Ön Türkçe

Ön Türkçe, Türk dilleri ailesinin Şaz ve Oğur dallarına ayrılmadan önceki dönemlerine ait varsayımsal bir anadildir. Ana Bulgarca ve Ana Türkçe gibi alt kuramsal dillere ayrılır.^{[1]Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0.}^{[2]Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 1 Ocak 2003.}^{[3]Tekin, Talat. Türk Dili Diyalektlerinin Yeni Bir Tasnifi. 1 Ocak 1989, s. 141-168.} Diğer anadiller gibi, geçmişteki konuşma dili ile birebir aynı olmayabilir.^{[4]The Turkic Languages Lars Johanson. s 67. 1998. ISBN 0-415-08200-5} "ilk" ve "ön" anlamlarına gelen preliminary sözcüğünde ifade edildiği gibi, ilk Türkçe dönemi olarak da görülebilir.^{[1]Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0.}^{[5]Róna-Tas, András (1991). (Translator: İsa Sarı) Türkolojiye Giriş (An Introduction to Turkology). Ankara: Nobel Yayınları. p.49}^{[6]Janhunen, Juha. Towards Pre-Proto-Turkic: Issues of definition and terminology. 1 Ocak 2016.}^{[7]Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003.}

Kapsam

İlk Türkçe (Pre-Türkçe), alt yapılandırma dilleri olan Ana Türkçe ve Ana Bulgarcanın atasıdır.^{[1]Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0.}^{[7]Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003.}

Ana Türkçe

Ana Türkçe ya da Ön Türkçe (Proto-Türkçe), Şaz grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir.^{[1]Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0.}^{[7]Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003.} Bu dil milat başlarından Göktürk dönemine kadar olan sürede Ön Türkler tarafından konuşulmuştur.^{[8]Tekin, Talât. Türk Dilleri - Giriş. Bilgesu Yayincilik, 1999, s. 12-16.}

Türkçenin elde olan en eski yazılı kaydı; 682-691 yıllarında yazılmış olan Çoyr Yazıtıdır.^{[9]Ölmez, Mehmet. Türkçenin ve Türk dillerinin yaşı konusu. Çukurova Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi.} Fakat bu yazıt Orhun yazıtları kadar hareketlilik ve canlılık göstermediğinden çoğu zaman Orhun Yazıtları Türkçenin ilk yazılı kaynağı kabul edilir. Orhun Yazıtları Türk dillerinin doğu kolunun özelliklerini gösterir. Geçmişte Ana Türkçenin oluşturulma çalışmaları daha çok Eski Doğu Türkçesi ve Oğuz dillerine dayanıyorken günümüzde yaşayan tüm yazılı ve sözlü Türkî dillerin kapsamlı olarak incelenmesine başlandı.^{[10]Johanson, Éva Ágnes Csató. The Turkic Languages. Taylor & Francis, 1 Eylül 2003.} Eski doğu Türkçesinin Runik, Uygur ve Mani belgeleri yeniden oluşturulma çalışmalarında etkili olurken, Eski Batı dilleri ile ilgili yazılı kaynaklar yetersizdir.^{[10]Johanson, Éva Ágnes Csató. The Turkic Languages. Taylor & Francis, 1 Eylül 2003.}

