I. Alâeddin (Karamanoğlu)

I. Alâeddin veya I. Alâeddin Ali (Eski Anadolu Türkçesi: علاء الدين علي, Alâʾ üd-Din Ali; d. 1342 - ö. 1398, Konya), Karamanoğulları Devleti'nin 14. Hükümdarıdır. 1361 yılından 1398 yılındaki ölümüne kadar toplam 37 yıl boyunca saltanat sürmüştür. Gerçekleştirdiği fetihlerle devletin topraklarını genişletmesi dolayısıyla kendisine "Ebû’l-Feth" ünvanı verilmiştir. Karamanlı tahtında uzun süre kalan sultanlardan biridir.^{[1]ALAEDDİN BEY - TDV İslam Ansiklopedisi.}

İsmi ve ünvanları

I. Alâeddin'in isminin düzeni hakkında ihtilaflar vardır. Şikarî Karamannâme'sinde, ondan bahsedilirken yalnızca Alâeddin denir. Kirmanî'nin Karamannâmesi'nde sadece Ali olarak geçer. Osmanlı tarihçilerinden; Neşrî, Alâeddin Bey, Ömerî, Alaeddin Ali, Katip Çelebi, Ali ve Müneccimbaşı Ahmed Dede'de, Ali kullanır. Melek Hatun Vakfiyesi, Aktekke Vakfiyesi ve oğullarının sikkelerinde ise ismi "Alâeddin" olarak geçer. Şehabeddin Tekindağ, isminin Ali olup Alâeddin'in lakap olduğunu söyler. Halil Ethem Eldem ve Faruk Sümer ise sultanın isminin Alâeddin olduğu kanaatindelerdir. Alâeddin Ali'nin lakabı; vakfiyelerde ve Şikarî Karamanname'sinde, "Fethin Babası" anlamına gelen Ebû'l-Feth (ابو الفتح) olarak kaydedilmiştir. Sikkelerinin bazılarında da Alaüddünya Veddin olarak geçer. Strambal kroniğinde ise "Büyük Karamanlı" anlamına gelen Le Grand Caramano olarak geçer. Diğerlerinden farklı olarak Ferîdûn Ahmed Paşa'nın yazdığı Münşeâtü's-Selâtîn eserinde Nâsırüddin unvanıyla anılır. Karamannâme'de yazılana göre devlet adamları ve halk kendisine "Sultanım" veya "Padişahım" olarak seslenir.^{[2]Ahmet Şikari. Karamanname.} Alâeddin Ali, tüm bunlara ek olarak; Han ve Şah unvanlarını da kullanmıştır. Önceki hükümdarların aksine Alâeddin Ali, Bey unvanını kullanmamıştır. Babası Halil Bey'in türbesindeki kitabede kendisinden "Sarı Alaeddin" olarak bahsedilir.^{[3]Şerafettin Güç. Ermenek Karamanoğulları Mezarları. Ermenek Haber, 4 Nisan 2026.}

Şehzadeliği

Alâeddin Ali, hicri 743 (m. 1342/1343) yılında doğmuştur. Babası Halil Bey'dir. Gençliğinin büyük bir bölümünü başkent Konya'da geçirmiştir ve burada döneminde önde gelen birçok kurumda eğitim görmüştür. Ayrıca Şehzade Alâeddin çok kültürlü, ilim sahibi ve dindar bir insan olmasından dolayı hanedan ve halk tarafından sevilen bir kişiydi. Karamannâme eserine göre kendisi çok iyi bir yay ve gürz kullanıcısıydı ve bundan dolayı Karamanlı Devletinde şehzadelik yıllarında seraskerlik yapmıştır. Kardeşi Seyfeddin Süleyman Bey tahta çıktıktan sonra Alâeddin, Ermenek valiliğine atandı. Kardeşinin Karaman'da öldürülmesinden sonra onun yerine tahta geçti.

