Tölesler

Töles veya Töliş (Eski Türkçe: 𐱅𐰇𐰠𐱀 (töleş)^{[1]E-48 Abakan.}^{[2]E-55 Tıvadan.} / 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾 (tölis),^{[3]Türk Bitig: Bilge Kağan Anıtı Metni.} Eski Çince: 突利失 (tūlìshī) / 都呂施 (dūlǚshī) / 突律佽 (tūlǜcì) / 突例 (tūlì) Pehlevice: ṯwlyš),^{[4]Koç, Dr. Öğr. Üyesi Hayrettin İhsan. Prof. Dr. Zafer ÖNLER ARMAĞANI. Temmuz 2019, s. 395-455.} eski bir Türk boyu veya boy birliği.^{[5]Aydın, Erhan. Yenisey Yazıtlarında Geçen Türk Boyları Üzerine Notlar. In: XVI. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, vol. 2, Ankara, 2015: Türk Tarih Kurumu, pp. 47-57.}

Töles ismi Orhun yazıtlarında 732 yılında geçiyor. Tölesler, sonraları Uygurlara bağlandı.^{[6]Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları - Ahmet Taşağil, s. 116.}^{[7]Şine Usu Yazıtı - Erhan Aydın.} Çin kaynaklarında Tölesler ile ilgili çok bilgi geçmemektedir.^{[5]Aydın, Erhan. Yenisey Yazıtlarında Geçen Türk Boyları Üzerine Notlar. In: XVI. Türk Tarih Kongresi Bildirileri, vol. 2, Ankara, 2015: Türk Tarih Kurumu, pp. 47-57.}

Kökeni

Tölesler akademi camiasında çoğu araştırmacı tarafından Tiele olarak kabul edilir. Göktürk Devleti tarihinin 627 yılına kadar olan kısmında Baykal gölünün doğusundan Karadeniz'in kuzeyine kadar ulaşan geniş alanda Aşina hanedanına bağlı diğer Türk boyları yaşıyordu. Devletin kuruluşunda önemli bir unsur olan bu boylar ise, Çin kaynaklarında Tiele adı ile adlandırılmakta idi.^{[4]Koç, Dr. Öğr. Üyesi Hayrettin İhsan. Prof. Dr. Zafer ÖNLER ARMAĞANI. Temmuz 2019, s. 395-455.}^{[6]Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları - Ahmet Taşağil, s. 116.}

Töleslerin Tiele olduğunu ilk öne süren araştırmacı bir sinolog Friedrich Hirth iken karşıt görüşle ilk ortaya çıkan araştırmacı tarihçi Wilhelm Barthold olmuştur. Eski Çincenin fonetik yapısı göz önünde bulundurulduğunda Töles/Tölis/Töliş ve Tiele köken bakımından aynı sözcük değildir. Eski Çincede Tiele, tiele diye değil, t'ietlək diye okunur ve Chile, Tele, Dili gibi diğer karakterlerin eski Çincede okunuşu benzer şekilde *teklek okunuşuna çıkmaktadır. Bu söz Eski Türkçe tägrä(g)e gider.^{[4]Koç, Dr. Öğr. Üyesi Hayrettin İhsan. Prof. Dr. Zafer ÖNLER ARMAĞANI. Temmuz 2019, s. 395-455.} Tegrek, Kıpçakça çember anlamına gelmektedir ve günümüzdeki bazı Türk dillerinde tekerlek anlamını taşır: Kırgızca, Altayca тегерек (tegerek), Nogayca төгерек (tögerek), tarihî Hakaniye Türkçesi tegrek...^{[8]Clauson, Gerard (1972), “tegrek”, in An Etymological Dictionary of pre-thirteenth-century Turkish, Oxford: Clarendon Press, p. 485} Dolayısıyla Tiele'nin Türk yazıtlarındaki karşılığı tegrek/g olmalıdır, Türk yazıtlarında geçen Töles/Töliş ve Tuvaca Tülüş ise etimolojik açıdan Tiele ile alakasızdır. Tölesin yön belirtebileceği hatta kuzeydeki ile doğudaki Türk boylarına atfedilmiş bir unvan olabileceği öne sürülmüştür. Buna paralel olarak Tarduş da devletin Batı ile Güney kısmını yönetenlerin unvanıdır.^{[4]Koç, Dr. Öğr. Üyesi Hayrettin İhsan. Prof. Dr. Zafer ÖNLER ARMAĞANI. Temmuz 2019, s. 395-455.}

