Turkipedia
Menü
Giriş yapHesap oluştur 

Harezm Türkçesi

İçindekiler4
  1. Tarihçe
  2. Dönem
  3. Eserler
  4. Ses bilgisi
  5. Biçim bilgisi
  6. İsim çekimleri
  7. Eylem çekimleri
  8. Kaynakça

Harezm Türkçesi, Türk dilinin tarihinde konuşulmuş ve yazılmış olup Karahanlı Türkçesi sonrasında gelen tarihî dönemlerinden biridir.

Tarihçe

Dönem

Ceyhun’un Aral Gölü’ne döküldüğü bölgede yer alan Harezm, 11. yüzyıl başlarında Gaznelilere bağlı bir vilayet idi. Buraya tayin edilen valilere Harezmşah deniliyordu. Harezmşahlar sülalesi, Oğuzların Beydili boyundan Anuş Tigin ile başlar. Anuş Tigin’in oğlu Kutbüddin Muhammed 1097-1127; onun oğlu Atsız 1127-1156; onun oğlu İl Arslan 1156-1172 yılları arasında Harezm’i idare etti. İl Arslan 1157’den itibaren bağımsız Harezmşah Devleti’nin yöneticisi idi. 1172-1200 arasında İl Arslan’ın oğlu Sultan Tekiş, 1200-1220 arasında da onun oğlu Harezmşah Alâeddin Muhammed ülkeyi yönetti. Harezmşahlar Devleti’ne Çengizliler son verdiler.[1]Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3

İslamiyet'in ilk zamanlarında Harezm'de konuşulan dil, aslında İrani olmakla birlikte diğer İran lehçelerinden çok farklı olan Harezm lehçesi idi .. XI.. yüzyılda baş­layan Harezm'in Türkleşmesi hadisesi, XIII. yüzyıla kadar devam etmiş ve Harezm ile ona bağlı bölgelerde yeni bir yazı dilinin kuruluşu, bu Türkleşmesinden sonra gerçekleşebilmiştir.. Harezm'in Türkleşmesinde özellikle Oğuzlar ve Kıpçaklar çok önemli bir rol oynamışlardır. Ayrıca Kalaçlar, Kimekler, Bayavutlar, Kangılar ve birtakım göçebe Türk aşiretleri de bu hususta etkili olmuşlardır.. Bölgenin Türkleşmesinde rol oynayan bu unsurlar, bölgenin kendine has lehçesini de oluşturmuşlardır .. Bu lehçe, Karahanlı yazı dili ile bağlantılı ve Oğuz, Kıpçak, Kanglı ve diğer boyların lehçelerinin karışımı ile oluş­muş Harezm Türkçesi'dir.[2]Gülden,YÜKSEKKAYA,"HAREZM TÜRKÇESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ İLE YAZILAN ESERLER ",Türkoloji Makaleleri

Bu siyasi oluşumların sonucunda Harezm, Türkleşti ve 12. yüzyılda bir kültür merkezi olarak sivrildi. Çengizliler ve Altın Ordu çağında da bu durum devam etti. Altın Ordu çağında (1241-1502) Harezm, Aşağı Seyhun boyları, İdil’in Hazar’a döküldüğü yerde bulunan başkent Saray başlıca kültür merkezleriydi. Harezm Türkçesine ait eserler işte bu kültür muhitinde yazıldı.[1]Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3

Eserler

Döneme dair eserler şu şekilde sayılabilir:

Ses bilgisi

Dönemin ayırt edici özellikleri şu şekildedir:

1- İlk hecedeki kapalı /ė/ ünlüsünün korunması: bėr-, ėkki, kėçe, vb. Eckmann, Harezm Türkçesindeki /ė/ ve /i/ nin durmadan değişip durduğunu belirtir ve sadece Nehcü'l Feradis'te /ė/ ünlüsünün hakim olduğunu aktarır. Togan bu duruma sebep olarak /ė/ nin edebi lehçede ى ile yazılmasına mahalli ağızda ise üstün ile gösterilmesine bağlar (Togan, 1928: 344) Bazı araştırmacılar /ė/ ünlüsünün Eski Türkçeden beri var olduğu görüşündedir.

2- Çift dudak /w/ foneminin korunması: yawlak “kötü, fena”, yawız “kötü”, tewe “deve”, suw “su” vb.

3- /ḏ/ foneminin korunması: aḏak “ayak”, aḏır- “ayır-“, eḏgü ”iyi” vb.

