Azerbaycanlılaşma

Azerbaycanlılaştırma, Azerbaycanlılaştma^{[1]Arşivlenmiş kopya.[2]Guliyeva, V. (2012). Azərbaycan Memarlığının Şah Əsərlərinin Durumu . Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 1 (4), 227–239 . DOI: 10.7884/teke.104} veya Türkleştirme, bireylerin, boyların ve etnik grupların Azerbaycanlılığı benimsemesi ile toprakların ve devletlerin Azerbaycanlılaştırılmasına yönelik tarihsel ve toplumsal süreci ifade eden bir terimdir. Etnik grupların Azerbaycanlılaştırılmasının nedenleri arasında Azerbaycancanın (Azerice) ve kültürünün benimsenmesi, İslam'a geçiş, ticaret ilişkileri, dış evlilikler, göçebelik, misafirperverlik ve benzeri toplumsal etkenler yer almaktadır.

Tarihi arka plan

Azerbaycan halkının oluşumu

Türklerin Azerbaycan'a gelişi Hun döneminde başlamış ve daha sonra da devam etmiştir. Türk göçebelerinin bölgeye kalıcı olarak yerleşmesi Hazar Kağanlığı döneminin karakteristik özelliği olsa da, bu dönemde kurulan kalıcı Türk yerleşimleri hakkında kesin bilgiler bulunmamaktadır.

Türk tarihçi Faruk Sümer, Azerbaycan'da üç Türkleşme dönemi belirlemiştir: Selçuklu dönemi, Moğol dönemi ve Moğol sonrası dönem (Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevi dönemleri). İlk iki dönemde, Türk Oğuz boyları batı sınırlarına (Anadolu) ve Kuzey Azerbaycan'a (Arran ve Muğan bozkırları) yerleşmiş veya zorunlu olarak iskan edilmişlerdir. Azerbaycan'daki Türkleştirmenin ilk aşaması, 11. yüzyılda kuzey Selçuklu dış bölgelerinde (Şirvan hariç) ve 12. yüzyılda güneyde (Güney Azerbaycan) başlamıştır.

745 yılında Moğolistan'ın yönetimi Oğuzlardan Uygurlara geçmiştir. Oğuzlar batıya ve güneye göç etmiştir. Oğuzların bu göçünün sonucunda, Azerbaycanlıları da içeren güneybatı Türk toplulukları ortaya çıkmaya başlamıştır. Bağdat Halifeliği'nin yıkılışı döneminde (10. ve 11. yüzyıllarda), Türk boyları yavaş yavaş Doğu Transkafkasya'ya nüfuz etmeye başlamışlardır. Yerli halk ya yok edilmiş, ya dağlara kaçmış ya da asimile olmuştur.

11.-13. yüzyıllarda Türkçe konuşan Oğuz boylarının Güneydoğu Kafkasya'ya yayılması sonucunda, yerel halk arasında Türklerin egemenliği güçlenmiş ve Azerbaycan halkının oluşum süreci başlamıştır.^{[3]История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. М., "Восточная литература", 2002. ISBN 5-02-017711-3} Bölgede var olan etnik çeşitlilik, Türkleşmenin temelini oluşturmuştur. Iosif Oranski ve Natalya Volkova, Türk kabilelerinin çeşitli göç akışlarının sonucu olarak yerel halkın dilinin asimile olduğunu ve yerel halkın Türkçe (Azerbaycanca) konuşmaya başladığını belirtmişlerdir.

