İdil Bulgarcası

İdil Bulgarcası, Volga Bulgarcası veya İdil Bulgar Türkçesi, Türk dilinin eski dönemlerinde İdil sahasında konuşulmuş, Çuvaşçaya yakınlığı ile bilinen, Türk dilinin Oğur grubunun tarihî yazılı dillerinden biridir.^{[1]Britannica.[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.[3]Arikan, İbrahim. İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine. 1 Nisan 2014, s. 15-24.} Tümü Moğol istilasından sonra Altın Orda hakimiyetindeki Bulgar Ulusu döneminde (1281-1361) yazılmış, Tataristan başta olmak üzere, Tataristan'da, Başkurdistan'da, Udmurtya'da ve Çuvaşistan'da Tataristan yakınlarında bulunmuş,^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.} 13. ve 14. yüzyıldan kalma Arap harfli 88'inin tarihi belli toplam 139^{[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.} mezar kitabesindeki sınırlı dil malzemesiyle İdil Bulgarcası bir dereceye kadar bilinmektedir.^{[5]Talât Tekin, Tuna Bulgarları ve Dilleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1987, s. 11.} Günümüzde bu dile en yakın dil Çuvaşçadır. Çuvaşlar İdil Bulgarlarının torunudur.^{[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.[6]Emine Ceylan, "Çuvaşistan, Çuvaşlar ve Çuvaşça", Çağdaş Türk Dili, Ankara, Ocak 1995 (sayı 83): 16-24.}

Moğol istilasından sonra Batu Han Bulgar şehrini yeniden inşa ettirip Bulgar Ulusunu kursa da Tatarlar şehrin kalabalık nüfusu içinde baskın unsur halini alamamıştı. Nitekim en erken yazıtlar İdil Bulgarcasında yazılmıştır ama kimi İdil Bulgarcasında yazılmış mezar kitabelerinde geçen ad ve unvanlar Bulgarca değildir. Bir kitabenin bir kısmı İdil Bulgarcasında, yani yalnızca bir kısmı Şaz Türkçesinde yazılmıştır.^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.} İki kitabede babanın kitabesinin Şaz Türkçesinde, oğlun kitabesinin ise Lir Türkçesinde yazıldığı görülür. (bkz. ) Bu dönemde Bolgar şehrinde baskın dil, ulus şehirleri 14. yüzyılın ikinci yarısında tekrardan yıkılana kadar Bulgarca olmaya devam etmiştir. Bulgar şehirleri Nogaylar tarafından son kez yıkılınca tekrar kurulamamış ve Bulgarlar göç etmek zorunda kalmıştır. Eski Kazan'da Kazan Hanlığı kurulmuş ve Kıpçak Türkçesi İdil Bulgarcasının yerini almıştır.^{[7]Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun, Tarihten Geleceğe Türk Dili Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi} Kazan Hanlığı içerisindeki müslüman Bulgarlar ise Tatarlaşmıştır. Günümüzde dahi müslüman Çuvaşların kendini Tatar olarak adlandırdığı ve Tatarca konuştuğu görülmektedir.^{[8]Arik, Durmuş. Çuvaşlarda İslâm ve Çuvaş Etniğindeki Değişimde İslâmın Rolü. 1 Haziran 2003, s. -.}

İdil Bulgar Devleti içerisinde bulunan Doğu Türkçesi etnik grupların ve Fin-Ugor halklarının dili ile İdil Bulgarcası karıştırılmamalıdır. Zira, İdil Bulgar Devleti çokulusludur.^{[9]Koç, Dinçer. İdil Bulgarları. Selenge Yayınları, s. 113-120.} İdil Bulgarcası bölgede Lir Türkçesiyle yazılmış müslüman kitabelerin dilini kapsar.^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.} Bölgede az sayıda bulunan diğer kitabeler Harezm Türkçesinin özelliklerini taşır.

