Macar Mahmud Hamdi Paşa

Macar Mahmud Hamdi Paşa veya doğum adıyla Gedalia Fiszel Frajnd (; d. 1828, Brzeziny – ö. 1896, İstanbul),^{[1]Yalçın, Soner. Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı. Doğan Yayınları, 2004, s. 121.} Polonya Yahudisi asıllı Osmanlı müşîridir. 1848 Macar Devrimi'nin başarısızlığa uğramasının ardından, pek çok Macar ve Polonyalı mülteci gibi Osmanlı İmparatorluğu'na sığındı ve Müslüman oldu. Osmanlı ordusuna katılarak ölümüne dek neredeyse 45 yıl hizmet verdi.

Hayatı

Kökeni

Macar Mahmud Hamdi Paşa, doğduğu dönem Rus İmparatorluğu'nun kontrolündeki Polonya'da bulunan Brzeziny, Brzeziny County kasabasında 1828 yılında Gedalia Fiszel Frajnd (Fischel Freund) olarak doğdu. Babası, Brzeziny'nin ileri gelenlerinden Reb Szlama Frajnd'dır. Her ne kadar Macaristan'dan Osmanlı İmparatorluğu'na ilticâ ettiği için Macar olarak anılsa da, aslen Polonya Yahudisi'dir. Yalnızca İnönü Ansiklopedisi'nde Karayim Türkü olduğu geçmektedir.

Gençlik yılları

Fiszel, yetenekli ve dik başlı bir gençti. Geleneksel Yahudi ilkokulu olan ill|Heder|en|Cheder|lt=Hederde eğitim almak istemiyordu ve babası Szlama'nın ısrarlı çabalarına rağmen kaydolmayı reddetti. 13 yaşında olgunluğa erişimini simgeleyen Bar Mitzvah töreninin ardından babası onu bir saatçinin yanına çırak olarak gönderdi. Fiszel aynı zamanda dil öğrenme konusunda yeteneklidi. Dolayısıyla babası ona Lehçe ve Almanca dersleri verilmesi üzere öğretmen tuttu. Pek zaman geçmeden Fiszel, kişiliğinin saatçilik gibi tekdüze ve zahmetli bir zanaata uygun olmadığını hızla anlar. Bu aralar piyango bileti tahsilat memuru olarak çalışan babası, şans eseri satılmadan kalan bir biletten büyük ikrâmiye kazandı. Szlama'nın ödül parasını almasından kısa süre içinde Fiszel, uygun bir anda babasının birikimlerine ulaşıp yüklü miktardaki parayı aldı ve kaçtı. Bir müddet Almanya'da dolaştı ancak servetini süratle tüketti.sfn|Alperin|Summer|1961|s=72 Yoksul ve aç bir hâlde 15 yaşındayken Macaristan'a göçtü.^{[2]Bornstein-Makovetsky, Leah. The Last Ottoman Century and Beyond. Tel Aviv Üniversitesi, 2002, s. 86.}

Macaristan'daki yaşamı

Budapeşte'de (o dönemde Ferdynand olarak bilinen Fiszel), başkentte bulunan bir şarap evinde iş buldu. Enerjik tavırlarıyla, çevikliği ve en küçük işleri bile titizlikle yerine getirmesi, şarap evinin düzenli ziyâretçilerinden saygın bir Macar süvari subayının dikkatini çekti. "Küçük Leh Yahudisi" olarak adlandırdığı Fiszel'de olağanüstü bir potansiyel gören subay, onu kendi evine alarak emir eri yaptı ve ona kapsamlı bir eğitim vermeye başladı.sfn|Alperin|Summer|1961|ss=72-73 Subay, zamanla Fiszel'i adeta kendi çocuğu gibi sevdi. Artık gelişmesi için elinden geleni yaptığını düşündüğünde Fiszel'i "Macar Demokrasisinin Babası" olarak bilinen yakın dostu Lajos Kossuth'un yanına gönderdi. Bu sırada Macaristan, 1848 Devrimi'nin eşiğindeydi.sfn|Alperin|Summer|1961|s=73 Fiszel, daha önce Avusturya ordusunda hizmet etmesine rağmen saf değiştirerek Macaristan'ın özgürlük mücâdelesine büyük bir coşkuyla katıldı.