İlhanlılar döneminde Türk kabilelerinin Azerbaycan'a göçü gerçekleşmiştir. Bu dönemde Moğolların Tat-Tacik topluluklarına karşı gösterdiği baskılar ve Fırat Nehri'ne açılan kanallar, Taciklerin Azerbaycan ve Irak-ı Acemden (Sultanabad) Irak'a göç etmesine neden olmuştur. Geri kalan topluluklar ise Moğollarla birlikte Türkleşmiş ve Azerbaycanca Güney Azerbaycan'da baskın hale gelmiştir. Türklerin Azerbaycan'a yerleşmesinin başlıca nedeni, bu ülkede bol miktarda otlak, bahçe ve hayvancılık için uygun ve elverişli koşulların bulunmasıdır.^{[4]Cevat Heyet. Azerbaycan’ın Türkleşmesi ve Azerbaycan Türkçesinin Teşekkülü. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, Noyabr, 2004.} Bu dönemde Azerbaycan'a gelen Türk-Moğol boyların toplam nüfusunun 2 milyon olduğu tahmin edilmektedir. Tebriz ve Meraga şehirleri savaşlarda yıkılmadığı için bölgedeki mevcut unsurlar korunmuş ve daha sonraki dönemlerde bu şehirlerde yoğun bir Türkleşme süreci yaşanmıştır.^{[5]Azerbaycan // MEB Islam Ansiklopedisi. — 1979. — Т. 2, вып. 5. — С. 103–105.}

Modern Azerbaycan ve Ermenistan topraklarında verimli otlakların bulunması nedeniyle, İlhanlılar, Timurlular ve Osmanlılar döneminde Moğollar, Türkler ve Türkmen toplulukları bölgeye yerleşmişlerdir. Daha sonra bu topluluklar Azerbaycanlılarla bütünleşmişlerdir. 13.-15. yüzyıllarda, eski feodal beylerin toprakları yavaş yavaş göçebe boyların hakimiyetine geçmeye başlamıştır. Moğol sonrası dönemde, İran'daki Türk boyları, geri dönen Anadolu Türkleriyle kaynaşmıştır. İran'daki Türk boyları Oğuz kökenli olmakla birlikte, Moğol döneminde İran'a gelen Uygurlar, Kıpçaklar, Karluklar ve diğer Türklerin yanı sıra Türkleşmiş Moğol unsurlarının da etnik katılımıyla zenginleşmiş bir yapıya sahipti.

12.-15. yüzyıllarda, Arran'ın etekleri Türk göçebe boyları tarafından yoğun bir şekilde yerleşim görmeye başlamıştır. Sonuç olarak, bölgeye zamanla Türkçe ve Farsça unsurlardan oluşan "Karabağ" adı verilmiştir. Karabağ'ın dağlık kısımları bu dönüşüme karşı direnç göstererek Hristiyan nüfusun yoğunlaştığı bir bölge olma özelliğini korumuştur. Buna karşın, 14. ve 15. yüzyıllarda Karabağ'ın ova kesimleri, bölgeye yerleşen Türk boyları sayesinde neredeyse tamamen Türkleşmiştir.^{[6]Закавказье в XI–XV вв. // История Востока / Под ред. Р. Б. Рыбакова. — М.: Восточная литература РАН, 1997.} Sonuç olarak, Karabağ Azerbaycanlılarının kimliği Karabağ'daki Türklük temelinde şekillenmiştir.^{[7]Laurence Broers. Armenia and Azerbaijan: Anatomy of Rivalry. — Edinburgh University Press, 2019. — С. 86. — ISBN 978 1 4744 5054 6.}

Hanedanların, devletlerin ve kabilelerin Azerbaycanlılaştırılması

1384'ten 1551'e kadar varlığını sürdüren Şeki Hakimliği'nin ilk yöneticileri olan Orlatlar, Azerbaycanlılaşmış Türkçe konuşan bir Moğol hanedanıydı.^{[8]Шеки (историч. область в Азербайджане) — статья из Большой советской энциклопедии.[9]Советская историческая энциклопедия, статья: Под ред. Е. М. Жукова. Шеки // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973–1982[10]Петрушевский И. П. Государства Азербайджана в XV веке. Шеки в XV веке // Сборник статей по истории Азербайджана. — Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949. — С. 184.} 1387'den 1407'ye kadar Osmanlı Sadrazamı olan Çandarlı Ali Paşa, Azerbaycanlı-Fars bürokratların yardımıyla Osmanlı İmparatorluğu'na köle askerlerden oluşan gulam sistemini getirmiştir.