Nesilleri

Soy adını Latin transkripi toläs şeklindedir. Bu söz yüzyıllar boyu değişime uğraşmış ve günümüz Tıva'da 'Tülüş olarak söylenmektedir. "Ulug-Tülüş, Düktüg-Tülüş ..." diye adlanan Tıva boylarının Töleslerden geldiği bilinir.

Yurdu

Töles boyunun halkı nereden nereye göçedip gittiği veya nerelerde yaşadığına dair çok açık bilgiler bulunmamakla birlikte dikilen tarihi taşlarda bunu görebilmekteyiz. Töles diye adlanan boy hakkında 3 dikili taş vardır.

Е-48, Abakan.
Е-55, Tıvadan, taşın dikildiği yer bilinmemektedir.
Е-147, Eerbek I.

Yenisey yazısı

Е-147.^{[9]Арын 164-165. E-147 (Eerbek I, Tuva). // Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4} Eerbek I, günümüzde Aldan Maadır adlı Tıva Ulusal Müzesi'ndedir.

Latin transkripi.

(1) jiti jägirmi jašïmda män täŋri elimkä qara boldïm bökmädim ajïta äsni

(2) quida qunčujum-a bökmädim buŋa özdä oγlïmka bökmädim ajïta buŋa

(3) oγlan atïm järlig čor täŋri elimdä tägzinmišim toläs alp tarqan atïmqä bökmädim

(4) kök täŋridä äsiz kün aj ärmiš jaγïz järdä äsiz el qan ärmiš bökmädim ajït-a äsizä

(5) bodunma boqunma bökmädim ajïta äsizimä uluγïm kičigimä bökmädim ajït-a äsizlärimä

Tıva Türkçesi'ne birebir çevirisi

(1) чеди чээрби чажымда мен дээр элимге кара болдум пөкпедим кударанчыын

(2) куйда кунчуйумга пөкпедим муңгак бодум оглумга пөкпедим кударап муңгарадым

(3) оглан адым Йерлиг-чор дээр элимде эгилзимзе төлес Алып Таркан адымга пөкпедим

(4) көк дээрде хайыраан хүн ай турган куу черде хайыраан эл хаан турган пөкпедим кударап хараададым

(5) чонумга улузумга пөкпедим айтырып кударап улуум бичиимге пөкпедим айтырза силерден

Tıvaca çevirisine açıklamalar

Бир дугаар одуругда, чеди чээрби чажымда дээрге "17 харлыымда" дигени ол-дур. Шаанда тываларның өгбелери сан адын арай өскертир адаар чораан. Сөөлгү äsni дээн сөстүң утказы билдинмес.
Ийи дугаар одуругда куйда кунчуйумга дээрге "өөмде кадайымга" дигени ол-дур. Амгы тыва дылда "кунчуг" деп сөстү шаандагы бижиктерде "кунчуй" кылдыр бижип турган. Ынчан ол сөстүң утказы база арай өске турган.
Үш дугаар одуругда, «оглан» дээрге "оол" дээни ол-дур, ол сөстү хевээрзин артырган.
Шаандагы «таркан» деп сөс амгы үеде "дарган" кылдыр адаттынар апарган. Мында «Таркан» дээрге тускай дужаал ады-дыр. «Таркан» деп сөс шаанда ийи утказылыг турган хевирлиг.

İlgili yayınlar

И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4