Saltanatı

Saltanatındaki olaylar

Alâeddin Ali, dönemin Türk hükümdarlık alametlerine uyarak tahta oturmadan önce ölen eski sultan kardeşi Süleyman'ın kabrini ziyaret etmiş sonrasında fakir halkı doyurup öyle tahta oturmuştur. Alâeddin Ali'nin kaç yılında tahta oturduğu kesinlik kazanmamıştır. Yahya Başkan, Alâeddin Ali'nin Orhan Bey'in düzenlediği Rumeli Seferleri için ona gönderdiği tebrik mektuplarına dayandırarak 1357 yılı olduğunu söyler. Fuat Köprülü, Şikarî'ye dayandırarak 1356 yılı olduğu söyler fakat Şikari'de açık bir söylem yoktur. Faruk Sümer ile İsmail Hakkı Uzunçarşılı ise tahta geçiş yılını 1361-62 yılı olduğunu söyler. 14. yüzyılda Anadolu kargaşa içinde olup Karamanoğulları ek olarak birçok Anadolu beylikleri vardı. Sultan I. Alâeddin Ali, ilk olarak 1367'de Anadolu'nun Akdeniz kıyısında Haçlı hakimiyetindeki kalelere yönelik sefer düzenlemiştir fakat destek ve takviye aldığı Hamit, Eretna, Germiyan gibi beylikler kendisini yarı yolda bırakınca kuşatmayı geri çekmiş ve ihanete uğradığını hissederek Anadolu seferine çıkmıştır. Onların topraklarına yürüyüp Karamanoğulları Devleti'ni büyük bir ölçüde genişletmiştir. Bu sefer sonrası Kadı Burhâneddin'in devleti üzerinde hakimiyet alanını genişletmeye çalışsa da bu sefer başarılı olamadı.^{[4]Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt I, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 247-248} I. Alâeddin Ali, Karamanoğulları Devleti'ni sadece Taşeli platosu ile Konya'ya hakim bir beylik olmaktan çıkarmış ve tüm Anadolu'da etkisini hissettiren bir devlet haline getirmiştir.

Osmanlı padişahı I. Murad, imparatorluğun Avrupa bölümü olan Rumeli'de çatışmalara girmişti ve Alâeddin Ali Bey 1386'da bir Osmanlı kalesi olan Beyşehir'i ele geçirme şansını gördü. I. Murad, Anadolu'ya dönerek başkent Konya yakınlarındaki Frenkyazısı adlı yerde Alâeddin Ali Bey'in güçlerini bozguna uğrattı. Halil İnalcık'a göre bu savaşın önemi, düzenli ordunun (Yeniçerilerin) aşiret güçlerine üstünlüğünü göstermesiydi.^{[5]İnalcık, Halil. Kuruluş Dönemi Osmanlı Sultanları. İSAM, s. 99.} Nefise Melek Hatun'un arabuluculuğundan sonra I. Murad, Beyşehir'in Osmanlılara verilmesi şartıyla çekilmeyi kabul etti.

I. Murad 1389'da I. Kosova Muharebesi'nde öldürüldükten sonra Alâeddin Ali Bey ikinci kez Osmanlı topraklarını işgal etti. Ancak 1390 yılında yeni padişah I. Bayezid Anadolu'ya döndü ve küçük beylikleri mağlup ettikten sonra Karamanoğulları Devleti'ne son taarruz için hazırlıklara başladı. Anadolu'nun diğer iki hükümdarı Kadı Burhâneddin ve Candaroğulları Beyi Süleyman, yükselen Osmanlı gücünden korkarak onlara karşı ittifak kurdular. Osmanlılar 1386'dan itibaren benzer şartlarda kuşatmayı kaldırmayı bir kez daha kabul ettiler.^{[4]Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt I, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 247-248}

1394'te Timur Anadolu'da ittifaklar aradı ve Alâeddin Ali Bey teklifi hemen kabul etti. Bu ittifakla en çok korktuğu iki güç Osmanlı İmparatorluğu ve Kadı Burhâneddin'e karşı değerli bir sığınak kazanmayı planladı. Ancak Timur, 1402'ye kadar Anadolu'da görünmedi ve Alâeddin Ali Bey'nin beklediği gibi etkili olmadı. Burhâneddin'in topraklarına baskın yapmaya çalışsa da Burhâneddin karşılık verdi.^{[4]Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt I, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp 247-248}