Safevi Hanedanı, Güney Azerbaycan'ın Türkleştirilmesinde önemli bir rol oynamıştır.^{[11]Hafez F. Farmayan. "The Beginning of Modernization in Iran: The Policies and Reforms of Shah Abbas (1587–1629)". — С. 15.} 11. yüzyılda Erdebil'e yerleşen Safevi Hanedanı, sonunda Azerbaycancayı benimsemiştir.^{[12]Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2.} Encyclopædia Iranica'ya göre, Azericeyi (Azerbaycancayla karıştırılmamalıdır) unutup Türkleşmişlerdir.^{[13]Encyclopaedia Iranica. E. Yarshater, The Iranian Language of Azerbaijan: "Адари (=азери) утрачивает позиции более быстрыми темпами, чем раньше, так что даже Сефевиды, первоначально ираноязычный клан (как свидетельствует четверостишия шейха Саафи-эль-Дина, их эпонимного предка, и его биография), тюркизировались и приняли тюркский язык. (Adari lost ground at a faster pace than before, so that even the Safavids, originally an Iranian-speaking clan (as evidenced by the quatrains of Shaikh Sáafi-al-din, their eponymous ancestor, and by his biography), became Turkified and adopted Turkish as their vernacular)."} I. İsmail tarafından kurulan ve resmi dili Farsça olan Safevi İmparatorluğu'nda, Azerbaycanca yöneticilerin, sarayın ve Kızılbaş askeri teşkilatının diliydi.^{[14]Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5.} Şah I. Abbas başkenti Kazvin'den İsfahan'a taşıdıktan sonra, daha önce Türkçe konuşulan sarayda Farsça konuşulmaya başlanmıştır.^{[15]Cyril Glassé (ed.), The New Encyclopedia of Islam, Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield Publishers, revised ed., 2003, ISBN 0-7591-0190-6, p. 392} Bununla birlikte, 1670'lerde İran'ı ziyaret eden Alman gezgin Engelbert Kempfer, etkili bir kişinin Azerbaycancayı bilmemesinin neredeyse bir utanç olarak kabul edildiğini aktarmıştır.^{[16]Willem Floor and Hasan Javadi The Role of Azerbaijani Turkish in Safavid Iran // Iranian Studies} Şah Süleyman Safevi, saray hareminde kapalı bir hayat sürdüğü için, tarihçiler onun Farsçaya ne ölçüde hakim olduğunu tam olarak saptayamamışlardır.^{[17]Rudi Matthee. SOLAYMĀN I.}

1562-1844 yılları arasında varlığını sürdüren Ilısu Sultanlığı'nın nüfusu Azerbaycan kültüründen büyük ölçüde etkilenmiştir.^{[18]Агеева Р. А. Какого мы роду-племени? Народы России: имена и судьбы. Словарь-справочник. — Academia, 2000. — С. 365. — ISBN 5-87444-033-X.} Ilısu sultanlarının ve beylerinin bir kısmı Sahur, bir kısmı ise Türk-Azerbaycan kökenliydi.^{[19]И. П. Перушевский. Джаро-белоканские вольные общества в первой половине XIX века. — Махачкала, 1993. — С. 73–74.} Azerbaycanlılara karışan diğer gruplar arasında Azerbaycan'a göç eden Yıva boyu^{[20]Ataniyazov, S. Dictionary of the Turkmen ethnonyms. Ylym; Ashgabat. 1988.} ve Yirmidörtler bot birliğinin parçası olan Kürt boyları da bulunmaktaydı.^{[21]И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв. — Ленинград: Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова, 1949. С. 71.}

