpan'ın çekirdeksiz üzümleri, Korla'nın armutları ve Gulca'nın elmaları pek meşhurdur.^{[40]Xinjiang (Economy). Encyclopædia Britannica, 9 Ağustos 2018.}

Müzik

"Mukam" ( muqam), Uygurların geleneksel müzik tarzıdır. Mukam sistemi, Arap kültüründen kaynaklanan ve hem Avrasya hem de Kuzey Afrika çapında birçok farklı müzik tarzının doğumuna yol vermiş modlu Maqama sisteminin temeli üzerinde Uygurlar tarafından geliştirilmiştir. İsimleri Dolan, Gulca, Kumul ve Turpan gibi Sincan çapındaki vaha şehirlerinden alınmış farklı yöresel mukam sistemleri mevcuttur. Bu mukam sistemlerinin en gelişmiş olanı "On İki Mukam" ( on ikki muqam)'dır; On İki Mukam'ın barındırdığı parçalar, Uygur milletinin sözlü halk destanını oluşturur. Amannisa Hanım (1526–1560), On İki Mukam'ı derlemiş ve sonuç itibarıyla bunun muhafaza edilmesini sağlamış şahıs olarak kabul edilir.^{[41]Kashgar Welcome You!. Kashi.gov.cn.}

Ayrıca bakınız

• Dolanlar

• Uygur diasporası

• Uygurlar listesi

Dipnot