4-Yuvarlaklaşmalar: a) Sözcük tabanında: soğık>soğuk, yavız>yavuz b) iyelik eklerinde: evüm “evim”, nefsümüz “nefsimiz” c) İlgi durum ekinde: İslamnun “İslamın”, d) Zarf-fiil eki –p'den önce: tapup “bulup”, evüp “acele edip”. e)Yapım eklerinde: edepsüz, “edepsiz”, hisabsuz “sayısız”, sevüg “sevi, sevgi” vb.

5-Çıkma durum ekinin korunması: börüdin “kurttan”, saçındın “saçından”, yüzindin “yüzünden”

6- Harezm Türkçesinde büyük ünlü uyumu korunmuştur.

7- İkizleşme olayı vardır: iki > ėkki, tokuz > tokkuz, sekiz > sekkiz

8- /ġ/ sesi boğaz /h/’sine dönüşür: oġşa > ohşa, yaġşı > yahşı

9- Ön seste /y/ korunmuştur: yıraḳ “uzak”, yıgaç “ağaç”.https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/86113

Biçim bilgisi

İsim çekimleri

İsmin Hâlleri

İlgi durum eki, +ng, +nIng, +nUng sözüm+nüng, köngli-ning, atalar+ı+ng dini.

Yükleme hâli, +n, +nI ekleriyle oluşturulur. altun+nı, bahadurluk kılıçı-n, birinin boynı+nı, can+ın yulandı.

Yönelme hâli, gA, kA, A biçiminde görülmektedir. Özellikle üçüncü tekil kişi ve üçüncü çoğul kişiden sonra -ngA şeklinde geldiği de görülür. aklım+ka sordum, bakıp dervişleri+n+e, ev+i+nge, yanıng+ga, ol öz+i+n+e kıldı efgan, öngi+nge.

Bulunma Hâli Kalın sıradaki sözcüklerde +da, ince sıradaki sözcüklerde +de ile sağlanır. Birkaç örnekte +tA görülür. alnı+n+da bir arık akar, hak taala katı+n+da, kızlar arası+n+da şirin, kim devlet+te bolgay.

Ayrılma Hâli +dIn şekli daha sık görülmekle birlikte +dAn şekli de vardır. atıng+dın, felek+din bu ameler, kılıç+ı+n+dın, ivüm+din kopt, yalını+dın yarattı, yavuz yoldın.

Eşitlik Hâli Kalın sırada +ça, ince sırada +çe ekiyle oluşturulur. Sözcüğü bazen sıfat bazen de zarf yapar. şirin+çe şirin, songung+ça, sözüngüz mikdarı+n+ça turur, tag+ça esir tig şahzade song+ça barırdı.

Vasıta Hâli +lA ve +n ekiyle oluşturulur. Eklendikleri isimleri zarf yaparlar. Kalıplaştığı örnekler de mevcuttur. taat bir+le keçürür, taat kılır tün kündüz+ü+n, bu mang+la kayu bir yirde kilürler, biri toklukda ölmiş biri açı+n.

Yön Gösterme Hâli +gAr, +gArU, +rA, +aru, +karu biçimlerinde görülür. gül öz+re müşk saçmakıldı adet, nökerler il+gerü tırtıp, toldı bu uçmak iç+re hur, bahadırlar bakıp baylar sın+garu.

Soru Hâli +mU ile yapılır. hak mini taşdın mu yarattı, hayal mu irdi yoksa tüş mü yordum.

Eylem çekimleri

Basit kipler

Anlatılan Geçmiş Zaman Çekimi

Eylemin yaptığı işin geçmişte yaşanmış başkasından naklen bildirir, -mIş isi-m-fiil eki ile çekimlenir. otur-mış sen, otur-mış, tök-miş, yitür-mişyıgıl-mışlar, turuk-muşlar

Dilek Kipleri:

Dilek - İstek Çekimi

Şart Çekimi

Birleşik kipler

Birleşik çekimler er-/ir- ve i- ile yapılsa da sıklıkla ir- tercih edilir.