Kaçar döneminde, Azerbaycanca, Farsça ile birlikte iki sarayda (Tebriz ve Tahran) yaygın olarak konuşulmaktaydı.^{[22]Ardabil Becomes a Province: Center-Periphery Relations in Iran, H. E. Chehabi, International Journal of Middle East Studies, Vol. 29, No. 2 (May, 1997), 235} Kaçar şehzadeleri, veliahtlık dönemlerini geçirdikleri Tebriz'de, hizmetlerinde bulundukları Azerbaycanlılar arasında Türk diline, kültürüne ve geleneklerine derinden bağlanırlardı; tahta çıktıktan sonra da çevrelerini büyük oranda Azerbaycan Türkleriyle doldururlardı. Bu hükümdarlardan biri olan Muhammed Şah Kaçar, İran ve Şiraz'da "Alahazret Muhammed Şah-ı Türk-i Azerbaycan" unvanıyla anılırdı.^{[23]Prof. Dr. Namiq Musalı. Kaçarlar döneminde türk kimliği ve türkçenin konumu meseleleri üzerine (тур.) // Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. — 2018. — C. 2. — S. 131–171. — ISSN 2602–2567.}

18. yüzyılda, Dizag bölgesini yöneten Melik Yegan'ın soyundan gelenler, Azerbaycanlıların egemenliği altında Melikyeganovlar, Melikaslanovlar ve Melikabbasovlar hanedanlarını ortaya çıkarmıştır.^{[24]Məlikaslanovların soyağacı haqqında, N. A. Cavanşir Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri, İkinci Buraxılış, Səda, Bakı, 2001, səh: 25 ISBN 5-86871-204-4} Dizag Hanedanı'nın bir üyesi olan Bağdat Bey ve oğulları Aslan (Dizag valisi) ve Vagan, İslam'a geçmeye zorlanmıştır.^{[25]Magalyan, Artak. Artsakh melikdoms and melik houses in the 17th-19th centuries. 2007, s. 177, 207-209.[26]Magalyan, Artak. Artsakh melikdoms and melik houses in the 17th-19th centuries. 2012, s. 206-209.} Aslan Bey'in oğullarından biri olan Ferhad Bey, Türkleşmiş ve Ermeni kökenlerinden uzaklaşmıştır. Bu ailenin Müslümanlaşan üyeleri Melikaslanovlar olarak anılmaya başlanmış; ailenin mülkleri de Hristiyan soyundan gelenlere değil, bu Müslümanlaşmış kola geçmiştir.^{[26]Magalyan, Artak. Artsakh melikdoms and melik houses in the 17th-19th centuries. 2012, s. 206-209.} Arakel Babakhanyan, Melikyeganovlar ve Melikaslanovları Tuğ köyünün Müslümanlaşmış beyleri olarak nitelendirerek, Ermeni Melik soyunun uzak temsilcilerinin İslam'ın etkisiyle ulusal görevlerini unuttuklarını ifade etmektedir.^{[26]Magalyan, Artak. Artsakh melikdoms and melik houses in the 17th-19th centuries. 2012, s. 206-209.[27]Babakhanian, Leo. Collected Works, s. 31.}

Etnik grupların durumu

İslam'ın yayılması Azerbaycan'ın etnik yapısında değişikliklere yol açmıştır. İslam, yüzyıllar boyunca farklı etnik unsurların tek bir etnik yapı içinde bütünleşmesinde önemli bir rol oynamıştır.^{[28]Aliyeva, Lala. (2013). Vernacular Islam in Azerbaijan. Humanities and Social Sciences Review, CD-ROM. ISSN: 2165–6258. 2. 145–151. page 146.}

19. yüzyılda, Kafkasya'daki birçok Müslüman etnik grup arasında oldukça yoğun bir etnik kimlik değişimi süreci yaşanmıştır. Çarlık Rusyası'nın resmi istatistiklerinde Kürtler, Tatlar, Talışlar, Sahurlar ve Lezgiler genellikle "Türk" veya "Azerbaycan Tatarı" olarak anılmaktaydı. Bunun sonucunda, Azerbaycanlıların etnik çoğunluğu oluşturduğu bölgelerde azınlık grupların asimilasyonu doğal bir süreç olarak gerçekleşmiştir.^{[29]Arif Yunus (2004), Ethnic Profile of Post-Soviet Azerbaijan, European Yearbook of Minority Issues, Vol. 4, 2004/5, pp. 481–494.}

