Çuvaşça

Çuvaşça (Çuvaşça: чӑвашла / çăvaşla), Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem Türki dillerden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmî dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.

Çuvaşça diğer Türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. Öyle ki, diğer Türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, Çuvaşça için bu geçerli değildir. Hatta, dil bilimciler tarafından ilk olarak bir Fin-Ugor dili olduğu sanılmıştır.^{[1]Chuvash language. Encyclopedia Britannica.} 13. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü Tataristan'da yoğunlaşan, İdil Bulgar kitabelerinde Çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır.^{[2]Erdal, Marcel. Die Sprache der wolgabolgarischen Inschriften. Harrassowitz Verlag, 1993, s. 5.}

Bazı akademisyenler Çuvaşça'nın diğer Türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski Bulgar dilinin Hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş Oğur öbeğinin Türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine Hun-Bulgar veya Hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.^{[3]Ramer, Alexis Manaster. Proto-Bulgarian/Danube Bulgar/Hunno-Bulgar Bekven.}^{[4]PRITSAK, OMELJAN. The Hunnic Language of the Attila Clan. Harvard Ukrainian Studies, 1982, s. 428-476.}

Volga dirseğindeki Kazan'da, ileride -Tatarlar ve Başkırlar arasında dağılmış olarak- Volga ve Ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli Türk halklarından biri olan Çuvaşlar (Çavaş) yaşar. Hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre Çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: Kozmodem'jansk, Çeboksary, Jadrin ve Kurmyş kasabalarında Yukarı Çuvaşlar (viryal < *üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve Aşağı Çuvaşlar (anatri < *enet ôegi ? 'aşağıda [Volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa Volga kıyısı dağları boyunca Cyvil'sk'den, Tetyuşi üzerinden Ul'janovsk (eski Simbirsk, Step Çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki Step Çuvaşları önemle kaydedilmelidir.^{[5]J.BENZİNG,"ÇUVAŞÇA",Türkoloji Makaleleri}

Yazı sistemi

unicode|а, ӑ, бӑ, вӑ, гӑ, дӑ, е, ё, ӗ, жӑ, зӑ, и, йӑ, кӑ, лӑ, мӑ, нӑ, о, пӑ, рӑ, сӑ, ҫӑ, тӑ, у, ӳ, фӑ, хӑ, цӑ, чӑ, шӑ, щӑ, хытӑлӑхпалли, ы, ҫемҫелӗхпалли, э, ю, я

a, bă, vă, gă, dă, ye, yo, jă, ză, i, yă, kă, lă, mă, nă, o, pă, ră, să, şă, tă, u, ü, fă, hă, tsă, çă, şă, şçă, hıtălăhpalli, ı, şemşelĕhpalli, e, yu, ya

Ses bilgisi

Ünsüzler

Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

Ses evrimi

Günümüzde diğer Türkî dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:

Ş>L dönüşümü: “Taş” sözcüğündeki ş, “l” sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.)

Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir.

A>U dönüşümü: Örneğin “at” sözcüğü Çuvaş Lehçesinde ut şeklindedir.
Z>R dönüşümü: Örneğin “biz” kişi zamiri Çuvaşçada ebir şeklindedir.

Örnekler: Türkiye Türkçesi “sekiz”, Çuvaşçada sakăr. “Siz” kişi zamiri Çuvaşçada “esir”. “Buzağı” sözcüğü Çuvaşçada “păru”

D>R dönüşümü: Örnekler: “ayak” sözcüğünün eski Türkçesi “adaq/azaq” şeklindedir. Çuvaşçada “ayak” sözcüğü a'nın u'ya, d'nin y'ye ve k harfinin yumuşak g'ye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adaq/azaq>urak>urağ>ura. Çuvaşçada “ura” ayak anlamındadır.
Koymak sözcüğünün eski Türkçesi (kod-) şeklindedir. Bugünkü Çuvaşçada o'nun u'ya, k'nin de sert h (x)’ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir.
T>Ç dönüşümü: Bazı sözcüklerde olmayabilir. Bu değişime şu örneği verebiliriz: “taş” sözcüğünün Çuvaşçası çul şeklindedir. Bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin Çuvaşçası (tul-) şeklindedir.
K>Y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. Bazı sözcüklerde vardır: “kan” sözcüğünün Çuvaşçası “yun” şeklindedir.

