Ön Türkler

Ön-Türk ya da Proto-Türk, MÖ 30. yüzyıl – MS 6. yüzyıl^{[1]The Research on the Identification between the Tiele (鐵勒) and the Oğuric tribes, s. 89.} Urheimat ve Sprachbund ayrışmasına kadar Türkçe konuşan toplulukların ortak atasını kapsayan tanımdır.

Ana yurtları

J. Klaproth,^{[2]Klaproth, Heinrich Julius. Mémoires relatifs à l'Asie: contenant des recherches historiques, géographiques et philologiques sur les peuples de l'Orient. Dondey-Dupré, 1824.}^{[3]Schott, Wilhelm. Versuch über die Tatarischen Sprachen. Veit & comp., 1836, s. 6.} ve ,^{[4]Ligeti, Lajos. Bilinmiyen İç-Asya. Pulhan Matbaası, 1946, s. 349.} Altay-Sayan dağlarını; G. Németh,^{[5]Türklüğün Eski Çağı. 1940.} Altay-Ural dağlarının arasını; A. Vambery^{[6]Vámbéry, Ármin. A török faj ethnologiai és ethnographiai tekintetben. Magyar Tudományos Akadémia, 1885, s. 59.} Yenisey, İrtiş-Ob nehirlerinin yukarı kesimlerini;^{[7]Urtürkentum und Urindogermanentum im Lichte der Völkerkundlichen Universalgeschichte.} Baykal Gölü'nün güney-batısını Türkler'in ilk çıkış noktası olarak belirlemiştir. Güncel araştırmalarda Proto-Türk anavatanının Altay-Sayan bozkır-tayga kuşağı olduğunu desteklemektedir.^{[8]Golden, Peter B.. Studies on the peoples and cultures of the Eurasian steppes. Editura Academiei Române, 2011, s. 35-37.}

Hongshan Hipotezi

2020 tarihli "Tracing population movements in ancient East Asia through the linguistics and archaeology of textile production" başlıklı çalışmaya göre Trans - Avrasya (Altay) topluluklarının ortak kökenleri Neolitik Çağ Hongshan darı kültüründe birleşiyor. Hongshan havzasının kuruması sebebiyle Türk-Moğol kitlesini oluşturanlar MÖ 1552 yılında batıya göçüp Altay anadili ile ayrışmışlardır.^{[9]Nelson, Sarah. Tracing population movements in ancient East Asia through the linguistics and archaeology of textile production. 2020, s. e5.}^{[10]Li, Tao. Millet agriculture dispersed from Northeast China to the Russian Far East: Integrating archaeology, genetics, and linguistics. 1 Haziran 2020, s. 100177.}

Antropolojik özellikler

Brakisefal kafa yapısı, orta boy, geniş ve yassı yüz, hafif çıkık elmacık kemik yapısı, gaga burun, hafif seyrek kıl özellikleri^{[11]Bartucz, Lajos. A magyar ember: a magyarság antropológiája. Babits-Magyar Amerikai Kiadó, 1991, s. 414-417.}^{[12]Acsádi, György. History of Human Life Span and Mortality. Akadémiai Kiadó, 1970, s. 233.} Proto-Türk^{[11]Bartucz, Lajos. A magyar ember: a magyarság antropológiája. Babits-Magyar Amerikai Kiadó, 1991, s. 414-417.}^{[13]Киселев, Сергей Владимирович. Древняя история Южной Сибири. Изд-во Академии наук СССР, 1951, s. 450, 601-602.} kavimlerininde dahil edildiği Turanid Irk yapısıdır.

Ön Türk toplulukları

MÖ. II. yüzyıl lehçe ayrışmasından sonra Güney Sibirya'da Ting-Ling(*tegrek) ve Orhun-Selenge'de Hiung-nu devamlılık kazanmıştır.