Bayezid, Eflak (Güney Romanya) ile uğraşırken Alâeddin Ali Bey bir kez daha Osmanlı topraklarını işgal etti. Bu sefer hedef Ankara'ydı. Anadolu Beylerbeyi Kara Timurtaş Paşa'yı tutukladı. 1398'de Bayezid, Alâeddin Ali Bey'nin barış çağrılarını hiçe sayarak bir kez daha Anadolu'ya döndü, Konya'yı ele geçirdi ve Alâeddin Ali Bey'i idam ettirdi.

Saltanatında devlet idaresi

Divan

Karamanlı Devleti'nde, diğer çağdaş İslami devletlerde olduğu gibi resmî işlerin görüşülüp ardından karara bağlandığı bir divan meclisinin bulunduğu kaydedilmiştir. Şikâri Karamanname'sine göre; Sultan I. Alâeddin Ali, tahta çıktığı esnada Larende'de divanı toplamıştır. Şikâri, bu divanda dört tane vezir, kırk sekiz tane alim, ikiyüz on tane bey, bir tane şeyh ve bir tane müftü'nün bulunduğunu yazmıştır. Ayrıca vakfiyeler, divanda bir tanede kazaskerin bulunduğunu belirtir ve o da devlet içerisinde arazi işleri ile ilgilenirdi. I. Alâeddin Ali bu divanda; kendisine gelen elçileri karşılar, başka devletlere yazılacak olan mektuplar burada kâtiplere yazdırılır ve ulaklar vasıtasıyla gönderilirdi. Mektuplar Türkçe veya Farsça olarak yazılırdı. Alâeddin Ali'nin mektupları, bugün yanlızca Ferîdûn Ahmed Paşa'nın yazdığı Münşeâtü's-Selâtîn eserinde yazılıdır. Ayrıca Neşrî'de, Alâeddin Ali'nin saltanatındaki Karamanlıların Osmanlılarla savaşı öncesinde bir harp divanı topladığını belirtmiştir.

Ordu

Karamanlı ordusu I. Alâeddin Ali döneminde; birçok Anadolu Beyliği, Osmanlılar ve Haçlılar ile mücadele etmiştir. Fakat Karamanlıların ordusu o dönem teşkilatlanmış bir ordu olmaktan ziyade aşiret güçlerine dayanan kuvvetlerden oluşuyordu. Ordu çoğunlukla Türk-Moğol karışık vaziyette olarak ordudaki Türkmenler; devletin kuran aşireti olan Karamanlılardan, Turgutlulardan, Bayburdlulardan, Kozanlılardan ve Varsak aşiretlerinden, ordudaki Moğollar ise; Samağarlılar, Barımbaylılar ve Çavdarlı Tatar aşiretlerinden oluşturuyordu. Harp esnasında bütün bu aşiretler toplanır ve Sultan merkezde bulunurdu. Sultanın sağında ve solunda ise bu aşiretlerin reisleri ve askeri kuvvetleri hazır bulunurdu. Ayrıca Karamanlı Devleti'nde de, belgeler az olsa da tımar ve ikta sisteminin var olduğu görülür. Sultan I. Alâeddin Ali'nin döneminde ordunun büyüklüğü hakkında Ömerî ve Neşrî'de bilgiler bulunur. Ömerî, Karamanlıların 25 bin atlı, iki katıda yaya asker çıkardığını belirtirken, Neşrî ise Alâeddin Ali'nin sahip olduğu asker sayısının, Osmanlıların sahip olduğu asker sayısını geçtiğini belirtir. Bu dönemde Osmanlıların asker sayısı ise yaklaşık 75 bindir.