Metin örnekleri

Diğer Türk dilleri ile karşılaştırma

Aşağıdaki tablo, Şaz grubuna ait Türkçe ile Tatarcanın Lir grubuna ait Çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir:^{[6]Ármin Vámbéry, Das Türkenvolk in seinen Ethnologischen und Ethnographischen Beziehungen - 1885} <div> <li style="display: inline-table;"> class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Çuvaşça ! Tatarca ! Türkçe |- | amak emek emek |- | ala elek elek |- | ala el el |- | ada öt, öd ötmek |- | ar ir, er er |- | ojir ajir ayır |- | şidik tişük açık |- | şina sinek sinek |- | hir kız kız |- | sir cer yer |- | bü büke büğet |- | haşpa çapka şapka |- | ças kaş kaş |- | pa bav bağ |- | chol kol kol |- | kibe kebi giysi |- | puş baş baş |- </li> <li style="display: inline-table;">

class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Çuvaşça^{[6]Ármin Vámbéry, Das Türkenvolk in seinen Ethnologischen und Ethnographischen Beziehungen - 1885} ! Tatarca ! Türkçe |- | halha kolak kulak |- | asajak asak asık |- | tuvı türe tören |- | hora kara kara |- | Tora Tänri Tanrı |- | tatla tatlı tatlı |- | sjok yuk yok |- | kümül kömiş gümüş |- | iltin altın altın |- | hunazam janım canım |- | oj ay ay |- | gon kün gün |- | jon kan kan |- | kisne kiçi küçük |- | sjül jüle yüksek |- </li> <li style="display: inline-table;">

class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Çuvaşça ! Tatarca ! Türkçe |- | sjoradan jaratan yaratan |- | con jan can |- | kebe kiyim kebe, giysi |- | pül böl böl |- | jit it it(köpek) |- | ter tür tür |- | sjülen jilan yılan |- | asşi jasatşi yaşatıcı |- | sil jel yel |- | sjüren - süren |- | ijis aş yiğiş/yemek |- | ij eb ev |- | az ad ad |- | jomzja kamcı kamcı(şaman) |- </li> <li style="display: inline-table;"> class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! Çuvaşça ! Tatarca ! Türkçe |- | kür köz güz |- | anne ana anne |- | kör köz göz |- | atte ata ata |- | kin kilen gelin |- | here jörek yürek |- | vilim ölüm ölüm |- | voda odun odun |- | vurz vuruş dövüş |- | vuru uri uğru |- | vot ot od |- | kvak kök gök(mavi) |- | ivil oul oğul |- | ivis auş avuç |- | awlanas ewlenmek evlenmek |- | biras birmek vermek |- | bolas bolmak olmak |- </li> </div>

Sayılar

Div sütunu|cols=5|small=yes

1 - pĕrre
2 - ikkĕ
3 - vişşĕ
4 - tăvattă
5 - pillĕk
6 - ulttă
7 - şiççĕ
8 - sakkăr
9 - tăhhăr
10 - vunnă
11 - vunpĕr
12 - vunikkĕ
13 - vunvişşĕ
14 - vuntăvattă
15 - vunpillĕk
16 - vunulttă
17 - vunşiççĕ
18 - vunsakkăr
19 - vuntăhhăr
20 - şirĕm
30 - vătăr
40 - hĕrĕh
50 - allă
60 - utmăl
70 - şitmĕl
80 - sakărvunnă
90 - tăhărvunnă
100 - şĕr
1000 - pin

Div sütunu bitiş

Kişi zamirleri

Div sütunu|cols=2|small=yes

Ben: Epĕ (Эпĕ)
Sen: Esĕ (Эсĕ)
O: Văl (Вăл)
Biz: Epir (Эпир)
Siz: Esir (Эсир)
Onlar: Vĕsem (Вĕсем)

Çuvaş dili hakkında yapılan araştırma eserleri

Nikolay Aşmarın - Çuvaş dili sözlüğü