Gösterdiği azim ve yetenek sâyesinde hızla subaylığa terfî etti ve birçok takdir aldı. Hatta çok kez Kossuth'un bizzat dikkatini çekti.^{[3]Galanti, Avram. Türkler ve Yahudiler: Tarihî, Siyasî Tetkik. Tan Matbaası, 1947, s. 129.} Bu süreçte Tümgeneral Gusztáv Adolf Fritsch'in yanında da görev yaptı.^{[4]Freund (Fraynd), Ferdynand. Arcanum.} Kossuth'un halkını özgürlüğe kavuşturma çabası zamanla başarısızlıkla sonuçlanmaya başlıyordu. Avusturya, Macar Devrimi'ni şiddetli bir şekilde bastırdı ve isyâna katılımlarından ötürü Macar Yahudilerine karşı acımasız bir zulüm başlatıldı. Ardı ardına gelen tâlihsiz olaylar, Fiszel'i Osmanlı İmparatorluğu'na kaçmak zorunda bıraktı. İlk Macar cumhurbaşkanı Lajos Kossuth ve kabinesinin çoğu üyesi, Józef Bem, György Klapka, Henryk Dembiński, Józef Wysocki, György Kmety, Josef Kohlman, János Derecskey, Richard Guyon, Ömer Nâilî, August Ludwig Weppler, Seweryn Bieliński ve Adolf Farkas gibi pek çok Macar ve Polonyalılar da Osmanlı'ya ilticâ ettiler.^{[5]Marz, Rasim. Ali Pascha – Europas vergessener Staatsmann. Frank & Timme, 2016, s. 81.}

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki yaşamı

Fiszel Frajnd, 1849'un sonlarında Şumnu ve çok geçmeden İstanbul'a sığındı. 3 Aralık 1849 târihli bir mektupta, Kossuth tarafından resmî olarak askerî görevlerinden alındı.^{[4]Freund (Fraynd), Ferdynand. Arcanum.} 1853'te, Kırım Savaşı'nın patlak vermesiyle, Osmanlı ordusuna katıldı ve birçok hemşehrisi gibi Ömer Lütfi Paşa'ya yâver tâyin edildi.adn|Ömer Lütfi Paşa (doğum adıyla Mihajlo Latas; langx|sr|Михајло Латас), Hırvatistan'da doğan aslen Sırp Ortodoks Hristiyan olan bir Avusturya askeriydi. Osmanlı İmparatorluğu'na sığınarak askerî rütbelerde hızla yükseldi ve Müşîr ünvanını kazandı.^{[6]Čuvalo, Ante. The A to Z of Bosnia and Herzegovina. Scarecrow Press, 2010, s. 138.} Ömer Paşa'nın aracılığıyla Müslüman olan Fiszel, soyadının Türkçe karşılığı olan (Mahmud) Hamdi ismini aldı. Müttefik kuvvetlerinin Kırım'a konuşlandırılmasının ardından, Osmanlı birlikleriyle müştereken katıldığı Balaklava Muharebesi'nde sıradışı askerî performanslar sergiledi. Savaş sırasında Sâdık Paşa (Michał Czajkowski), Polonya ve Sultanın Kazakları birliklerinin kurulmasının ardından bir Yahudi lejyonun oluşturulmasını istedi. 1809'da "ill|Kock|en|Kock yakınlarında öldürülen Berek Joselewicz'i hatırlatan, İsrailli ve cesur bir asker" olarak tanımladığı Freund'u, lejyonun başkomutanlığına aday gösterdi. Ancak Adam Mickiewicz ile Rothschild ve Kamondo âileleri, bilinmeyen sebeplerden dolayı bu öneriye karşı çıkarak lejyonun başına asil bir Polonyalı'nın geçmesini tercih ettiler. Sonuç olarak lejyonun kurulması gerçekleştirilmedi.^{[7]Duker, Abraham G.. Jewish Volunteers in the Ottoman-Polish Cossack Units during the Crimean War (Concluded). Indiana University Press, Ekim 1954, s. 357-358.}