Yok oluşu

Tarihi belli olan kitabelerin en erken yazılanı 1281 yılına ait olmakla birlikte tarihi belli en son yazılmış kitabe 1361 yılının Ekim ayına aittir.^{[10]Erdal (1993), ss. 25-28} İdil Bulgar devleti yıkıldıktan sonra göçebe Moğol ve Tatar kavimleri bölgede yerleşik hayata geçmemiştir. 1960'da bölgede bulunan Türkçe kitabelerin %90'ı İdil Bulgarcasında yazılmışken yalnızca %10'u İdil Türkçesinde yazılmıştır.^{[11]Начало распада золотой орды и разорения болгарской земли.} O tarihten sonra yazılı kayıtların kaybolması o dönemde gerçekleşen ve Altın Orda devletini de vuran veba salgınıyla yakından ilişkilidir.^{[12]Schamiloglu, Uli. “The End of Volga Bulgarian”, Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna Tas (Szeged, 1991), 157-163.} Veba salgını nüfusun hızlı düşüşüne sebebiyet vermiştir. Geçim kaynağı tarım olan Bulgar ahalisinin kıtlık zamanlarında Hanlık vergilerini ödemekte zorlandığı, hatta ödeyebilmek için çocuklarını köle olarak sattıkları Arap seyyah El-Omari tarafından kaydedilmiştir. Ayrıca Altın Orda devletinde 30 yılda 25 Han değiştiği Büyük Kargaşa döneminde Bulgar topraklarına yağma akınları düzenlenmiştir ve çok sayıda yerli Bulgar öldürülmüştür. Bulgar topraklarında salgın, kıtlık ve yağma gibi nedenlerden ötürü Bulgar ahalisi kırımlar yaşamış ve hayatta kalan İdil Bulgarları bugünkü Çuvaşistan'ın olduğu bölgelere göç etmek zorunda kalmıştır.^{[11]Начало распада золотой орды и разорения болгарской земли.[13]Димитриев, В.Д.. Опустошение Болгарских земель в конце 15 – начале 16 вв.. Çuvaş Cumhuriyeti Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri, 1996.} Kalanlar ise Müslüman Tatar kimliği altında asimile olmuştur.^{[8]Arik, Durmuş. Çuvaşlarda İslâm ve Çuvaş Etniğindeki Değişimde İslâmın Rolü. 1 Haziran 2003, s. -.} Bu nedenle bu tarihten sonra İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlara rastlanmamıştır.

Söz varlığı

İdil Bulgarcası yazılı kaynakları sınırlıdır ve eldeki kaynaklara göre denilebilir ki, söz varlığı Oğurca kelimelerden oluşur fakat Şazca, Arapça ve Farsça alıntılar da içerir.^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.} Kıpçak etkisi görülür.^{[3]Arikan, İbrahim. İdil Bulgar Kitâbelerinde geçen “baltùr” sözcüğü üzerine. 1 Nisan 2014, s. 15-24.}

Çuvaşça gün adları İdil Bulgarcası gün adlarının mirasçısı niteliğindedir. İdil Bulgar kitabelerinde geçen gün adları:^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.} İdil Bulgarcası اَرنى كوَان (erni kön), Çuvaşça эрнекун (ernekun), Türkçe Cuma; İdil Bulgarcası كجی ارن كون (kiçii erne kön) (Erdal aslında كجن (kiçin) ile yazıldığını iddia eder),^{[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.} Çuvaşça кĕçнерникун (kíçnernikun), Türkçe Perşembe; İdil Bulgarcası حىان كوان (hyân kön), Çuvaşça юнкун (yunkun), Türkçe Çarşamba (birebir çevirileri sırasıyla; haftagün, küçükhaftagün ve kangün şeklinde).