  • -aydım ekiyle birinci tekil kişide istek kipi çekimlenir: uy-aydım

class="wikitable" |+ Birleşik Şart Çekimi !colspan="6"| Geniş Zamanın Şartı |- ! ! colspan="2"|İkinci Tekil Kişi ! Üçüncü Tekil Kişi |- |colspan="2"| Ek | -Ur irseng, -r irseng, -Ar irsengKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -Ar irse, -r irseKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 |- |colspan="2"| Örnek | işit-ür irseng, izde-r irseng, tile-r irseng | kökür-er irse, iski-r se, işit-ür erse class="wikitable" |+ Görülen Geçmiş Zamanın Şartı |- ! ! colspan="2"|Birinci Tekil Kişi ! İkinci Tekil Kişi ! Üçüncü Tekil Kişi ! Birinci Çoğul Kişi ! Üçüncü Çoğul Kişi |- | colspan="2"|Ek | -dImsA, -dIm irse, dUm irse Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -DIngsA, -dıng erseKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -Dı erse, DIsAKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=162 | -dUk irseKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163 | -DIlAr irse Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163 |- | colspan="2"|Örnek | telür-düm irse, kil-dim irse, kıl-dımsa, ay-dım erse, kör-düm irse | tart-tıngsa, sal-dıngsa, fermanla-dıngsa, gıl-dıng erse | işit-ti irse, ay-dı erse, bol-dısa, küse-di erse, aç-tısa, sol-dısa, tik-tise, tap-tısa | tile-dük irse | usan-dılar irse, kir-diler erse, başla-dılar erse, ay-dılar erse

Bildirme çekimleri

sütun-başla sütun-2

Olumlu bildirmeler

  1. ir- fiiliyle yapılanlar: az irür, ehl irürler, tangırkar irdiler, çırag irdim, ot irseng, Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163

  2. i- fiiliyle yapılanlar: bar irdi, bar irse, şakird idük, bar irse, bar irdi,(bardı), şah isengKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=163

  3. tur- fiiliyle yapılanlar, şimdiki zamanı anlatırlar ve tur- fiilinin geniş zamanı alınarak yapılır: bu turur, telim artuk turur, nidin turur, köp-tür, bar-dur, tanuk-tur, Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164

  4. Şahıs zamirleriyle yapılanlar: men ol kuş men, aşık-men, azad biz, yırak biz, ay ol

  5. Fiilsiz yapılanlar:

  6. bar: çiçekler bar, ni bar, ragbetim barKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164

  7. kerek: başlıg kerek, idimke bütse kerekKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164

  8. yig: ölmek yig, cihandın yig, almasang yigKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=164

  9. Zarf fiil hâlleri:

  10. -ken: çiçek ir-ken, devleti bar ir-ken, işret içre ir-kenKdş|Hacıeminoğlu|1997|s=165

sütun-2

Olumsuz bildirmeler

  1. ir- fiiliyle: yüreklig irmez, kişilik irmez, konak irmez sen, Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=165

  2. i- Fiiliyle: ferhad imez sen, toprak imez, kuş imez men Kdş|Hacıeminoğlu|1997|s=165

  3. yok ile yapılanlar: bir şeki yok, yol yok, hiç yok

Kaynakça

  1. 1.Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 369. ISBN 978-975-338-589-3
  2. 2.Gülden,YÜKSEKKAYA,"HAREZM TÜRKÇESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ İLE YAZILAN ESERLER ",Türkoloji Makaleleri turkolojimakaleleri.page.tl
  3. 3.Harezm Türkçesine Ait Bilinmeyen Bir Satır Arası Tercüme: Taŋsuḳnāme-i İlḫānî. Belleten, 2021, s. 31-52. dergipark.org.tr
  4. 4."Harezm Türkçesinin İdil Boyunda Devamı ve Nasîhatü’s-Sâlihîn". (Ed. Yaşar Şimşek), Akçağ Yayınları, 2021, s. 373-404. academia.edu
  5. 5.Onur, Samet. HAREZM TÜRKÇESİ ÖZELLİKLERİ GÖSTEREN SIFATÜ’L-KIYÂMET RİSALESİ VE HAREZM TÜRKÇESİ ÜZERİNE YENİ BİR TEORİ. 1 Aralık 2021, s. 907-946. dergipark.org.tr
  6. 6.https://www.academia.edu/37867297/Harezm_T%C3%BCrk%C3%A7esiyle_Yaz%C4%B1lm%C4%B1%C5%9F_Dini_Bir_Risale academia.edu
  7. 7.http://www.altaist.org/home/confessions/sertkaya-aysegul/a-yearbook-written-in-khorezmian-turkic-language-which-describes-the-characteristics-of-12-years-of-the-calendar-with-12-zodiac-animals/ altaist.org
  8. 8.KÖPRÜLÜ, M. F. (1928). “Harezmşahlar Devrinde Bir Türk Lisancısı: Mehmed bin Kays ve Eseri”, Türkiyat Mecmuası, C. 2, s. 441-444.