Azerbaycan

1873'te Tat köylerinde Tat dilinin yerini Azerbaycanca almaya başlamış ve bu süreç 20. yüzyılın ikinci yarısında tamamlanmıştır.^{[30]Ибрагимов М.-Р. А. К истории формирования дагестанских азербайджанцев // Историко-культурные и экономические связи народов Дагестана и Азербайджана: через прошлый опят взгляд в XXI век. Материалы Международной научно-практической конференции, посвящённой 110-летию со дня рождения Азиза Алиева. — Махачкала, 2007. — С. 73–74.[31]Абдуллаев И. Г. О характере и формах проявления двуязычия и многоязычия в Азербайджане (на материале взаимовлияния азербайджанского и иранских языков) // Проблемы двуязычия и многоязычия. — М.: Наука, 1972. — С. 215.} Abşeron Tatları Azerbaycanca konuşmaya başlamış ve Azerbaycan kimliğini benimsemeye başlamıştır.^{[32]АКАДЕМИЯ НАУК СССР ИНСТИТУТ ЭТНОГРАФИИ им. Н. Н. МИКЛУХО-МАКЛАЯ. КАВКАЗСКИЙ ЭТНОГРАФИЧЕСКИЙ СБОРНИК IV. — НАУКА МОСКВА.}

Azerbaycan Kürtleri evlerinin içinde bile Azerbaycanca konuşmaktaydı. Azerbaycanlı kadınlarla evlenen erkekler zamanla Kürtçeyi unutuyor, çocukları ise Kürtçeyi öğrenemiyordu.^{[33]Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX–XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 45.} Kürtler Azerbaycan camilerinde namaz kılıyor ve Sovyet döneminden beri ölen akrabalarını Azerbaycan mezarlıklarına, aynı mezar taşlarını dikerek defnediyorlardı.^{[34]Аристова Т. Ф. Курды Закавказья (историко-этнографический очерк). — М.: Наука, 1966.} Azerbaycan'da yaşayan Araplar ise büyük ölçüde Azerbaycanlılaşmış olmakla birlikte, bazı özelliklerini halen korumaktadır.^{[35]The Caucasus & Globolization. Volume 4.}

Yüzyıllar boyunca Talışlar ve Azerbaycanlılar arasında kültürel yakınlaşma yaşanmış ve Talış dilinin konuşulduğu alan daralmıştır. Halk efsaneleri, Talış nüfusunun bir zamanlar Kızılağaç'a kadar yayıldığını ve Talış dilinin 1830'lu yıllardan itibaren Lenkeran'ın en kuzey kesimlerinde konuşulduğunu göstermektedir. Azerbaycanlılarla olan yakın ekonomik ve kültürel bağlar, Azerbaycanlıların Talış topraklarına uzun süreli ve sürekli girişleri, Talışlar arasında iki dilliliğin yayılmasına ve Talışların Azerbaycan kültüründen etkilenmesine yol açmıştır. Bu durum, özellikle ticaret yolları üzerinde bulunan ve pazarlarında Azerbaycancanın her köşe başında duyulduğu Talış köylerinde en belirgin halini almıştır. Lenkeranlı Talış sakinleri Azerbaycanlılardan büyük ölçüde etkilenmiştir. Bununla birlikte, evlerinde Talış dilini konuşmaya devam etmişlerdir.^{[36]Волкова Н. Г. Этнические процессы в Закавказье в XIX–XX вв. // Кавказский этнографический сборник. — М.: Изд-во АН СССР, 1969. — Т. 4. — С. 43–44.}