Kültür (geç Proto-Türk dönemi)

Orman-Bozkır kültürü

Proto-Türk boyları , ve ikliminde gelişim göstermiştir. Orman kültürüne ait geyik, dağ keçisi^{[14]Наскальные изображения Таласской долины, s. 102.} ve çam ağacı^{[15]Roux, Jean-Paul. La religion des Turcs et des Mongols. Payot, 1984, s. 148.} motifi Türk mitlerinde ve geleneksel ayinlerinde sıklıkla kullanılmıştır. Türk boylarının sincap, geyik, samur, tilki avı ve deri/kürk ticareti icra ettikleri 8. ve 10. yüzyıl İslam seyyah-tarihçileri tarafından kayda alınmıştır.^{[16]V Minorsky. Hudud Al Alam The Regions Of The World, s. 94, 463.} Bozkır kültürünün temel unsuru olan atlı^{[17]Bölcs Leó taktikája mint magyar történeti forrás. 1951.}-savaşçı-çoban yaşantısı Proto-Türklerin karakteristik özelliklerinden biri olarak kabul görür.^{[18]Rásonyi, László. Tarihte Türklük. Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1971, s. 4.} Atın ehlileştirilmesi ve yayılmasının Proto-Türk göçleri ile paralel şekillendiği iddia ediliyor.^{[19]Atilla és hunjai, s. 41.}^{[20]Schmidt, Wilhelm. Rassen und Völker in Vorgeschichte und Geschichte des Abendlandes: Die Völker des Abendlandes. Bd. 2. Stocker, 1946.}^{[21]Haustiere und Hirtenkulturen. 1930.}

Araba ve otağ

MÖ. III.^{[22]Mızrak, Egemen Çağrı. Savaş-Arabaları nın İç Asya - Çin Cephesi (M.Ö. XII. - M.Ö. VIII. Yy.). 5 Ekim 2020, s. 2395-2412.} yüzyılda Kuzey-Avrasya bozkırlarında yaygınlaşan savaş arabaları bilinen Türk kavimleri içerisinde ilk olarak Ting-Ling ve Kaoch'e'lerde kullanılmıştır.^{[23]Toḳuz-Oġuz ve On-Uyġur. 1997.} Hsiung-nu, Hun ve Göktürklerde göç ve ölü taşıma gibi amaçlarda da kullanıldı.^{[24]Eberhard, W.. Kultur und Siedlung der Randvölker Chinas. 1942, s. I-506.} 'da Türklerin kapısı doğuya bakan kubbeli çadırları olduğu kaydedilmektedir.^{[25]Zhou Book.} Otağın tahta iskeleti ve direği sağlamlık, tahta taban yer ile teması kesmek, dam, baca duman çıkışı sağlamak ve keçe örtüler ise ısıyı korumak için bulunmuştur.^{[26]Ögel, Bahaeddin. Türk kültür tarihine giriş: Türklerde ordu, ordugâh ve otağ. Kültür Bakanlığı, 1978, s. 374-401.}

Mitler

Bozkurt (Kök-Böri)

Bozkurt, Göktürk, Usun ve Hsiung-nu gibi Kuzey-Avrasya orman-bozkır toplumları arasında yaygın bir mitolojik figürdür. Çin kaynaklarında "Böri soyu" Türklere atfedilen bir yakıştırma haline gelmiştir. "Kurt başlı tuğ"^{[27]Sui Shu.} gönderme adetinin oluşmasıyla "Böri" diplomatik ve Türklerin soyluluk simgesi anlamı kazanmıştır.

Geyik

Orman kültürlerinde sık gözüken geyik figürü Türk mitlerinde de yaygın olarak bulunmaktadır. Proto-Türk veya Erken-Türk dönemi kurgan eşyalarında motif olarak rastlanır.

