Macar Feyzî Mehmed Paşa

Macar Feyzî Mehmed Paşa veya Macar Feyzullah Paşa, doğum adıyla Josef Kohlman (d. 30 Eylül 1808, Třebíč – ö. 23 Haziran 1889, Çengelköy), Çek asıllı Macar askeri ve sonradan Osmanlı generalidir. 1848 Macar Devrimi'nin başarısızlığa uğramasının ardından, pek çok Macar ve Polonyalı mülteci gibi Osmanlı İmparatorluğu'na sığınarak Müslüman oldu. Kohlman, onlarca yıl boyunca Osmanlı ordusunda bulundu.

Hayatı

Avusturya İmparatorluğu'ndaki yaşamı

Josef Kohlman, 30 Eylül 1808'de Avusturya İmparatorluğu'nun Moravya Margravlığı'ndaki Třebíč kasabasında Çek asıllı bir aileye doğdu. Babası Çek ordusunda subaydı. 1820-1827 yılları arasında Viyana Askerî Akademisi'nde öğrenim gördü. Önce asteğmenliğe yükseldi; 1831'de teğmen, 1833'te üsteğmen, 1842'de yüzbaşı yardımcısı, 1846'da ise 52. Franz Charles Piyâde Alayı'nda bölük yüzbaşısı oldu. 1848 yazında (Macar Devrimi sırasında), alayının 3. taburu ile birlikte Sırp isyâncılara karşı yürütülen muharebelere katıldı. Eylül'de Ernő Kiss'in komutasındaki Banat bölüklerinde kurmay subay oldu. 22 Eylül'de binbaşılığa terfî etti; Josip Jelačić'e karşı harekât düzenleyen ordunun kurmay başkanlığına getirildi. Pákozd Muharebesi'nin zafer ile sonuçlanmasından sonra, 20 Ekim'de albay mertebesine yükseldi. Kasım ortasında Győr tahkimâtının inşâsını yönetti. Kohlman, 24 Aralık'ta görevden affını talep etti; bu talebin nedeni, Artúr Görgei'nin Yukarı Tuna ordusunun kurmay başkanlığına kendisini değil, József Bayer'i tâyin etmesi olabilir. Talebi reddedildi ve Ocak 1849'da Segedin'e gönderildi.^{[1]Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.}

15 Ocak'ta yarbay Liberale Geropoldi'nin kızıyla nişanlandı. Mart ayından müteakiben yeni kurulan Bácska Kolordusu'nun kurmay başkanlığına getirildi ve General Mór Perczel'in Avusturya kuvvetlerine karşı gerçekleştirdiği Nisan kampanyasına katıldı. Mayıs'ta aynı kolordunun bir tümeninin liderliğini üstlendi. 8 Mayıs'ta üçüncü dereceden Askerî Liyâkat Nişanı ile taltif edildi. Haziran ortasından îtibâren bir tugayın kumandanlığını devraldı; ayrıca Baja'daki savunma çalışmalarını da yönetti. 7 Temmuz'da Banat Sınır Muhâfız Bölgesi'nde bulunan Şebeş ve Orşova tugaylarının komutanlığına tâyin edildi.^{[1]Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.}

Macar Devrimi'nin başarısızlıkla sonuçlanması üzerine Kohlman; Cumhurbaşkanı Lajos Kossuth ve kabinesinin çoğu üyesi, Józef Bem, György Klapka, Henryk Dembiński, Józef Wysocki, György Kmety, Fischel Freund, Adolf Farkas, İskender Paşa ve diğer pek çok Macar ile Polonyalılar gibi Osmanlı İmparatorluğu'na sığındı.^{[2]Marz, Rasim. Ali Pascha – Europas vergessener Staatsmann. Frank & Timme, 2016, s. 81.} 27 Ağustos 1849'da Vidin'e vardı.^{[3]Mızrak, Sezgin T.. Türk-Macar Dostluk Antlaşması'nın 100. Yılında Geçmişte bir Kültür Köprüsüne Bakmak: II. Abdülhamid ve Korvinalar. Kafkas Üniversitesi, 2024, s. 68.}

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı

İlk yılları

Josef Kohlman, Macaristan'dan gelen tüm mülteciler gibi Osmanlı askerleri tarafından içtenlikle karşılandı. Buradayken, birçok kişi Müslümanlığa geçerek (kendisi dâhil) Hristiyan inançlarını geride bıraktılar. 1849'da Bosna'da hızla yayılan bir isyân çıktı. Bunu bastırmakla görevlendirilen Ömer Lütfi Paşa'ya destek olmak maksadıyla Bâb-ı Âlî, 14 Nisan 1850'de Şumnu'daki yeni Müslüman olmuş göçmenlerden yüzlercesini (içlerinde 200'ü Macar, 60'ı subay) Bosna'ya gönderdi. Bu grup, 17 Nisan 1850'de Varna'ya vardığında, Ömer Paşa tarafından iki alay hâlinde düzenlendi ve oldukça çalışkan subaylar yâverliğine alındı. Alay'daki en yüksek rütbeli kişi, miralay mevkisinde ve Feyzullah (Feyzî) Bey ismini/ünvanını alan Kohlman idi.