Lezgilerin etnografik yaşamı, iç içe yaşadıkları Azerbaycan kültüründen etkilenmiştir. Lezgiler, Azerbaycan milli kıyafetlerini ve Azerbaycan mutfağının lezzetlerini büyük ölçüde benimsemiş; bu unsurları kendi kimlikleriyle harmanlamışlardır.^{[37]Ихилов, М. М. Народности лезгинской группы: этнографическое исследование прошлого и настоящего лезгин, табасаранцев, рутулов, цахуров, агулов. — Махачкала: ДФ АН СССР, ИИЯЛ им. Г. Цадасы, 1967. — 370 с.} Azerbaycanlılarla birlikte yaşamaları, Azerbaycan topraklarına göç etmeleri, ticaret ve ekonomik ilişkileri, Azerbaycancanın Lezgiler arasında yaygınlaşmasına yol açmıştır.^{[38]Ганиева А. М. Очерки устно-поэтического творчества лезгин. — М.: Наука, 2004.}

Azerbaycan kültürüyle olan bağlantıları, Udinlerin yaşamlarını her yönüyle etkilemiştir. Udinler arasında Azerbaycanca yaygın olarak konuşulmaktadır. Dini farklılıklarına rağmen Udinler ve Azerbaycanlılar, aynı kadim türbeleri (ocaklar, pirler) kutsal kabul ederek ziyaret etmektedirler. Her iki toplum da doğum sırasında kadınları kötü ruhlardan korumak için benzer ritüeller uygulamaktaydı. Udinler, yarı Hristiyan yarı pagan özellikler taşıyan bayramlarında (örneğin "Vardavar") Azerbaycanca şarkılar söylerlerdi. Nic köyünün bölündüğü mahallelerin neredeyse tüm isimleri; "Hacıbeyli", "Vezirli", "Melikli" ve "Abdallı" gibi Azerbaycanca kökenli adlardan oluşmaktadır.^{[39]"Народы Кавказа". — 1962. — Т. II.}

Patkanov, Boşalar hariç Güney Kafkasya'daki tüm Romanların Azerbaycanca konuştuğunu belirtmiştir.^{[40]Патка́нов, Керопэ́ Петро́вич. Цыганы. Несколько слов о наречиях закавказских цыган: боша и карачи. Императорская академия наук, 1887, s. 73.} Günümüzde Azerbaycan Romanları dillerini neredeyse tamamen unutmuşlardır.^{[41]Kılınçer, Zafer Kemal oğlu. AZƏRBAYCAN QARAÇILARI VƏ TÜRKİYƏ ROMANLARI MUSİQİSİNİN TƏDQİQİ (AZƏRBAYCAN AĞDAŞ-YEVLAX VƏ TÜRKİYƏNİN ÇUKUROVA BÖLGƏLƏRİNİN NÜMUNƏSİNDƏ. Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası, 2022, s. 4.} Azerbaycan'daki Romanlar, düğünlerdeki ve bayramlardaki müzik performanslarında hem Azerbaycan hem de Avrupa kökenli müzik aletlerini kullanılmaktadır. Ayrıca, Roman müzisyenler çoğunlukla Azerbaycan halk şarkıları icra etmektedir.^{[26]Magalyan, Artak. Artsakh melikdoms and melik houses in the 17th-19th centuries. 2012, s. 206-209.}

Kafkasya'nın diğer bölgeleri

Yüzyıllar boyunca Azerbaycanca, İran, Kafkasya ve güneydoğu Dağıstan'da ticaret amacıyla ve etnik gruplar arası etkileşimde ''lingue franca'' olarak kullanılmıştır. Bölgeler arası etkileşim en az 18. yüzyıla kadar devam etmiştir.^{[42]Keith Brown, Sarah Ogilvie. Concise encyclopedia of languages of the world . — Elsevier, 2009. — С. 110–113. — ISBN 978-0-08-087774-7.} Yüzyıllar boyunca Azerbaycanlılardan ayrı yaşayan Dağıstanlı Azerbaycanlılar, sadece etnolinguistik kimliklerini korumakla kalmamışlar, aynı zamanda Türk olmayan komşularını (Araplar, Müslüman Tatlar, Tabasaranlar) da asimile etmişlerdir.^{[43]Magomedkhan Magomedkhanov. Building of the Tower of Babel: Ethnolinguistic Processes in Dagestan. Russian Academy of Sciences, Dagestan Science Centre. page 290–291, 293.} Derbent ve Dağıstan'ın diğer şehirlerinde yaşayan Fars kökenli grupların Azerbaycancayı benimsemesi ve zamanla kimlik bilinçlerini bu yönde geliştirmesiyle birlikte, bölgedeki Azerbaycanlı nüfus oranı da artış göstermiştir.^{[44]Ибрагимов М.-Р. А. Азербайджанцы // Народы Дагестана / Отв. ред. С. А. Арутюнов, А. И. Османов, Г. А. Сергеева. — М.: "Наука", 2002. — ISBN 5-02-008808-0. səh 510.} Azerbaycanca, Kuzey Kafkasya'da Türkleştirmenin ana aracı olmuştur. Rus Devrimi'nden sonra on yıldan fazla süren Türkleştirme süreci, devlet politikasıyla durdurulmuştur.

