Varsak Türkmenleri

Varsaklar (Farsaklar, Varsak Türkmenleri, Varsak Yörükleri, Varsaklılar, Tarsus Türkmenleri), adını Varsak adlı bir Türkmen beyinden alan,^{[1]Bilgili, Ali Sinan (1999). Osmanlı'ya Karşı Bir Türkmen Boyu: Tarsus Varsakları 19 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Osmanlı, IV, Ankara, 1999, s.170-179} geçmişte Tarsus Sancağı'nda, güney Anadolu'da Mersin iline (eskiden İçel iline) bağlı Tarsus ilçesinde ve Adana (Feke, Kozan, Saimbeyli) ile Osmaniye (Düziçi, Osmaniye Merkez) illerinde, Tunceli (Nazımiye), Aydın, Antalya (Teke Yöresi) ve Kayseri'de yaşayan Türkmenlerdir.^{[2]Gökbel, Ahmet (2007). Anadolu'da Varsak Türkmenleri. Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi yayınları: 349, Araştırma inceleme dizisi: 50. Genişletilmiş 2.baskı 2007, Ankara[3]Gökbel, Ahmet (1998). Anadolu Varsaklar'ında İnanç ve Adetler, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara.} 14. yüzyıla ait bir Memlûk (Devletü't-Türkiyye) kaynağında Tarsus Türkmenleri (el-Varsak; Türkmân-ı Tarsus^{[1]Bilgili, Ali Sinan (1999). Osmanlı'ya Karşı Bir Türkmen Boyu: Tarsus Varsakları 19 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Osmanlı, IV, Ankara, 1999, s.170-179}) tabiri kullanılan Varsaklar Oğuz (Türkmen) boylarından biri olarak zikredilmiştir. 14-15. yüzyıllarda büyük bir kısmı Tarsus'un kuzeybatı ve Silifke'nin kuzeydoğusundaki dağlık bölgede (Bolkar Dağları) olmak üzere, bir kısmı da Taş-İli'nde yaşamaktaydı. 16. yüzyılda büyük kısmı Çukurova ve Konya Ovalarına iskan edilmiştir.^{[1]Bilgili, Ali Sinan (1999). Osmanlı'ya Karşı Bir Türkmen Boyu: Tarsus Varsakları 19 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Osmanlı, IV, Ankara, 1999, s.170-179}

Tarsus Sancağında yaşayan Varsak Türkmenlerini oluşturan boylar (Kusun, Ulaş, Kuştemür, Gökçelü, Esenlü, Elvanlı, Orhan Beğlü) adlarını boy beylerinden almıştır.^{[1]Bilgili, Ali Sinan (1999). Osmanlı'ya Karşı Bir Türkmen Boyu: Tarsus Varsakları 19 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Osmanlı, IV, Ankara, 1999, s.170-179} Varsak Türkmenleri esasen bir federasyondur ve önemli bölümünü oluşturan Ulaş Üçokların Bayındır ve Salur aşiretlerinden; Kusun, Kuştemür, Elvanlı ve Gökçeli de Üçoklardan; Esenli ise Bozoklardan Dodurgalara dayanır.^{[1]Bilgili, Ali Sinan (1999). Osmanlı'ya Karşı Bir Türkmen Boyu: Tarsus Varsakları 19 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Osmanlı, IV, Ankara, 1999, s.170-179[4]Poş, Abdullah (2005). Osmanlı Döneminde Tarsus (1516-1923) 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt: 5, sayı: 1, Ocak-Haziran 2005}

Türk halk edebiyatı ve müziği içinde varsağı denen ve özel bir ezgiyle söylenen koşmanın en güzel örnekleri Varsak Türkmen şairi Karacaoğlan'ın dizelerinde can bulmuştur. Etimoloji konusunda uzman olan Türkolog Hasan Eren'e göre varsağı kelimesi Varsakların adına -i nispet eki getirilerek oluşturulmuştur ve yapı olarak türkü (< Türk + -î) kelimesinin etimolojisine benzer.^{[5]Prof. Dr. Hasan Eren, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, Ankara 1999, sayfa: 433}

Aydın

Aydın Varsakları^{[6]Bülbül, Davut (2006). Düziçi'nde geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) 17 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. TC. Niğde Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı, yüksek lisans tezi. Niğde}

Antalya (Teke Yöresi)