1852'de yokluğunda Budapeşte'de hakkında ölüm cezâsı kararı verildi.^{[1]Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.}

Kırım Savaşı

Kırım Savaşı'nın meydana gelmesiyle Kafkas cephesine nakledildi. Kürekdere Muharebesi'nde Baba Kerim Paşa ile birlikte sağ kanadın, yani Birinci Fırka'nın komutasını üstlendi. Osmanlı Devleti, Rusya'nın Kars'ı kuşatma hazırlıklarından haberdar olunca şehrin savunmasını takviye etmek amacıyla Feyzullah Bey'i Kars'a gönderdi. Kars'ta bu sırada Osmanlı İmparatorluğu'nun hizmetinde bulunan onlarca (çoğu asil olan) yabancı subaylar vardı. En meşhurları Leh asıllı Şâhin ve Arslan Paşalar, Tufan, Yıldırım, Osman ve Sâhil Beyler, Antoni Wieruski ve Yosef Yagmin; Macar asıllı Hurşid ve İsmâil Paşalar, Selim Ağa; Amerikan asıllı Nassim ve Nevris Beyler; Alman asıllı Emir Bey; Avusturyalı Ferhad Paşa; İngiliz asıllı Vilyams Paşa; Gürcü asıllı Mehmed Vasıf Paşa ve daha fazlası.^{[4]Badem, Candan. The Ottoman Crimean War (1853-1856). Brill, 2010, s. 121, 148.}

Nikolay Muravyov, Kars Kuşatması'nı Haziran 1855'te başlattı. Feyzullah, görev esnâsında paşa ünvanıyla taltif edildi ve Macar Feyzî Mehmed Paşa olarak anılmaya başladı. Tesirsiz ordu erkânının başına geçti. Kars'taki ikinci komutan ve baş mühendis Henry Atwell Lake'in ifâdesine göre, görevlerini fazlasıyla yerine getiren enerjik ve yetenekli bir kişiydi. Lake, Feyzî Paşa hakkında şunları da aktarır: "Kuşatmanın büyük kısmında hiç kimse onun kadar övgüyü hak etmez. Günün tek bir saatinde dâhi kendisine dinlenmeye izin vermedi; öyle ki, onun bu bitmek bilmeyen ve müstemir çabalarına tanık olan herkes, bu kadar yıpratıcı koşullar altında vazîfelerini nasıl sürdürebildiğine hayret etti".

Feyzî Paşa'nın çadırı; tüm ulaklar, câsuslar, firârîler ve benzeri kişilerin sorgulanmak üzere getirildiği merkezî noktaydı. Gelenler dâima gece vakti ulaştığından, nöbetçi İngiliz subayı, Vilyams Paşa'ya (kuşatma savunmalarının başkumandanı William Fenwick Williams) bu kaynaklardan alınan en son haberleri iletebilmek için şafak sökmeden önce Feyzî Paşa ile "bir çubuk tüttürmeden ayrılmazdı".

Ömer Lütfi Paşa, Kars'taki baskıyı hafifletmek, Nikolay Muravyov'u geri çekilmeye zorlamak ve onu orada karşılamak için Gürcistan'a taarruz etti. Bu plan, Osmanlı ordusuna hizmet eden İskoç asıllı Britanyalı bir ferîk olan Behram Paşa'nın, doğrudan Erzurum üzerinden Kars'a saldırılması yönündeki tavsiyesine aykırıydı. Ömer Paşa, İngur Muharebesi'nde başarılı olsa da harekâtı gecikmişti ve Kars'taki durum daha da kötüye gidiyordu. İngiliz târihçi Edward Henry Nolan, Behram Paşa'nın önerisi kabul edilip 40.000 askerle Kars'a destek gönderilmesi sağlansaydı, Muravyov'un büyük olasılıkla kuşatmayı kaldıracağını ve böylece şehrin kurtarılacağını öne sürer.^{[5]Nolan, Edward Henry. The Illustrated History of the War Against Russia. George Virtue, 1857, s. 593.}