Bazı durumlarda, Azerbaycanca komşu halkların anadilinin yerini almıştır. Brockhaus ve Efron'un Ansiklopedik Sözlüğü'ne göre, Azerbaycanlılarla yakınlıkları ve sürekli temasları nedeniyle Tabasaran halkı Azerbaycan lehçesini benimsemiş ve kendi anadillerini yavaş yavaş unutmuşlardır.^{[45]Кавказские языки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.} Tabasaran halkı arasında Azerbaycancanın güçlenmesi; sadece coğrafi komşulukla değil, aynı zamanda Azerbaycanlıların topraklarından geçen ticaret yolları, ekonomik bağlar ve kurulan akrabalık ilişkileri (dış evlilikler) ile doğrudan ilişkilidir.^{[46]Сергеева Г. А. Межэтнические связи народов Дагестана во второй половине XIX–XX вв. (этноязыковые аспекты) // Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 112.} Böylece, Tabasaran halkının bir kısmı Azerbaycanlılar tarafından asimile edilmişlerdir.^{[47]М. М. Ихилов. НАРОДЫ ЛЕЗГИНСКОЙ ГРУППЫ. 1967 г. Дата обращения: 19 марта 2015. Архивировано 2 апреля 2015 года.}

Gürcülerin bir alt etnik grubu olan Tuşlar, çocuklarına küçük yaşlardan itibaren Azerbaycancayı öğretmişlerdir. Her Tuşeti ailesinde Azerbaycancayı bilen en az bir kişi bulunmaktaydı.^{[48]Волкова Н. Г. Этнокультурный контакты народов Горного Кавказа в общественном быту (XIX — начало XX в.) // Кавказский этнографический сборник. — Изд-во Академии наук СССР, 1989. — Т. 9. — С. 169.} Dargiler de çocuklarını Azerbaycanca öğrenmeleri için 3-4 ay süreyle Azerbaycanlı ailelere vermişlerdir.^{[49]Pieter Muysken. Studies in language companion series. From linguistic areas to areal linguistics. — John Benjamins Publishing Company, 2008. — Т. 90. — С. 74. — ISBN 90-272-3100-1, ISBN 978-90-272-3100-0.} Sahurların yazlık otlaklarının Dağıstan'da, kışlık otlaklarının ise Azerbaycan'da bulunması, Sahur-Azerbaycan iki dilliliğinin oluşmasına zemin hazırlamıştır; bu süreçte Sahurlar, kendi dillerinin yanı sıra Azerbaycancayı da akıcı bir şekilde konuşmaya başlamışlardır.^{[43]Magomedkhan Magomedkhanov. Building of the Tower of Babel: Ethnolinguistic Processes in Dagestan. Russian Academy of Sciences, Dagestan Science Centre. page 290–291, 293.}

İran

Modern İran'daki birçok Türk ve Kürt topluluğu ve az sayıda Moğol kökenli grup Azerbaycancanın çeşitli lehçelerini konuşmaktadır. İran'daki Talışlar (Güney Azerbaycan bölgesinde yaşayan Talışlar), Azerbaycancayı ticaret dili olarak benimsemişlerdir; hatta bu etkileşimin yoğun olduğu bazı bölgelerde Azerbaycanca, Talışların ana dili haline gelmiştir.^{[50]de Planhol, X. (1987). "Azerbaijan i. Geography". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume III/2: Awāʾel al-maqālāt–Azerbaijan IV. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 205–215. ISBN 978-0-71009-114-7.}

Güney Azerbaycan'daki dilsel etkileşim modern dönemde de varlığını sürdürmüş; Azerbaycanca, dilsel sınır bölgelerinde yerel dillerin ve eski lehçelerin yerini alarak hakim dil konumuna geçmiştir.