Osmanlı-Karadağ Savaşı'nın başlaması üzere 1861'de Miralay pâyesiyle Abdi Paşa Tümeni'nin kurmay heyetinin başında görev yaptı. Bu sırada ill|İşpozi|en|Spuž mevzilerine karşı etkili bir harekât gerçekleştirdi. 1875'te Hersek İsyânı'nı bastırmakla görevlendirildi; ardından Ahmed Cevdet Paşa'nın liderliğindeki reform komisyonuna tâyin edilerek Bosna-Hersek'in ıslahatında aktif rol üstlendi. 1876'da Bulgar İsyanları'nı kısa sürede bastırdı. Birkaç ay sonra başlayan Karadağ Savaşı'nda Temmuz'da İşkodra cephesine Müşîr rütbesiyle yollandı. Medun Kalesi'nin Karadağlılarca kuşatmasını engelleyemediği için Ağustos'ta azledildi. 93 Harbi'ndeki başarısızlığı nedeniyle Mehmed Redif ve diğer paşalarla birlikte Rodos'a sürgüne gönderildi.sfn|Süreyya|1996|s=592

Avram Galanti, Mahmud Hamdi Paşa'nın Rodos'ta bulunduğu sırada adanın Hahambaşısını makamında ziyâret ettiğini ve kendisiyle Tevrat metinleri ile Talmud yorumları üzerine derin dinî-felsefî müzâkerelerde bulunduğunu bizzat nakletmektedir.^{[3]Galanti, Avram. Türkler ve Yahudiler: Tarihî, Siyasî Tetkik. Tan Matbaası, 1947, s. 129.} Sultan II. Abdülhamid kendisini bir süre sonra af eder. Sürgünden İstanbul'a dönen paşa, Meclis-i Tedkikât-ı Askeriye Komisyonu üyeliği gibi çeşitli görevlerde bulundu. Sultan tarafından Yâver-i Ekrem ünvanıyla ödüllendirildi. Veysel Hilmi Paşa'nın hastalığında, vekâleten Edirne'deki 2. Ordu Müşâvirliği'ni Haziran 1891 ve Aralık 1895 arasında yaptı.^{[8]Kuneralp, Sinan. Son Dönem Osmanlı Erkân ve Ricali (1839-1922): Prosopoprafik Rehber. İsis, 1999, s. 89.} Görevini tamamlayarak İstanbul'a döndü, ordu müfettişi olarak atandı ve Sultan'ın yâverliğini yapmaya devam etti.^{[4]Freund (Fraynd), Ferdynand. Arcanum.} 1896'da İstanbul'da 67-68 yaşlarında ölen paşa, II. Mahmud Türbesi hazîresine defnedildi. Sicill-i Osmânî'de, Mahmud Hamdi Paşa'nın "maharet ve liyâkat sâhibi" olduğu söylenmektedir. Tarihçi İsmet Parmaksızoğlu ise paşayı şöyle değerlendirir: "Tanzimât Devri'nde yetişen ve Osmanlı Devleti'nin son döneminde hizmet alan generallerden, orta derecede başarılı bir kişidir". Bâzı kaynaklarda 1885'te Beyrut'ta öldüğü ve Sadrazam rütbesine kadar yükseldiği yazılsa da, bu bilgi hatâlıdır zirâ Ahmed Hamdi Paşa ile karıştırılmaktadır.