Tuna Bulgarcası

Tuna Bulgarcası veya Tuna Bulgar Türkçesi, 7-11. yüzyıllarda^{[1]Aydin, Mithat. TUNA BULGARLARI TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ (681-1018). 1 Ocak 2002, s. 116-126.} Tuna sahasında konuşulup yazılmış Türk dilinin Oğur grubundaki tarihî Bulgar dillerinden biridir. Diğer Bulgar dilleri; İdil Bulgarcası ve yazılı örneği bulunmayan Kuban Bulgarcasıdır.^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.}

Tuna Bulgarcasında yazılmış belgeler azdır. Talât Tekin'in eserinde bahsettiği günümüze kalan Tuna Bulgarcası dil kaynakları şunlardır:^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.}

1. Bulgar Hanları listesindeki Proto-Bulgarca kelime ve ibareler;

2. Tudor Doksov'un haşiyesindeki Proto-Bulgarca ibare;

3. Nagy Szent-Miklós hazinesindeki Proto-Bulgar yazıtları;

4. Proto-Bulgar kitabelerindeki Türkçe kelime ve ibareler;

5. Bizans kaynaklarındaki Bulgar Türkçesi etnik adlar;

6. Eski Kilise İslavcasındaki Proto-Bulgarca ödünç kelimeler.

Ses bilgisi

Tuna Bulgarcasını, Kuban ve İdil Bulgarcasından ayıran en önemli husus söz başı *d- sesini muhafaza etmiş olmasıdır.^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.} Oysa bu ses Kuban Bulgarcasında *d- > *ǯ- değişimine uğrayarak ve İdil Bulgarcasında da bu şekilde yerini alacaktır.^{[3]Guseynov, G.-R. A.-K. (2017). Kubansko-Bulgarskiy yazyk i ego otnoshenie k drugim bulgarskim yazykam v kontekste voprosa ob oblasti ikh pervonachalnogo rasprostraneniya. Российская тюркология, (1–2(16–17)), Mahachkala.} Bu dilde tıpkı Kuban Bulgarcasında olduğu gibi -g(-) sesleri -x(-) sesine dönmüştür.^{[4]Ünal, Orçun. Bulgar Hanları Listesi’nin Söz Varlığına Dair Bazı Düşünceler (Uluslararası Türkçe Tarihî Metin Araştırmaları Sempozyumu, 13-14 Haziran 2019, Almatı). 2019-01-01.}

Söz varlığı

5. ve 10. yüzyıllar arasında Tuna Bulgarlarından kalmış dil malzemeleri Tuna Bulgarcasının İdil Bulgarcası ile akraba bir dil olduğunu ortaya koyar. Bu bağlamda kelime haznesi başlıca Oğurca kelimelerden oluşur. Fakat Farsça ve Arapça alıntılar da görülür.^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.}

Bulgar Hanları listesi

Bulgar Hanları listesi Tuna Bulgar hanlarının doğduğu yılları Bulgarca olarak vererek bize Tuna Bulgarcası sıra sayıları ve hayvan adları hakkında bilgi verir.^{[4]Ünal, Orçun. Bulgar Hanları Listesi’nin Söz Varlığına Dair Bazı Düşünceler (Uluslararası Türkçe Tarihî Metin Araştırmaları Sempozyumu, 13-14 Haziran 2019, Almatı). 2019-01-01.}

Yazıtlar

Tuna Bulgarlarından kalan yazıtların yalnızca iki tanesi Tuna Bulgarcasında yazılmıştır. Diğerleri Yunancadır. Tuna Bulgarcasında yazılmış yazıtlar Preslav yazıtı ve Çatalar yazıtıdır.^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.}

