Karacaoğlan

Karacaoğlan, Türk halk edebiyatında adı birden fazla saz şairi ve âşık geleneğiyle ilişkilendirilen anonimleşmiş bir halk şairi kimliğidir.

Geleneksel görüşte 17. yüzyılda Çukurova çevresinde yaşamış bir Türkmen âşığı olarak kabul edilse de, modern araştırmacılar “Karacaoğlan” adının tek bir kişiyi değil, farklı dönem ve bölgelerde yaşamış çeşitli halk şairlerini temsil eden ortak bir Oğuz geleneği^{[1]Ahmet Şükrü Esen, Hazırlayan: Prof. Dr. İsmail Görkem, Anadolu Aşıkları-I Karacaoğlan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Temmuz 2016, İstanbul, s.22} olduğunu ileri sürmektedir.^{[2]İlhan Başgöz, Karacoğlan geleneği, Folklor Yazıları, İstanbul, Adam Yay., s.152[3]Dr. Guliyeva Kübra, Karacaoğlan ve Şah İsmail Hatayi'nin Halk Şiiri üslubunda yazdığı şiirleri arasında benzerlik, s.72}

Türk Halk Edebiyatı'nda yazılan şiirlerin çoğunluğu, Karacaoğlan mahlasıyla yazılmıştır.

Karacaoğlan mahlasıyla yazılan 500'ü aşkın şiir bulunmaktadır.^{[4]Öztelli, Cahit. Cahit Öztelli - Karacaoğlan/Bütün Şiirleri. Özgür Yayıncılık, 17 Kasım 2020, s. 480.}

Karacaoğlan geleneği

Karacaoğlan geleneği özellikle Oğuz Türkmenlerinin^{[1]Ahmet Şükrü Esen, Hazırlayan: Prof. Dr. İsmail Görkem, Anadolu Aşıkları-I Karacaoğlan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Temmuz 2016, İstanbul, s.22} yaşadığı Anadolu, Azerbaycan, Türkmenistan, Rumeli ve Kırım bölgelerinde yaygınlık göstermiştir. 16. yüzyılda Gelibolulu Mustafa Âlî, kötü şairlerin kendi şiirlerini Karacaoğlan'a mal ettiğini yazmıştır. 1582 tarihli bir surnamede ise İstanbul halkının “Karacaoğlan türküleri” ile eğlendiği belirtilmiştir. Bu kayıtlar, Karacaoğlan adının çok erken dönemlerden itibaren halk arasında tanınan bir şiir geleneği olduğunu göstermektedir.^{[5]İlhan Başgöz, Karac'oğlan, Cem Yayınevi, İstanbul, 1997, s.29} Dr. Müjgan Cunbur da birden fazla Karacaoğlan'ın varlığına katılarak 15, 16, 17 ve 19. yüzyıllarda değişik Karacaoğlan ve Karaoğlan şairleri yaşadığını yazmıştır.^{[3]Dr. Guliyeva Kübra, Karacaoğlan ve Şah İsmail Hatayi'nin Halk Şiiri üslubunda yazdığı şiirleri arasında benzerlik, s.72}

Türkmenistan ve Azerbaycan'da Karacaoğlan

Türkmenistan'da yaşayan Karacaoğlan anlatıları daha sonra Annagurban Aşirof tarafından yazıya geçirilmiştir.^{[6]Aşirof, Garacaoğlan Dessanı, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi} Türkmen Karacaoğlan destanında Karacaoğlan 17. yüzyılın başlarında Gızılterek velayetinde doğup, sevdiği kızı alamadığı için ülkeyi terkedip, Anadolu'daki Çukurova'ya yerleşmiştir.^{[7]İrfan Ünver Nasrattinoğlu, Karaca Oğlanın Hikayesinin Fekeli Kör Ali Varyantı, II. Uluslararası Karacaoğlan - Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu, 20-24 Kasım, 1991, Adana, s.121-128}

