Dargiler

Dargiler (Dargi dilleri: Дарганти, Darganti; даргинцы), Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından biridir. Geleneksel olarak Dağıstan'ın orta kesimlerindeki dağlık ve dağ eteği bölgelerinde yaşayan Dargiler, Dargi dil sürekliliği içindeki çeşitli dilleri ve ağızları konuşur.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.} Dargiler, Avarlardan sonra Dağıstan'ın en kalabalık ikinci etnik topluluğudur.^{[2]World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Russian Federation: Dargins. Minority Rights Group International, 2018.}

2021'de gerçekleştirilen Rusya nüfus sayımında ülkede 626.601 kişi kendisini Dargi olarak tanımladı. Bunların 521.381'i Dağıstan'da yaşıyordu. Dargilerin büyük çoğunluğu Sünni olup Şafii mezhebine bağlıdır.^{[2]World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Russian Federation: Dargins. Minority Rights Group International, 2018.}

Adlandırma ve kimlik

Dargilerin kendi dillerindeki ortak adı Dargantidir. Dargo veya Dargva adının tarihsel olarak Akuşa-Dargo, Kaytak-Dargo ve Kaba-Dargo gibi köy birliklerinin ve siyasal toplulukların adlarında kullanıldığı bilinmektedir. Adın kökeni kesin olarak açıklanamamış olmakla birlikte, Dargi dillerindeki “iç” veya “iç kısım” anlamıyla ilişkilendirilmiştir.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

Dargi kimliği, birbirine yakın ancak her zaman karşılıklı anlaşılabilir olmayan dilleri konuşan çeşitli bölgesel toplulukları kapsar. Kaytaklar ve Kubaçiler, Rusya'daki nüfus sayımları ile geleneksel etnografik sınıflandırmalarda çoğunlukla Dargiler içinde değerlendirilmekle birlikte ayrı yerel kimliklerini ve dil özelliklerini de korumaktadır.^{[3]Даргинский языковой континуум. Rusya Bilimler Akademisi Dilbilim Enstitüsü.}

Nüfus ve yerleşim

Dargilerin Kafkasya'daki geleneksel yerleşim alanıJeroencommons (original image vectorized by User:Pmx ), CC BY 2.5, Wikimedia Commons

Dargilerin geleneksel yerleşim alanı, Dağıstan'ın orta kesimlerindeki dağlık bölgeler ile Hazar Denizi kıyısına doğru uzanan dağ etekleridir. Özellikle Akuşa, Dahadayev, Kaytak, Levaşi ve Sergokala rayonlarında yoğunlaşırlar. Mahaçkale, İzberbaş, Kaspiysk ve Derbent gibi kentlerde de önemli Dargi toplulukları bulunmaktadır.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

2021 nüfus sayımına göre Rusya'daki 626.601 Darginin 521.381'i Dağıstan'da yaşamaktaydı. Dağıstan dışındaki en büyük Dargi nüfusu 58.785 kişiyle Stavropol Krayı'ndaydı. Rostov Oblastı'nda 9.397, Kalmukya'da 7.205, Astrahan Oblastı'nda 4.255 ve Volgograd Oblastı'nda 2.726 Dargi kaydedildi.

Sovyet döneminde tarım alanlarının geliştirilmesi ve nüfusun yeniden yerleştirilmesi politikaları sonucunda bazı Dargi toplulukları dağlık bölgelerden Dağıstan'ın ovalarına taşındı. Eğitim ve çalışma amacıyla Rusya'nın diğer bölgelerine gerçekleşen göçler de geleneksel yerleşim alanı dışında yeni Dargi topluluklarının oluşmasına yol açtı.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

Dil

Dargilerin konuştuğu diller, Kuzeydoğu Kafkas dilleri ailesinin Dargi kolunu oluşturur. Bu dil alanı geleneksel olarak çok sayıda ağza sahip tek bir “Dargice” olarak tanımlanmıştır. Güncel dil bilimsel çalışmalarda ise birbirinden önemli ölçüde ayrılan bir dil sürekliliği olarak değerlendirilmekte ve sınıflandırmaya bağlı olarak 6 ile 19 arasında ayrı Dargi dili tanımlanmaktadır.^{[3]Даргинский языковой континуум. Rusya Bilimler Akademisi Dilbilim Enstitüsü.}

Başlıca çeşitler arasında Akuşa, Urakhi, Tsudakhar, Muirin, Mehweb, Çırag, Kaytak ve Kubaçi dilleri veya ağızları bulunur. Bazı uzak çeşitlerin konuşurları birbirlerini doğrudan anlayamadığından, farklı Dargi toplulukları arasındaki iletişimde Rusça da yaygın olarak kullanılmaktadır.^{[3]Даргинский языковой континуум. Rusya Bilimler Akademisi Dilbilim Enstitüsü.}

Edebî Dargice, ağırlıklı olarak Akuşa ve Urakhi ağızlarına dayanır. Dargi dilleri geçmişte uyarlanmış Arap alfabesiyle yazıldı. 1928'de Latin kökenli bir alfabeye, 1938'de ise genişletilmiş Kiril alfabesine geçildi.^{[3]Даргинский языковой континуум. Rusya Bilimler Akademisi Dilbilim Enstitüsü.}