İdil Bulgar yazıtlarından birkaç yüzyıl önce Kaşgarlı Mahmut, İdil Bulgarcasıyla ilgili birtakım bilgiler vermiştir. Divan-ı Lügat-it Türk'te kaydedilen Bulgarca kelimelerin İdil sahası Türk dilleriyle karşılaştırması şu şekildedir:

Kıpçakça ve İdil Bulgarcası kuşkusuz ilişki içerisindedir. Bu nedenle Divan'da Bulgarca olduğu hâlde bazı sözler Kıpçakça olarak kaydedilmiştir.^{[14]Karahan, Akartürk. Kâşgarlı Mahmud’un Kayıtlarında İdil Boyu Türk Lehçeleri. 1 Haziran 2012, s. 0-0.} Bu kelimelerin karşılaştırması şu şekildedir:

Kaşgarlı Mahmud'dan da önce 10.yy.da Ibn Fadlan, Bulgarca sözler kaydetmiştir. Ibn Fadlan'ın kaydettiği sözler şunlardır:^{[15]Ibn Fadlan, Ahmad (921-922), Ignaty Yulianovich Krachkovsky, transl., Путешествие Ибн-Фадлана на Волгу, Leningrad: Academy of Sciences of the USSR, published 1939, ss. 203b, 208b.}

Ses bilgisi

İdil Bulgar dili erken İdil Bulgar dili ve yazıt İdil Bulgarcası olmak üzere iki aşamada incelenebilir. Erken İdil Bulgar dili 10-11. yüzyıllarda Ibn Fadlan ve Kaşgarlı Mahmud'un kayıtlarını içerirken, yazıt İdil Bulgarcası Moğol istilası sonrasındaki dili kapsamaktadır.

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /q/ sesleri /χ/ sesine değişmiştir: ساخرخ sāχraχ (<*sāgrak, “sağrak”), خدنك/حذنك χadïŋ/χaðïŋ (<*kadïŋ, “huş ağacı”), جيخ čayïχ (<*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: طخر toχur (=*tokuz, “dokuz, 9”), حىان كوان χyân küwên (<*kān *kün, “kan günü, Çarşamba”), اَيخِ ayχï (<*ayïk-ï, “ayı, takvimin ayı”)... Uzun sesli /ï̄/ sesinden önce incelmiştir: هِيرِ hîri (=*kï̄z-ï, “kızı, kız çocuğu”).

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz sonundaki /-g/ sesleri /-w/ sesine değişmiştir: سجو süčüw (<*sǖčig, “ballı şerbet”). 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: بلوى belüwi (<*belig-i, “kitabesi”), الوى elüwi (<*elig-i, “eli”)... Söz sonunda önce gelen ünlüyü dudaksıllaştırır.^{[16]Tekin (1988), s. 30.}

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki söz başındaki /y/ sesleri /č/ sesine değişmiştir: جيخ čayïχ (<*yayïk, “Yayık nehri”)... 13.yy. yazıtlarında da aynı şekildedir: جُورْ čǖr (=*yǖz, “yüz”)...

Ibn Fadlan'ın kayıtlarına göre erken İdil Bulgar dilinde Eski Türkçedeki /d/ sesi aynı şekildeyken, Kaşgarlı'nın kaydında ز /z/ olduğundan bahsedilmiş, yazıtlarda ise /r/ şeklini almıştır: خدنك/حذنك χadïŋ/χaðïŋ (<*kadïŋ, “huş ağacı”); طنروى tanruwi (<*tandugï, “yaptığı”), اَرنى كوَان erni küwên (<*âdine *kün, “Cuma günü”)... Kaşgarlı Mahmut'un kaydettiği İdil Bulgarcası bir ses özelliği olan -d- > -z- modern Çuvaşçada yaşamamaktadır. Bazı dil bilimciler bu dil olayının yanlış başlıkta kaydedildiğini ve aslında Kıpçak Türkçesi olduğunu söylerken, bazıları bunun Şaz Türkçesine adapte olmuş Bulgarların dili olduğunu söyler.^{[14]Karahan, Akartürk. Kâşgarlı Mahmud’un Kayıtlarında İdil Boyu Türk Lehçeleri. 1 Haziran 2012, s. 0-0.} Bazı araştırmacılara göre ise, Eski Türkçe -d- sesi önce -dh-, sonra -z- ve daha sonra -r- sesine dönmüştür.^{[17]Zimonyi, István. Chuvash Historical Phonetics. An areal linguistic study. With an Appendix on the Role of Proto-Mari in the History of Chuvash Vocalism. 22 Eylül 2023, s. 480.[18]Agyágasi, Klára (2019), Chuvash Historical Phonetics (Turcologica; 117), Wiesbaden: Harrssowitz, sayfa 89} Macarca alıntılar öyle göstermektedir ki bu yalnızca -gd- > -z- denkliği için geçerlidir.^{[19]Dergisi, bilig Türk Dünyası Sosyal Bilimler. Studies in Turkic Etymology, Ed. Lars Johanson, András Róna-Tas (Árpád Berta) / Emine Yılmaz - Bilig 58. Sayı – Yaz 2011.} Ön Bulgarcada -z- (<*-gd-) olan ses, Macarcaya -z- olarak geçmiş ve Çuvaşçada -r- şeklini almıştır: Macarca búza, Çuvaşça пӑри (pări) "buğday".^{[18]Agyágasi, Klára (2019), Chuvash Historical Phonetics (Turcologica; 117), Wiesbaden: Harrssowitz, sayfa 89}

İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda Eski Türkçe z sesi ر (r)'dir: جُورْ čǖr.^{[20]Tekin (1988), s. 28.} ş sesi sözün kökenine göre لج (lç) ve ل (l)'dir: بَلجِ balčï “baş, ilk”,^{[21]Erdal (1993), ss. 107-109.} جَال čāl “yıl, yaş”.^{[20]Tekin (1988), s. 28.}

İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlarda kısa, uzun ve ikiz ünlülere rastlanır.^{[22]Tekin (1988), ss. 13-17.} Bugün Çuvaş dilinde de izlerini görmek mümkündür: Çuvaşça кӑвак (<*kȫk, “gök, mavi”) ve кӑк (<*kök, “kök”).^{[23]Электронлă сăмахсар.}

Dil bilgisi

Ayrıca dilbilimci Marcel Erdal, daha önce deşifre edilememiş bir kitabede geçen...wl xlr km krsh wxr ftxn swrt wl... şeklinde harekesiz yazılmış metni, ...kem körse waxır Fatihan suwrete... diye okuyarak, waxı- sözünü "okumak" diye çevirmiş, geniş zaman kipini -r olarak vermiştir. Ayrıca "rahmet o mümine kim bir Fatiha, üç İhlas okusa" diye yazılmış aynı döneme ait Kıpçakça metnin de var olduğunu dile getirerek iddiasını güçlendirir.^{[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.}

Sıra sayıları

Ünlü ile biten sayılarda -şI, ünsüz ile biten yazıtlarda -m ekini alır.^{[24]Erdal, Marcel. Eski Bulgarca sIra sayIlarIPDF. 3 Ocak 2021.} (Tekin birkaç yazıtta geçen sıra sayılarını belinc ve birinc diye okusa da^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.} Erdal hepsini balcı “baş” diye okumuştur.^{[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.})

بىر bîr → بِرِمْ birim

اَكِ eki → اَكِشِ ekişi

وَجْ weç → وَجِمْ weçim

تُوَاتْ töwêt → تُوَاتِمْ töwêtim

بيَال byêl → بلِمْ belim, بيَالِمْ byêlim

اَلطِ altı → اَلطِشِ altışı

جيَاتِ cyêti → جيَاتِشِ cyêtişi

سَكِرْ sekir → سَكِرْ sekir

طُخُورْ toxûr → طُخُورْ toxûr

وَانْ wân → وَانِمْ wânım, وَنِمْ wanım

جيَارْمِ cyêrmi → جيَارْمِشِ cyêrmişi

Alfabe

Arap alfabesini harekelerle kullanmışlardır.^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.}

İdil Bulgar kitabelerinde iki durumda ünlü uyumunun varlığı gözlenir. Yazıtlarda خ ve ك ile ت ve ط harfleri ünlü uyumuna göre yerini almaktadır. Ayrıca Arapça sözcükler birebir Arapça hâlleriyle kaleme alındığı için böyle bir ayrım yoktur.^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.}

