Tiele

Tiele (Çince: 丁零; pinyin: Dīnglíng, Wade-Giles: Dinlin, Kaoçe (高車 basit: 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 basit: 铁勒; Tiělè/T'ieh-le), ayrıca Moğollarda tegreg,^{[1][2] Ḡozz at Encyclopædia Iranica} tarihi Türk^{[2]Lee, Joo-Yup. A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and y-dna Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples. 18 Ekim 2017, s. 197-239.} topluluklarındandır. Dinlinler aslen, güney Sibirya'da Lena Nehri boyunca, Baykal Gölü'nün batısında yaşarlardı.^{[3]Putzger Historischer Weltatlas - sayfa 46, Cornelsen Verlag, Berlin 2005.} Millat'tan önce 3. yüzyılda, batıya doğru yayılmaya başladılar ve Hiung-nu imparatorluğunun bir parçası oldular.^{[4]Li, "A Research on Migration of Northwestern Minorities Between pre-Qin to Sui and Tang", sayfa 110-112}^{[5]Lu, "A History of Ethnic Groups in China", sayfa 111, 135-137.}

Asya Hunları döneminde Dinlin adı verilen bu gruplara, Göktürk döneminde Tie-le adı verilmiştir. Türk tarihyazımında Tie-le boylarına Tölesler denmiştir. Tie-le boyları Onon nehri ile Karadeniz arasında yer almaktadırlar.

Kökenleri

Dinlinlerin kökeni ve nereden geldikleri hakkında fazla bir bilgi yoktur. MÖ 3. yüzyılda, Mete (冒頓; Mao-Tun) tarafından Yüeçiler (Çince: (月氏 veya seyrek 月支; Pinyin: Yuèzhī) ve Vusun (Çince: 烏孫 / 乌孙, Wūsūn)larla birlikte Hiung-nu'ların egemenliği altına sokulmuşlardır.^{[3]Putzger Historischer Weltatlas - sayfa 46, Cornelsen Verlag, Berlin 2005.} Dinlinlerin Tagar Kültürü çıkışlı oldukları savunulmaktadır.

Dinlin'ler ile ilgili en eski kayıtlara MÖ 1 yüzyılda rastlanmaktadır.^{[6]Tinglingler - tarih.gen.tr}

Türk boyları, Çince kao-ch'e denilen, dört tekerlekli kağnıları ile, sürülerini otlattıkları yaylalar ve surlar içindeki kışlıklar arasında göç etmişlerdir. Kubbeli veya kümbetli otağlar kışın surlar içine kurulmuştur. Surlar içine, ayrıca otağa benzer, ağaçtan köşklerde yapılmıştır. Yaz geldiğinde kerekü denilen ve katlanabilen otağ, kağnıya yüklenmiş halde veya kurulmuş durumda yaylalara göç edilmiştir. Bu göçlerde kağnı ile taşınabilen otağlar yanında; çok renkli keçeden, kilimden veya işlemeli kumaşlardan yapılmış örtüler; göçebe hayata uygun kaftanlar, çakşırlar, çizmeler, börkler, kemerler, süs eşyaları, at koşumları kağnılı boyların beraberinde bulunan önemli eşyaları arasında yer almıştır.

Çin kaynaklarında, Dinlin'ler ile ilgili sıklıkla bahsedilen temel karakteristik özellikleri, arabaları üzerindeki çadırlarda yaşadıkları göçebe hayat tarzları ile ilgilidir. Bu arabalarından dolayı Kaoçe (Çincede Yüksek araba anlamına gelir) olarak da anılmıştır.

İsim

Dinlin isminin arkaik Çincedeki biçimi "tieng-lieng" ismi Türkçedeki "Tekerlek" kelimesi ile ilişkilidir. Yüksek tekerlekli savaş arabaları kullandıklarından dolayı "tieng-lieng" olarak anılmışlardır.^{[7]Bozkır Kavimleri: M.Ö. VII. Yüzyıldan M.S. VI. Yüzyılın Ortalarına Kadar Batı Türkistan Ve Kuzey Hindistan’daki Bozkırlılar, s. 212.}

Tarih

Hiung-nu dönemi (Dinlin)

Dinlin'ler, Türk kavimlerinin kurdukları devletlere katılmakta ve devlet ortadan kalktığında bağımsız hareket edebilmekteydiler. Hiung-nu ve Göktürk politik hayatında oldukça etkili bir topluluktu.