Azerbaycan sahasında da Karacaoğlan şiirleri ve anlatıları bulunmaktadır. Ancak Türkiye ve Türkmenistan'daki kadar gelişmiş biyografik anlatılar korunmamıştır.^{[8]Ahmet Şükrü Esen, Hazırlayan: Prof. Dr. İsmail Görkem, Anadolu Aşıkları-I Karacaoğlan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Temmuz 2016, İstanbul, s.24-25} Araştırmacılar Azerbaycan'da “Karacaoğlan” ve “Karaoğlan” destanlarının bulunduğunu, fakat yeterince incelenmediğini belirtmektedir.^{[3]Dr. Guliyeva Kübra, Karacaoğlan ve Şah İsmail Hatayi'nin Halk Şiiri üslubunda yazdığı şiirleri arasında benzerlik, s.72} Azerbaycan varyantlarından biri olan “Gül Mahmut Destanı”, Anadolu'daki “Karacaoğlan ile Han Mahmut” anlatısıyla benzerlik göstermektedir.^{[9]Dr. Doğan Kaya, Karacaoğlan'ın efsanevi kişiliği, Âşık Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul, 2000, s. 377-394.}

Rumelili Karacaoğlan

Araştırmacılar tarafından “Birinci Karacaoğlan”^{[10]İlhan Başgöz, 16. yüzyılda Yaşayan Karacoğlan, Türklük Bilgisi Araştırmaları, Vol. 14, 1990, s.95-101} veya “Eski Karacaoğlan” olarak adlandırılan^{[11]Saim Sakaoğlu, Karaca Oğlan, Ankara, 2004, Akçağ Yay., s.33-34} Rumelili Karacaoğlan 15. ve ya 16. Yüzyılda yaşamış ve Bektaşi tarikatına mensup bir Yeniçeridir.^{[12]Ahmet Şükrü Esen, Hazırlayan: Prof. Dr. İsmail Görkem, Anadolu Aşıkları-I Karacaoğlan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Temmuz 2016, İstanbul, s.29} Rumelili Karacaoğlan hakkında ilk önemli bilgileri veren kişi Wilhelm Radloff olmuştur. Radloff'un Kırım sahasında derlediği “Karacaoğlan ile İsmikan Sultan” anlatısında şairin asıl adının İsmail olduğu, Belgradlı olduğu ve yeniçeri olarak görev yaptığı aktarılır.^{[13]RADLOFF, Wilhelm (1995), “Karacaoğlan ilen İsmikân Sultan”,Akt.: Emine KIRCI, Milli Folklor, Sayı: 26 ve 27,Güz ve Kış}

“Karacaoğlan ile İsmikan Sultan” anlatısı, rüyada birbirini gören iki âşığın kavuşma hikâyesini konu edinir. Hikâyede Smayıl adlı genç, rüyasında İsmikan Sultan’ı görür ve sazını alarak onu aramaya çıkar. Yolculuk sırasında periler tarafından sınanır; sadakati kanıtlandıktan sonra İsmikan Sultan'a ulaşır. Sonunda iki âşık evlenir.^{[14]Nalin Kalkan Söylemez, Sözlü Kültür Ürünlerinin Psikodinamiği Bağlamında Halk Masalı İncelemesi}

Bazı araştırmacılar Şükrü Elçin'in Viyana Milli Kütüphanesi, nu. A.F.437 kaydıyla verdiği “Alaman Dağları”^{[15]M. Öcal Oğuz, Karacaoğlan sorunsalı içinde Karacaoğlan, Gazi Türkiyat, Bahar 2013/12: 1-8[16]Prof.Dr. Muzaffer Tufan, Anadolu ve Balkanlardaki Karacaoğlanların sosyolojik bir karşılaştırması, s.173-177} türküsünün de Rumelili Karacaoğlan'a bağlamaktadır:

"Duman bürüdü yolumuz

Şaşdı aklumuz bilümüz

Susuz kurudu dilümüz

Sarpdur Alaman dağları"

Türküde Osmanlı ordusunun Avrupa seferleri sırasında yaşadığı zorluklar anlatılmaktadır.