Preslav Yazıtı

Preslav Yazıtı, Venediktov'un 1946'da Preslav kenti yakınlarındaki bir kilisede bulup yayımladığı Bulgar Türkçesine ait yazıttır. Yazıt Grek alfabesi ile yazılmıştır. Yazıtın yorumlanması tartışmalıdır. Yazıt üzerinde çalışan J. Deny ve Fr. Altheim gibi Türkologlara göre metinde zırh giymiş askerler ya da silah envanteri anlatılmaktadır. Oleg A. Mudrak araştırmasında her iki çeviride de filolojik hatalar bulunduğunu, çünkü J. Deny ve Fr. Altheim'ın Türk yazı sistemini göz önünde bulundurmayıp söz varlığını çok serbest çevirdiğini yazmıştır. Hecelemelerde farklılık vardır. Orijinal metin şu şekilde dizilidir:^{[5]Tuna Bulgar Türklerinin Dili ve Kültürü Üzerine adlı O. A. Mudrak'a ait çeviri çalışması (Reshide ADZHUMEROVA ve Emine ATMACA tarafından çevrilmiş).. Gazi Türkiyat, 2014.}

† žitkonićirgonbulekumčikipe:455:tulči:540:estroginkipe:427:tulči:854:turtunapiležopanestriginkipe:20:tulči:40:alkasikipe:1:klubrin

Mudrak tarafından yapılan çeviriyi Reshide Adzhumerova ve Emine Atmaca şu şekilde Türkçeye çevirmiştir:^{[5]Tuna Bulgar Türklerinin Dili ve Kültürü Üzerine adlı O. A. Mudrak'a ait çeviri çalışması (Reshide ADZHUMEROVA ve Emine ATMACA tarafından çevrilmiş).. Gazi Türkiyat, 2014.}

Yedi gün özenle çalışıp (=özenli olup); 455 [ürün] kepçe türünden 540’a kadar artmıştır; 427 [ürün] toka türünden 854’e kadar artmıştır (yani tam 2 katı!); Zamanı uzatabilip // Pazarlık yapabilip; 20 [ürün] kaftan tokası türünden 40’a kadar artmıştır (yani tam 2 katı!); 1 [ürün] kulak küpesi türünden (= kolye) tembellikten [kaldı].

Talât Tekin ise şöyle okur:^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.}

İçirgu Boyla Jitko(nun) göğüs zırhı 455, miğfer(i) 540, Estergon (işi) zırh(ı) 427, miğfer(i) 854, (bu) dördü ile birlikte Çoban Estergon (işi) zırh(ı) 20, miğfer(i) 40, halkalı zırh(ı) 1 (ve) hluvrin (miğferi) 1.

Çatalar Yazıtı

Adını bulunduğu kilisenin konumundan alır. Yazıt kırıktır, diğer kırık tarafı bulunamamıştır. Sadece üç defa küpesi ve bir defa kane kelimesi okunmuştur. kane veya kana, Grekçe yazıtlarda geçen bir Bulgarca unvandır.^{[2]Tekin, Talât. Tuna Bulgarları ve Dilleri. Türk Dil Kurumu Yayınları, 1987.}

Buyla Çoban yazıtı5

Yazıt şu şekildedir: ΒΟΥΗΛΑ·ΖΟΑΠΑΝ·ΤΕϹΗ·ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ·ΒΟΥΤΑΟΥΛ·ΖΩΑΠΑΝ·ΤΑΓΡΟΓΗ·ΗΤΖΙΓΗ·ΤΑΙϹΗ.^{[6]Gyula Moravcsik, Byzantinoturcica: Sprachreste der Türkvölker in den byzantinischen Quellen (1983)}

Okunuşu: buila·zoapan·tesi·dugetoigi·butaul·zoapan·tagrogi·itzigi·taisi

Harf çevirisi: Boyla Çoban tesi düge(r)tögi, Butaul Çoban tagroğı içgi tası.

Türkçe çevirisi: Boyla Çoban tası bitirdiği, Butaul Çoban yaptığı^{[4]Ünal, Orçun. Bulgar Hanları Listesi’nin Söz Varlığına Dair Bazı Düşünceler (Uluslararası Türkçe Tarihî Metin Araştırmaları Sempozyumu, 13-14 Haziran 2019, Almatı). 2019-01-01.} içki tası.

Ayrıca bakınız

• Birinci Bulgar İmparatorluğu

• İdil Bulgarcası