Hiungnunun ilk parçalanma dönemine girdiği MÖ 65 yıllarında Çin kaynaklarında Dinlinlerden bahsedilmeye başlandı. Hiungnuların MS 50 yıllarında yaşadığı ikinci kırılma sürecinde Dinlinler de bağımsız dönem yaşamaya başladı.

Göktürk dönemi (Tiele)

Çin kaynaklarında Uygurların MÖ Ding-ling, MS 4. Yüzyıldan sonra ise Tie-le adı verdikleri boylardan geldikleri belirtilmektedir. Türk tarihyazımında ve literatüründe Tiele, Töles olarak adlandırılmaktadır.^{[8]https://ahmettasagil.files.wordpress.com/2010/10/toles.pdf (Sayfa 60). Töles=Tielo} Tiele boyları bir araya geldiklerinde devlet kurulmuş oluyordu. Çin kaynaklarına göre, Göktürkleri kuran Aşina boyu da dahil olmak üzere,^{[9]Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, https://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false}^{[10]https://books.google.com.tr/books?id=qsNoHtgkGPkC&pg=PA48&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false} Orta Asya'da yaşayan Türk boylarının büyük çoğunluğu Tiele kökenlidir. Göktürklerden sonra Tiele boyları Oğuz boylarına dönüşmüştür. Kendisi arasında ikiye ayrılmıştır. Tiele boylarından doğu'da kalanlar, Dokuz Oğuzları yani Uygurlar'ı oluşturmuşlardır. Batı Türkistan'da kalan boylar ise On-okları yani Batı Oğuzları oluşturmuşlardır. Türgişler ve Oğuz Yabgu Devleti'nin temelini atmışlardır.^{[9]Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, https://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false}^{[11]Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi.}

Tarihteki Tiele boyları şunlardır;^{[12]Arşivlenmiş kopya.}^{[13]Ölmez, Mehmet. The Historical context to the Hüis Tolgoi inscription.}

Tola Irmağının kuzeyindekiler; Bugut, Tongra, Wei-ho, Bayırku, Fu-lo, Mengch'en, T'u-jo-ho, İzgil, Hun, Hu-hsie
Karaşar çevresi; Ch'i-pi, P'u-lo-chih, İ-shih, Su-p'o, Na-ho, Wu-kuan, Ye-shih, Yü-hi-huan
Altay Dağlarının güney batısı; Sir Tarduş (Yantuo), Shih-p'an, Ta-ch'i
Semerkand'ın kuzeyi; Ho-shih, Ho-chie, Po-hu, Pi-kan, Chü-hai, Ho-pi-hsi, Ho-ts'o-su, Pa-ye-wei; Ho-ta
Hazar Denizinin doğusu; San-suo-yen, Mie-ts'u, Lung-hu
Bizans'ın doğusunda; En-chü, Pei-ju, Chiou-li, Fu-wen-hun
Issık Göl çevresi; Chuyue (Çiğil), Chumi, Chumuhun and Chuban
Güney Sibirya çevresi; Dubo (Tuvalılar)

Göktürkler'in yıkılmasından sonra;

Dokuz Oğuzları yani Uygurları oluşturan Tiele boyları:^{[11]Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi.} Bugut, Hun, Bayırku, Tongra, İzgil, Ch'i-pi, Apuse, Kulunwuku, Ediz (Ati-e)
On Okları (Türgişler) yani Batı Oğuzları oluşturan Tiele boyları:^{[11]Yörük Kültürü Uygulama ve Araştırma Merkezi.} Beş Tuo-lu (Tuchi-shih, A-li-sih, Suo-ho-mo-he, Chu'mu-kun, Hu-lu-wuchü, She-she-titun, Shu-ni-shih-Chu-pan), Nu-shih-pi (A-hsi-chie ch'üe, Ke-shu ch'üe, Pa-sai-kan, A-hsi-chie Ni-shu, Ke-shu-ch'u-pan). Batı Oğuzları daha sonra Oğuz Yabgu Devletini ve Büyük Selçuklular'ı kurmuşlardır.