Çukurovalı Karacaoğlan

Çukurovalı Karacaoğlan ya da ikinci Karacaoğlan^{[17]Saim Sakaoğlu, Karaca Oğlan, Ankara, 2004, Akçağ Yay., s.45} Bu Karacaoğlan Anadolu'da en ünlü ve kendisi ilgili en çok anlatı bulunduran Karacaoğlan'dır. Barak Türkmenlerine göre kendisi Baraklara mensup, Kilislilere göre Musabeyli Türkmenlerinden, başka anlatılara göre Feke ilçesinin Gökçe köyünden, başka bir anlatıda Çukurova'yı yöneten Türkmen Kozanoğulları ile bozuşan Karacaoğlan Çukurova'dan Van'a kaçmak zorunda kalmıştır.^{[18]Prof. Dr. Umay Günay, XVII. yüzyıl şaz şairi Çukurovalı Karacaoğlan ile ilgili bir değerlendirme, s.31} 19. yüzyılda yaşamış Akşehirli Hoca Hamdi Efendi'ye göre adı Hasan olan Karacaoğlan Varsak kazasında bir Türkmen babanın oğlu olarak doğmuş, babasını yitirdikten sonra Maraş'a kaçmış, hayatı boyu Anadolu'yu dolaşarak Türkmen aşiretlerinin içine yerleşmiştir.^{[19]Prof. Dr. Umay Günay, XVII. yüzyıl şaz şairi Çukurovalı Karacaoğlan ile ilgili bir değerlendirme, s.31-32}

Diğer Karacaoğlanlar

Üçüncü Karacaoğlan, Silifke - Mersinli Karacaoğlan'dır ve Küçük Karacaoğlan olarak da bilinir.^{[20]Ahmet Şükrü Esen, Hazırlayan: Prof. Dr. İsmail Görkem, Anadolu Aşıkları-I Karacaoğlan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Temmuz 2016, İstanbul, s.30}

Dördüncü Karacaoğlan, 19. yüzyılda yaşamış Yozgatlı Karacaoğlan'dır.^{[21]Saim Sakaoğlu, Karaca Oğlan, Ankara, 2004, Akçağ Yay., s.35-36} Yozgatlı Karacaoğlan ile ilgili ilk bilgi verenler M. Şakir Ülkütaşır, bu bilgi üzerine duranlar ise İlhan Başgöz ve Yılmaz Göksoy'dur.^{[22]Abdülkadir Emeksiz, Karacaoğlan kimliği,2007, Yayınevi:Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, s. 638} Ülkütaşır Yozgatlı Karacaoğlan ile ilgili şunları yazar:"Zeyneddin köyünde doğmuş ve o havalide tanınmış bir halk şairidir. Takriben 1260 [miladi 1844] tarihlerinde yaşamıştır. Ümmî olup diyişleri de fıtrî istidadının mahsulüdür."^{[23]Abdülkadir Emeksiz, Karacaoğlan kimliği, 2007, Yayınevi:Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi, s.638}

Beşinci Karacaoğlan ise Kadirli-Osmaniyeli İbrahim olarak bilinen Karacaoğlan'dır.^{[20]Ahmet Şükrü Esen, Hazırlayan: Prof. Dr. İsmail Görkem, Anadolu Aşıkları-I Karacaoğlan, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Temmuz 2016, İstanbul, s.30}

Edebi Kişiliği

Karacaoğlan'ın şiirleri aşk ve doğa üzerinde kuruludur. Ayrılık, gurbet, sıla özlemi ve ölüm en çok değindiği konulardır. Duygularını, yaşadıklarını, düşüncelerini; içten, gerçekçi ve özgün bir şiir yapısı içinde anlatır. Karacaoğlan, Türk aşık edebiyatına yepyeni bir söyleyiş biçimi getirdi. Doğa benzetmelerini sık sık kullanır. Çok yalın ve temiz bir Türkçe kullanır. Kendisinden sonra gelen birçok ozanı derinden etkiledi. Bu olumlu etkiler günümüz Türk şiirine kadar uzanır. Şiirlerini ilk kez Nüzhet Ergun derleyip yayınladı. Birçok şiiri bestelendi.

Literatürde Karacaoğlan

• Saadettin Nüzhet Ergun, Karaca Oğlan (1927)

• İlhan Başgöz, Karac’oğlan (1984)

• Şükrü Elçin, Halk Edebiyatına Giriş (2004)