Kars kuşatmasının Ruslar lehine sonuçlanacağı anlaşılınca, şehirde bulunan Macar zâbitler Vilyams Paşa'dan çekilme izni talep etti. Zîra 1848 Macar Devrimi'ne katılanlar hakkında Avusturya tarafından ölüm hükmü verilmiş olması sebebiyle, Muravyov'un kendilerini iâde edeceğinden endişe duyuyorlardı. Talepleri kabul edildi ve Macar subaylar (İsmâil Paşa ve Selim Ağa dâhil) 24 Kasım 1855'te güvenle Erzurum'a çekildiler.^{[6]Hóvári, János. The Routledge Handbook of the Crimean War. Routledge, 2022, s. 242.} Burada Kohlman, muhtemel bir Rus taarruzuna karşı şehrin savunmasını düzenledi.^{[7]Reid, James J.. Crisis of the Ottoman Empire: Prelude to Collapse, 1839-1878. Franz Steiner Verlag, 2000, s. 349.}

93 Harbi

Bir subayın kızıyla evlenen Feyzî Paşa,^{[3]Mızrak, Sezgin T.. Türk-Macar Dostluk Antlaşması'nın 100. Yılında Geçmişte bir Kültür Köprüsüne Bakmak: II. Abdülhamid ve Korvinalar. Kafkas Üniversitesi, 2024, s. 68.} 93 Harbi'nin ortaya çıkmasıyla Ahmed Muhtar Paşa'nın yönettiği Kafkas cephesine gönderildi. Batum çevresinde son derece etkili savunma hatları kurdu. Ayrıca, Batum'u Ardahan ve yukarı Kura Nehri'ni bağlayacak bir şose inşâsı onun gözetiminde başlatıldı, fakat bu proje Batum'un 30-40 mil güneybatısına kadar ancak ilerleyebilmişti. Yine de Osman Nuri Paşa'nın Plevne'deki savunma sisteminden çok daha üstündü, ve Ivan Oklobzhio'nun saldırılarına kolaylıkla dayandı. Kısa süre sonra Zivin'de sağlam bir savunma hattı hazırlamakla sorumlandırıldı. Bu hat etkili oldu ve 26 Haziran 1877'deki Zivin Muharebesi zaferle sonuçlandı; Feyzî Paşa, bu muharebede komutanlardan biriydi.

Bu gelişmelerin ardından Feyzî Paşa, Ekim ayı boyunca Deveboyun mevkiinin tahkim edilmesi ve Erzurum şehri etrafında savunma düzeninin kurulması işleriyle meşgul oldu. 4 Kasım 1877'de vuku bulan Deveboynu Muharebesi, Osmanlı ordusunun kendisinden dört kat büyük bir kuvvet karşısında mağlup olmasıyla netîcelendi. Feyzî Paşa, muharebede liyâkatsiz kumandan Kurt İsmail Hakkı Paşa'nın emri altında yer aldı. Diğer birliklerde dağınıklık hâkimken yalnızca onun kuvvetleri intizamı muhafaza etti ve bu sayede piyâdeleriyle birlikte 14 topu muntazaman Erzurum'a çekmeyi başardı. Katıldığı son muharebe, 17 Kasım 1877'deki Kars Muharebesi oldu; bu çarpışma da Osmanlıların yenilgesiyle sonuçlandı.

Son yılları

Feyzî Paşa, uzun yıllar erkân-ı harp hizmetinde, Anadolu erkân-ı harp riyâsetinde ve sonra Tensikat-ı Askeriye Komisyonu'nda bulundu. Daha sonra ordudan ayrılarak, 23 Haziran 1889'a (80 yaşına) kadar Çengelköy'de ikamet etti.^{[1]Kohlman (Kolmann, Kollmann), Josef. Arcanum.[3]Mızrak, Sezgin T.. Türk-Macar Dostluk Antlaşması'nın 100. Yılında Geçmişte bir Kültür Köprüsüne Bakmak: II. Abdülhamid ve Korvinalar. Kafkas Üniversitesi, 2024, s. 68.} Sicill-i Osmânî'de "sağlam yürekli ve gayretli, sâdık ve zekî bir yiğit" olduğu söylenmektedir.^{[8]Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Mayıs 1996, s. 528.} Paşa, hâlen Çengelköy'deki yalısıyla tanınır.^{[9]Kutlay, Evren. Osmanlı Sarayı'nda bir Macar Piyanist: Géza Hegyei. Max Weber Stiftung, 2023, s. 9.}