Ana Bulgarca

Ana Bulgarca ya da Ön Bulgarca (Proto-Bulgarca), Lir grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir.^{[1]Karademir, Fevzi. TÜRK DİLİNİN TARİHÎ DÖNEMLERİNİ ADLANDIRMA SORUNU. 15 Haziran 2016, s. 0-0.}^{[7]Olmez, Mehmet. Age of Turkish and Turkic languages / Türkçenin ve Türk Dillerinin Yaşı Konusu. 2003.} Bu dili milat başından 6. yüzyıla kadar Ön Bulgarların konuştuğu kabul edilir. 5-6. yüzyıllarda Macarcanın atası olan dile pek çok ödünç kelime vermiştir.^{[8]Tekin, Talât. Türk Dilleri - Giriş. Bilgesu Yayincilik, 1999, s. 12-16.} Ana Bulgarca yapılandırmalarda Çuvaşçadan, İdil Bulgarcasından, Tuna Bulgarcasından ve başka dillere geçmiş Oğurca kelimelerden yararlanılır. Hazarların, Avarların ve Avrupa Hunlarının bu dili konuşup konuşmadığı konusu verilerin yetersiz olmasından dolayı tartışmalıdır.^{[11]Marcantonio, Angela. The state of the art of Uralic studies: tradition vs innovation. Sapienza Università Editrice, 1 Nisan 2018.}

Zaman aralığı

Dünyadaki tüm ana dillerin bir üst zaman sınırı yani yaklaşık başlangıç noktası vardır ve bu aralık genellikle Orta Taş Çağı'nın sonu veya Cilalı Taş Devri'nin başıdır.^{[12]The Turkic Languages Lars Johanson. s 68. 1998. ISBN 0-415-08200-5} Neolitik Devrim denen dönemde oluşan toplumsal-dilsel koşullar, bugün bildiğimiz anlamda dillerin ortaya çıkması sonucunu doğurmuştur.^{[12]The Turkic Languages Lars Johanson. s 68. 1998. ISBN 0-415-08200-5} Ana Türk dili, Ana Türkler tarafından konuşulan, Türk dillerinin ortak atasıdır. İlk Türkçe, Ogur (batı) ve Şaz (doğu) kollarına ayrıldı. İlk Türkçenin en son 2.500 yıl önce Doğu Asya'da konuşulduğu düşünülüyor.^{[13]Janhunen, Juha (2013). "Personal pronouns in Core Altaic". In Martine Irma Robbeets; Hubert Cuyckens (eds.). Shared Grammaticalization: With special focus on the Transeurasian languages. p. 223. ISBN 9789027272140}

Sesbilimi

Ünsüzler

Küçükdilsil ünsüzler artdamaksıl ünsüzlerin arka ünlüler çevresinde aldığı biçimlerdir. Örneğin *k sesi *eke (eci, abla) sözcüğünde /k/ iken *āk (batı; ak, beyaz) sözcüğünde /q/ idir.

/h/ sesinin İlk Türkçede varlığı tartışmalıdır. Halaçça'da sözcük başında oldukça sık ve düzenli bulunmasından dolayı İlk Türkçeden gelmiş ve sözcük başı *h sesini koruyan tek Türk dilinin Halaçça olabileceği düşünülmektedir, ancak bu Halaçça'ya özgü sonradan bir icat da olabilir.

Ünlüler

Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi tüm ünlülerde kısalık-uzunluk ayrımı söz konusudur. Uzun ünlüler uzatma işareti ile gösterilir, örneğin kısa /a/ *a iken uzun /a/ *ā idir. Yalnızca ünlü uzunluğu ile ayrımsanan sözcükler de söz konusudur, örneğin "at" (at) ile "āt" (ad).

Ayrıca Çağdaş Türkçede olduğu gibi İlk Türkçede de büyük (ön-arka) ve küçük (düz-yuvarlak) ünlü uyumları vardır.

R-Z ayrımı

Türkçenin *r ve *z ağızlarına ayrılması daha Altay döneminde olmuştur ve en azından MÖ 2000 yıllarına dayanmaktadır. Kimi araştırmacılar Türkçedeki bu ses değişiminde rnin zden önce olması düşüncesindedirler. Karşı görüşte olanlar da vardır.^{[14]Karadeniz Araştırmaları, Sayı 3 (Güz 2004), s.71-77. Fuzuli BAYAT: Oğuz kelimesinin etimolijisi. UZ ~ ĞUZ ~ OĞUZ ~ KAVIM ADININ ETIMOLOJISI. sayfa 74.}