Dokuz Oğuzlar

Dokuz Oğuzlar, (Eski Türkçe: , Toquz Oγuz,^{[1]Kultegin's Memorial Complex, TÜRK BITIG.} Çince: 鐵勒九姓 / 铁勒九姓, tielè jiǔxìng), Tielenin dokuz boyu.

Çin kaynaklarında, (九姓; Jiuxing) "dokuz boy, halk", Çin'deki Tabgaç hanedanı sırasında Uygurlar Gao Chu adıyla anılmışlardır.^{[2]F. Lászlό, Dokuz Oğuzlar ve Göktürkler, Belleten, C. 14, Ankara 1950, sayfa 42.} Bununla beraber Uygur Kağanlığı kurulduktan sonra Uygur kelimesi Dokuz Oğuz için de kullanılmaya başlandı. İslam coğrafyacıları, Tokuz-Oğuz Uygurları eş tutmuşlardır.^{[3]v. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Derslar, İstanbul 1927, sayfa 47.}

Dokuz Oğuz boyları şunlardı: Bugular (Pu-ku), Hun, Bayırku, Tongra, İzgil, Ch'i-pi, A-pu-sse, Ku-lun-wu-ku, Edizler. Bunların arasında Uygurlar da katılınca Dokuz Oğuzlar, "On Uygur" olarak anılmaya başlandı.^{[4]Taşağıl, Ahmet, Kök Tengri'nin Çocukları, 2. baskı, İstanbul 2014, sayfa 198}

Çin kaynaklarına göre Dokuz Oğuz boyu şunlardır: Huihe (Yaylakar) (Uygur), Bugu, Hun, Bayırku, Tongra, Ch'i-pi, A-pu-sse, Sijie, Ku-lun-wu-ku.^{[5]Tang Huiyao, Vol. 98} Çin kaynaklarına göre Uygur devletini Dokuz Oğuz boyu birleşerek Huihe (Yaylakar) boyu önderliğinde kurmuştur.

Kabile yapısı

Karabalgasun Yazıtı'nın Çince yüzünde Uygurların dokuz aileden meydana gelmiş oldukları anılmıştır.^{[6]KBY, 1. Satır. H. Namık Orkun, Eski Türk Yazıtları I-IV, İstanbul 1936-1941.} fakat bu "dokuz aile"nin isimleri tek tek sayılmamıştır. Başka Çin kaynakları yardımıyla Uygurların oluştuğu dokuz aile şu şekilde sıralanabilir;^{[7]Li Zhi Shiao, Uygur tarihi, Pekin 1988 sayfa 593.}

1. 薬羅葛 Yüe-lo-ko (Yaγlaqar, Yağlaqar veya Yaglakar): (Huihe)

2. 胡咄葛 Hu-to-ko (Quturγar veya Uturkar): (Pugu)

3. 啒羅勿＝倶羅勃 To-lo-wo (Küräbür veya Kürebir): (Hun)

4. 貊歌息訖 Mo-Ko-si-k'i (Bakasıkır): (Bayırku)

5. 阿勿嘀 A-vu-ti (Ebirçeg): (Tongra)

6. 葛薩 Ko-sa (Qazar veya Kasar): (Sijie)

7. 斛嗢素 Hu-Wu-su (oguz): (Ch'i-pi)

8. 薬勿葛 Yüe-wu-ku (Yaγmurqar veya Yagmurkar): (A-pu-sse)

9. 奚耶勿＝愛邪勿 Hi-Ye-Vu (Aymur veya Eymur): (Ku-lun-wu-ku)

Yurdu

Moğolistan'ın doğusunda özellikle Tola (Tuul, Tula) akarsuyu dolayında yaşayanlar Dokuz Boydan oluştukları için onlara Dokuz Oğuzlar denildi.^{[8]Prof. Dr. Ahmet Taşağıl http://dergi.fsm.edu.tr/index.php/ia/article/view/634/647}