Teke Varsakları veya Antalya Varsakları: Bölgenin demografik ve tarihi yapısında çok önemli bir yere sahiptirler. 1470 tarihinde Osmanlı paşası Rum Mehmet Paşa Karamanoğulları üzerine çıktığı seferde teke yöresinden Varsakların üzerine yürümüş ancak Varsak Beyi Uyuz Bey tarafından mağlup olmuştur. Bunun sonucunda ordunun hazinesi ve malları varsak türkmenlerinin eline geçmiştir. Bazı tarihçilere göre Rum Mehmet Paşa bu olaydan sonra azledilmiş ve idam edilerek öldürülmüştür. Varsaklar bir osmanlı sadrazamını mağlup edip idam edilmesine sebep olacak kadar bölgelerinde etkili ve önemlidir .18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılın başlarında Antalya ve Adana yöresini dolaşan Alman seyyahlar Dr. Firaylic ve Mühendis Ravlig'in tuttukları saha kayıtlarına göre; o dönemde Anadolu genelinde 80.000 civarında Varsak yaşamakta olup, bu nüfusun 24.000'i Teke Sancağı'nda (günümüzdeki Antalya yöresi) bulunmaktaydı.^{[7]Dr. Firaylic ve Mühendis Ravlig'in seyahatnameleri / saha kayıtları (18. - 19. Yüzyıl Anadolu Seyahat Notları).} Günümüzde bu güçlü tarihi miras, Antalya'nın Kepez ilçesinde yer alan ve alt mahallelere ayrılmış olan geniş "Varsak" (Varsak Karşıyaka, Varsak Esentepe, Varsak Şelale vb.) yerleşiminde adını ve kültürel varlığını yaşatmaya devam etmektedir. Ayrıca Korkuteli ilçesinde yine Varsak adıyla anılan bir yayla yerleşkeleride vardır.

Çukurova

Çukurova Varsakları^{[6]Bülbül, Davut (2006). Düziçi'nde geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) 17 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. TC. Niğde Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı, yüksek lisans tezi. Niğde} ya da Tarsus Varsakları:^{[1]Bilgili, Ali Sinan (1999). Osmanlı'ya Karşı Bir Türkmen Boyu: Tarsus Varsakları 19 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Osmanlı, IV, Ankara, 1999, s.170-179} Varsaklar, Osmanlı-Memlûk ve Osmanlı-Karamanoğulları ilişkilerinde önemli roller üstlenmişlerdir. 1250'lerde Ramazanoğulları Beyliği'ni oluşturan 7 Türkmen boyundan biri olan Varsaklar, 1517 yılında Ramazanoğulları ile birlikte Osmanlı himayesine girmişlerdir. Kuzey Çukurova'ya doğru göç eden Varsaklar, 17. yüzyılın sonlarından (1690) itibaren Kozanoğulları'nın piyade askerleri olmuşlardır. Çukurova bölgesinde kalıp, Kozanoğulları içerisinde bulunan Varsaklar, Kozan'ın dağlık bölgeleri ile Feke ve bugünkü Saimbeyli toprakları üzerinde yoğunluk kazanmışlardır. Saimbeyli ve Feke arazileri Kozanoğulları'na mensup ağaların yaylak yerleri olmuştur. Günümüzde de Feke nüfusunun tamamı, Saimbeyli'nin tamamına yakını ve Kozan'ın ise aşağı yukarı yarıya yakını bu aşirete mensup insanlar tarafından yurt tutulmuştur. Ayrıca halk arasında Gavur Dağları denen Nur Dağları bölgesine yerleşen Varsakların çoğunluğu bu dağlardan inerek bir kısmı Düziçi ovasına, bir kısmı da (Ulaşlılar) Osmaniye'ye yerleşmişlerdir.^{[2]Gökbel, Ahmet (2007). Anadolu'da Varsak Türkmenleri. Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Atatürk Kültür Merkezi yayınları: 349, Araştırma inceleme dizisi: 50. Genişletilmiş 2.baskı 2007, Ankara}

Kayseri

Kayseri Varsakları ya da Yahyalı Varsakları,^{[6]Bülbül, Davut (2006). Düziçi'nde geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm) 17 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. TC. Niğde Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı, yüksek lisans tezi. Niğde} Kayseri iline bağlı Yahyalı ilçesinin yüksek kesimlerinde Kapuzbaşı Şelalesi'nin bulunduğu bölgede yaşayan Varsak Türkmenleri, Avlağa, Balcıçakırı, Büyükçakır, Çubukharmanı, Delialiuşağı, Kapuzbaşı, Ulupınar, Yeşilköy köylerinde yaşamlarını devam ettirmektedirler. Kayseri Varsakları konar-göçer hayatını, kültür ve geleneklerini en son terk eden Türkmenler olarak kabul edilebilir; zira, köylerine elektrik, telefon ve yol 1980'li yıllarda gelmiştir.^{[8]"Malazgirt'ten Kayseri'ye" 3 Nisan 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2015.}