Yine kitabelerde ayırt edici olsun diye bazen üstü noktasız harfleri noktalısından ayırmak için, noktasız harflerin altına nokta koyulmuştur. Örneğin س ve ش harfleri birbirinden farklı seslere sahip iki harftir. س harfi ش harfi ile karıştırılmasın diye, س harfi ڛ olarak yazılmıştır. Bu yöntem ر-ز, ط-ظ, ع-غ harfleri için de geçerlidir. Arapça sözcüklerde de bu şekilde kullanılabilmiştir.^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.}

Alfabe tablosu aşağıda verilmiştir:^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.}

Tartışma

Mirasçıları hakkında karşıt görüşler

İdil Bulgar kitabeleri üzerinde çalışmış ve bazılarını ilk kez yayımlamış^{[25]Hakimzjanov, F. S.. New Volga Bulgarian Inscriptions. 1986, s. 173-177.} Tatar araştırmacı Hakimcanov, İdil Bulgarlarının torununun Çuvaşlar olduğunu kesin bir dille reddeder. Ona göre arkeolojik ve tarihi veriler İdil Bulgarlarının mirasçısı olmadıklarını gösterir. Örneğin; İdil Bulgarları müslümandır, Çuvaşlar değildir; İdil Bulgarları gümüş yakarak ticarette ustalaşmıştır, Çuvaşlarda bu yoktur; İdil Bulgarları taş oymacılığı ile nam saldı, Çuvaşların böyle bir özelliği yoktur; İdil Bulgarlarının süslemeleri sebze ve tarladır, Çuvaşlarınki ormandır. Hakimcanov'a göre yazıtlarda kullanılan dil ölü bir dildir. Yani İdil Bulgarcası ölmüştür, Bulgarlar mezar taşlarına atalarının dilini bitimiştir.^{[26]test56638. «ДУСЛЫК». 26 Ekim 2020.} Fakat yazıtlardaki sözlerin tek tip olmamasından, çeşitli sözlerin birçok varyantı olduğundan (sıklıkla čiyeti "yedi" fakat čiyeči, čeči, četi, vs. de; sıklıkla eti "idi" fakat eči de; erne, irne ve erni "hafta"^{[2]Tekin, Talât. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcası. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1988.}), diğer araştırmacılar tarafından yazıldığı dönemde yaşayan bir dil olarak kabul edilir.^{[4]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 1-8, 25-30, 68-70, 83.}

Çuvaş asıllı araştırmacı V. Dimitriyev'e göre ise Çuvaşlar İdil Bulgarlarından kalan bütün gelenekleri devam ettirmektedir. Evlerinin nehir kenarına yapılması ve şekli, giysi ve araç-gereçler isimleriyle birlikte Bulgarlarınkiyle tamamen aynıdır. Tatarlar ve Başkırtlar bunları Bulgarlardan aldığından bu miraslar onlarda da mevcuttur.^{[27]Dimitriyev, V.. Neslimiz nereden geliyor? (Çuvaşların kökeni). Ocak-Şubat 1991.}

Çuvaş-Bulgar ve Tatar-Bulgar teorisini savunan yazarlar birbirlerini Hristiyan misyonerliği ve İslam misyonerliği yapmakla bilimi yanılttığı yönünde suçlamaktadır. Bir taraf bir tarafı Tatarları işgalci müslümanlar olarak gördüğü için Ortak Türkçe yazıtları inkâr etmekle^{[28]Как булгаро-татаристы объясняют чувашеязычные эпитафии?. 23 Nisan 2020.}, diğer taraf diğer tarafı Çuvaşların ve atalarının pagan kalıntılarını inkâr etmekle suçluyor.^{[29]Язык Эпитафий Волжских Булгар. Aleksandr Nevskiy (Savdiyar İreklex), 28 Mayıs 2021.}

Ayrıca bakınız

• Bulgar Mezar Taşları

• Tuna Bulgarcası