Yama'nın miti

Mitte çok tanrılı inanç ve tanrısallık belirgindir. Kuzey-Avrasya mitlerinde oldukça yaygın olan geyik figürüde geçmektedir. "Şar Gölü Tanrıçasının kızı tanrısal güçleri olan Türk Kağanı Yama ile münasebet kurar. Göl Tanrıçasının kızı her gün batımında ak bir geyiğe binerek Yama'yı karışılar, onunla birlikte göle girer ve tüm gün birlikte vakit geçirirler. Bu ilişki onyıllarca devam eder. Büyük av mevsimini yaklaştığı günlerden birinde Göl Tanrıçasının kızı Yama'ya av sırasında altın boynuzlu bir geyik çıkacağını ve geyiği gördüğü anda ok ile vurmasını, eğer vuramazsa ondan ayrılacağını söyler. Ertesi gün Yama kuşatmaya katılır ve atalarının çıktığı mağrada ak bir geyik belirir. Geyik ani bir hareket ile yerinden zıplayınca A’er Beyi boş bulunup geyiği vurur. Yama buna çok sinirlenir ve A’er Beg'nin başını keser. Ardından “Bundan böyle Teŋri’ye insan kurban etmek zorundayız!” diye yemin eder. A'er boyunun soyu kuruyana kadar aralarından kişileri kurban verir. Aynı akşam Göl Tanrıçasının kızı Yama'yı tutar ve “Sen kendi ellerinle birisini öldürmüşsün, çok pis kan kokuyorsun, artık kaderimiz ortak olamaz” diyerek ilişkisini bitirir."^{[28]Taiping Guangji.}^{[29]Erkoç, Hayrettin İhsan. Çin ve Tibet Kaynaklarına Göre Göktürk Mitleri. 1 Nisan 2018, s. 51-82.}

Türk başbuğ miti

Geyğin yol gösterici ve uyarı olmasından dolayı "böri" figürü kadar önem arz etmektedir. Taiping Guangji kitabının 139. cildinde geçmektedir. "Apa Kağan isyan etmeden önce, başbuğlarının onlarca atlı birliği vardır. Bir tavşanın peşinden giderek dağa çıkarlar. Dağın başında bir geyik vardır. Geyik onlara “Güneydeki ülkeye saldırmayın. Yoksa ülkeniz yok olacak!” der. Kısa süre sonra da ülkelerinde karışıklık çıkar."^{[28]Taiping Guangji.}

Sanat ve giyim

1939 tarihli arkeolojik kazılarda Orta Yenisey soylu tabakasına ait birçok kıymetli taşlarla bezenmiş altın sürahiler, çiçek desenli süslemeler, altın ve gümüş tabaklar bulunmuştur.^{[30]Киселев, Сергей Владимирович. Древняя история Южной Сибири. Изд-во Академии наук СССР, 1951, s. 507.} Bizans elçisi Theeophylact Simocatta (III, 6) Türklerin Perslerden haraç aldıkları altınlarla yaptıkları yataklardan, sandalyelerden, kupalardan, koltuklardan, at süslerinden ve zırhlardan bahseder.^{[31]Chavannes, Édouard. Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux. Ch'eng Weg, 1969, s. 238.}

7. yüzyılda Tong-Yabgu'nun otağına ziyarette bulunup seyahatnamesinde Türk Kağanını tasvir eden Hiuan-tsang:"Kağan yeşil satenden bir manto giymekte olup saçlarını olduğu gibi gösteriyordu; sadece alnının çevresini on ayak boyunda ipek bir şerit ile sarmış ucunu da arkadan sarkıtmıştı. Çevresinde sırmalı ipek kumaştan mantolar giymiş ve örgülü saçlı iki yüz kadar subay bulunuyordu. Birliklerin geri kalanı develer veya atlar üzerine bindirilmiş, kürk, ince yün dokuma giyinmiş ve uzun mızraklar, bayraklar ve düz yaylar taşıyan süvarilerden meydana gelmişti."^{[32]Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press, 1970, s. 93-94.}Sui Shuda Türk soylu kıyafetleri diğerlerinden farklı olarak "soldan ilikli"^{[27]Sui Shu.} biçiminde kaydedilmiştir. Biruni Tārīkh al-Hind adlı eserinde Türk askeri kıyafetini "O Türkler’e benzeyerek üzerinde kaftan, başında kalpak, ayağına çizme giymiş ve silahla kuşanmıştı." şeklinde tasvir ediyor.^{[33]Kuwayama, Shoshin. The Turki Śāhis and Relevant Brahmanical Sculptures in Afghanistan. 1976, s. 375-407.}