Saltanatında kültürel faaliyetler

Karamanlı Devleti, I. Alâeddin Ali'nin saltanatı sırasında ekonomik açıdan rahatlamasından dolayı imarî ve kültürel faaliyetlere yoğunlaştığı görülür. Alâeddin Ali döneminde Karamanlı Devletinden günümüze ulaşmış olanlar; Aktekke Camii ve Zaviyesi, Hatuniye Medresesi ve dolaylı olarak Yarcanî'nin Karamanşehnamesi eserleridir. Karamanşehnamesi Farsça yazılmıştır fakat Karamanlı Devleti'nin yıkılmasının ardından Osmanlılardan I. Süleyman'ın saltanatı esnasında Şikarî mahlaslı asıl kimliği bilinmeyen bir şahıs tarafından Türkçe'ye çevrilmiş ve bu kitabın yanına ek olarak Sultan I. Alâeddin Ali sonrası dönemde yazılarak Şikarî Karamannâme'si yazılmıştır.

Ölümünden sonra

Sultan I. Alâeddin Ali'nin ölümünden sonra Karamanlı toprakları Osmanlılar tarafından vasal edildi, iki oğlu Mehmed ve Bengi Ali hapse atıldı ve diğer oğlu Hüdavendigar Erhan, vasal hükümdar olarak Karamanlı tahtına oturdu. Ancak birkaç yıl sonra, Bayezid'ın Ankara Muharebesi'nde Timur'a yenilmesinin ardından devlet yeniden bağımsız faaliyet göstermeye başlamıştır.

Ailesi

Eş(ler)i

1. Fülane Hatun — amcası Karamanlı Hükümdarı Emir Musa'nın kızıdır. Muhtemelen 1356 yılında Alaeddin ile evlenmiştir. Çok güzel bir kadın olduğu bilinmektedir.^{[2]Ahmet Şikari. Karamanname.[6]Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleri ile Karaman Tarihi. Baha Matbaasi Yayınları, 1967.}

2. Zahide Hatun — İshak Bey'in kızıdır. Başarakavak'ta bir cami yaptırmıştır.^{[7]Konyalı, İbrahim Hakkı. Abideleri ve Kitabeleri İle Konya Tarihi. Yeni Kitap Basımevi, 1964.}

3. Nefise Melek Hatun — Osmanlı Padişahı I. Murad'ın kızıdır. 1374 - 1377 yılları arasında Alaeddin ile evlenmiştir. Bu evlilikle Karamanlı ve Osmanlı hanedanları akrabalık bağına sahip olmuştur. Oğuz Bey, Karaman Bey, II. Mehmed ve II. Alaeddin Ali'nin annesidir.

Erkek çocukları

1. Keyhüsrev Bey (ö. 1398) — Akşehir sancakbeyidir. Osmanlı Şehzadesi Süleyman Paşa'nın kızı Eftendize Hatun'la evli olabileceğine dair iddialar olsa da kesin değildir. Akşehir'de medfundur.^{[8]Ünal, Tahsin. Karamanoğulları tarihi. Berikan Yayınları, 2001.}

2. Mahmud Bey

3. Pir Ahmed Bey — Ermenek sancakbeyidir.

4. Musa Bey

5. Kasım Bey

6. Oğuz Bey — muhtemelen 1398'den önce vefat etmiştir. Annesi Nefise Melek Hatun'dur.

7. Karaman Bey (ö. 1384'den önce) — Küçük yaşta vefat etmiştir. Karaman'da Hatuniye Medresesi'nde annesinin yanında medfundur. Annesi Nefise Melek Hatun'dur.

8. II. Mehmed (ö. 9 Şubat 1423) — 13. Karamanlı Sultanıdır. Annesi Nefise Melek Hatundur.

9. II. Alaeddin Ali (ö. 1425) — 14. Karamanlı Sultanıdır. Annesi Nefise Melek Hatun'dur.

10. Erhan Bey — "Hüdavendigar" ünvanını kullanmıştır. 1399 - 1402 yılları arasında Osmanlılara bağlı olarak Karamanlı Sultanıdır.

Kız çocukları

Alaeddin'in en az iki kızı vardı:

1. ...... Hatun — Turgutoğlu ailesine mensup Hasan Bey (ö. 22 Ocak 1410) ile evlendi.^{[9]Öztuna, Yılmaz. Devletler Ve Hanedanlar Cilt : II. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1989.}

2. Hüsnüşah Hatun (?)