Tarih

Arkeolojik buluntular, Dargilerin geleneksel yerleşim alanındaki insan yerleşiminin tarih öncesi dönemlere kadar uzandığını göstermektedir. Dargilerin ataları, Kuzeydoğu Kafkasya'daki tarihsel ve kültürel süreçler içinde biçimlenen yerli Dağıstan toplulukları arasında değerlendirilir.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

Orta Çağ'da Dargi toplulukları tek bir merkezî devlet altında birleşmedi. Bölgede Kaytak Utsmiliği gibi siyasal oluşumların yanı sıra Akuşa-Dargo, Kaba-Dargo ve Burkun-Dargo gibi köy birlikleri ve konfederasyonlar bulunuyordu. Bu toplulukların yönetiminde köy meclisleri, din adamları, yerel ileri gelenler ve bazı bölgelerde kalıtsal yöneticiler rol oynadı.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

İslam, Dağıstan'ın güneyindeki Derbent üzerinden başlayan etkilerle bölgede aşamalı biçimde yayıldı. Dargi toplulukları arasında İslamlaşma farklı bölgelerde farklı tarihlerde gerçekleşti ve zamanla Sünni İslam egemen din hâline geldi. Dargi toprakları, 19. yüzyıldaki Kafkas Savaşı'nın ardından Rus İmparatorluğu yönetimine girdi.^{[2]World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Russian Federation: Dargins. Minority Rights Group International, 2018.}

Sovyet döneminde Dargi kimliği ortak bir etnik ve idarî kategori olarak güçlendirildi. Edebî dilin standartlaştırılması, Kiril alfabesinin kabulü, Dargice eğitim ve yayın faaliyetlerinin geliştirilmesi bu dönemde gerçekleşti.

Toplum ve kültür

Geleneksel Dargi toplumunun temel birimi, camaat adı verilen köy topluluğuydu. Camaatlar, akrabalık bağlarına dayalı tuhumlardan oluşuyor ve ortak arazilerin kullanılması, güvenlik, anlaşmazlıkların çözümü ve toplumsal yardımlaşma gibi konularda işlev görüyordu.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

Dağlık bölgelerde hayvancılık, teras tarımı ve sınırlı tahıl üretimi; dağ etekleri ile ovalarda ise tarım ve bahçecilik geleneksel ekonominin başlıca unsurlarıydı. Dargi dil alanındaki yerleşimler taş işçiliği, ahşap oymacılığı, dokumacılık ve metal işlemeciliğiyle tanındı. Özellikle Kubaçi, kuyumculuk ve işlemeli metal eşya üretimiyle; Kaytak bölgesi ise işlemeli dokumalarıyla ün kazandı.^{[1]Dargins. Encyclopedia.com.}

Dargi sözlü kültüründe destanlar, masallar, atasözleri, ağıtlar ve lirik şiirler önemli yer tutar. 19. yüzyıl şairlerinden Omarla Batıray, modern Dargi şiirinin öncülerinden biri kabul edilir. Sovyet döneminde standart Dargiceyle gazete, kitap ve ders materyalleri yayımlanmaya başlandı. İzberbaş'ta faaliyet gösteren Batıray Dargi Devlet Müzik ve Dram Tiyatrosu, Dargi dilindeki başlıca kültür kurumlarından biridir.

Din

Dargilerin büyük çoğunluğu Sünni Müslümandır ve geleneksel olarak Şafii mezhebine bağlıdır.^{[2]World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Russian Federation: Dargins. Minority Rights Group International, 2018.} İslam öncesi döneme ait bazı halk inanışları ve mevsimlik uygulamalar, İslamî geleneklerle birlikte kültürel biçimlerde varlığını sürdürmüştür. Dağıstan'daki Sufi tarikatları da Dargi toplumunun dinî tarihinde etkili olmuştur.

Önemli Kişiler

Taymas Gubdalan, Kafkas Savaşı sırasında bir Dargi savaşçısı.
Абакар-Хаджи_Акушинский, Kafkas Savaşı sırasında bir Dargi savaşçısı.
Gasan Umalatov, 2008 Dünya Şampiyonu Kick Jitsu, iki kez Dünya Şampiyonu Universal Combat (2010 & 2011) ve üç kez Dünya Şampiyonu Yüz Yüze Dövüş
Hasbulla, internet ünlüsü
Magomedali Magomedov, eski Dağıstan başkanı
Magomedsalam Magomedov, eski Dağıstan başkanı
Magomed-Şapi Suleymanov, futbolcu
Shahbulat Shamhalaev, Emekli karma dövüş sanatçısı ve kickboksör.
Muhammedresul Mecidov, Olimpiyat ve profesyonel boksör.
Ali Isaev, Karma dövüş sanatçısı ve eski amatör güreşçi.
Islam Umalatov, Karma dövüş sanatçısı ve iki kez dünya şampiyonu güreşçi.
Magomed Umalatov, PFL'de dövüşen karma dövüş sanatçısı ve eski GFC yarı orta sıklet şampiyonu.
Gadzhi Rabadanov, Bellator MMA'nın hafif sıklet bölümünde dövüşen karma dövüş sanatçısı.
Timur Khizriev, Professional Fighters League (PFL) kanat sıklet bölümünde dövüşen karma dövüş sanatçısı.

Ayrıca bakınız

Dargice