Sovyet dönemi

Sovyet Azerbaycanı'nda dilsel ve kültürel asimilasyon meydana gelmiştir.^{[50]de Planhol, X. (1987). "Azerbaijan i. Geography". In Yarshater, Ehsan (ed.). Encyclopædia Iranica, Volume III/2: Awāʾel al-maqālāt–Azerbaijan IV. London and New York: Routledge & Kegan Paul. pp. 205–215. ISBN 978-0-71009-114-7.} Azerbaycan'daki etnik azınlıkların nüfusundaki azalma yalnızca SSCB'nin yürüttüğü etnik politikaların bir sonucu değildi; 19. yüzyılın başlarından itibaren pek çok Müslüman etnik grup, doğal bir sosyal süreç içerisinde Azerbaycanlılar ile bütünleşerek asimile olmaktaydı.^{[29]Arif Yunus (2004), Ethnic Profile of Post-Soviet Azerbaijan, European Yearbook of Minority Issues, Vol. 4, 2004/5, pp. 481–494.}

Azerbaycan SSC devletinin ve Bakü'nün Azerbaycanlılaştırılması

Stalin'in ölümünden sonra, İmam Mustafayev'in iktidarı döneminde, Bakü'nün ve Azerbaycan SSC devlet kurumlarının Azerbaycanlılaştırılması süreci başlatılmıştır. Bu politika, Haydar Aliyev'in iktidarı döneminde daha da güçlendirilmiştir. Sonuç olarak, Bakü'deki Azerbaycanlı nüfusu hızla artmış; kozmopolit bir yapıya sahip olan şehirde Azerbaycanlıların sayısı, diğer milletlerin (Ruslar, Ermeniler, Yahudiler vb.) sayısını geride bırakmıştır.^{[51]Tural Abdullazadə. Azərbaycanda modernləşmə prosesi və dövlətin formalaşma dinamikası. Topçubaşov Mərkəzi, 18 Nisan 2022.}

Rayonlardan şehre taşınan Azerbaycanlılar, 1960'lardan itibaren devletin merkezi olan Bakü'ye yerleşmeye başlamışlardır. Bu durum, devletin Azerbaycanlılaştırılmasına (devlet işlerinde Azerbaycanlıların sayısının artmasına) yol açmıştır. Bakü'de eğitim gören her bölgeden ve köyden gelen öğrenci, potansiyel bir devlet memuru olarak görülür ve kendisine duyulan bu toplumsal güveni boşa çıkarmaması beklenirdi.^{[51]Tural Abdullazadə. Azərbaycanda modernləşmə prosesi və dövlətin formalaşma dinamikası. Topçubaşov Mərkəzi, 18 Nisan 2022.}

Bibliyografya

• И. П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI—начале XIX вв. — Ленинград: Издательство Ленинградского Государственного Ордена Ленина Университета имени А. А. Жданова, 1949.

• Gippert, J. & Dum-Tragut, J. (2023). Caucasian Albania: An International Handbook. Berlin, Boston: De Gruyter Mouton. https://doi.org/10.1515/9783110794687

• Halil İnalcık (2011). Has-Bağçede ʿAyş u Tarab: Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

• Hostler, Charles Warren. The Turks of Central Asia (Greenwood Press, November 1993), ISBN 0-275-93931-6.

• Johanson L. Turcia, the Turkic World. In: Turkic. Cambridge Language Surveys. Cambridge University Press; 2021:41–93.

• M. F. Köprülü. Azəri. Bakı, "Elm", 2000.