Bulgar Mezar Taşları

Bulgar Mezar Taşları, Bulgar Mezar Kitabeleri ya da Bulgar Anıtları, Altın Orda'nın Bulgar Ulusu'nda sınırları içerisinde Moğol hakimiyeti sonrasında bulunmuş 13-18.yy.lardan kalma mezar kitabeleridir.^{[1]Мухаметшин Д. Г., Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники города Булгара Архивная копия от 7 мая 2021 на Wayback Machine. Казань: Таткниго- издат, 1987. 128 с. (См. также на другом электронном ресурсе Архивная копия от 15 сентября 2023 на Wayback Machine — сайт Чувашского государственного институьта гуманитарных наук)} Bölgede bulunan mezar kitabelerinin çoğunluğu 13. ve 14. yüzyılda Kazanka nehrinin güneyinde, daha yoğunluklu olarak da Kama nehrinin güneyinde ve İdil nehrinin güney kıyılarında, yoğunlaşırken, 15. ve 16. yüzyıllardan kalan yazıtlar Kama nehrinin kuzeyinde, daha yoğunluklu olarak da Kazanka nehrinin kuzeyinde ve Zöye nehrinin batısında yoğunlaşmaktadır. 13.-14. yüzyıllardan kalan Türkçe yazıtlar çoğunlukla İdil Bulgarcasında kaleme alınmışken, 15-16. yüzyıllardan kalan yazıtlarda İdil Bulgarcasına rastlanmaz, hepsi Eski Tatarcada yazılmıştır.^{[2]Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132}

Yazıtlar Arap yazısıyla yazılan Müslüman mezar kitabeleri ile Ermeni yazısıyla yazılan Ermeni mezar kitabeleri olarak ikiye ayrılmaktadır. Müslüman mezar taşları yaklaşık 400 kadarken, Ermeni mezar taşları 5 tanedir. Müslüman mezar taşları 13. yüzyılın son çeyreğine kadar yalnızca Arapça yazılmıştır, ancak 13. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Arapçaya ilaveten Türkçe yazılmış metinler de görülür. En erken Türkçe metinler Lir Türkçesinde yazılmış olmakla birlikte, 1310'lu yıllardan itibaren Şaz Türkçesi ile yazılmış metinler de kendini göstermeye başlar. Erdal'ın tarih okumasına göre 1361 tarihli İdil Bulgarcası yazıt, Lir Türkçesi ile yazılmış son yazıttır. Bu tarihten sonra bölgede uzun süre yazıt yoktur, var olan az sayıda yazıt da Eski Tatarcada kaleme alınmıştır.^{[2]Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132}Taşlara Bulgarca metinler kazınması, bir kültür ve ticaret merkezi olan İdil Bulgar devletinde ve Bulgar Ulusu'nda Arap harfli bir Bulgar yazınının varlığını düşündürür. Ancak günümüze ulaşan Arap harfli Bulgarca bir eser olmamıştır. Arkeolojik kazılarda Moğol istilası önceki dönemde bulunan eşyaların üzerinde Arapça harici bir Bulgarca yazıt tespit edilememiştir: İdil Bulgarları kendi dillerini yazarken Runik alfabe kullanıyordu ve kendi dillerini Arap alfabesi ile nasıl yazacaklarını bilmiyordu yahut gerek duymuyordu.^{[3]Гамирзан, Давлетшин. Булгарская письменность. (Раннебулгарский и домонгольский периоды). 2008, s. 23-32.}

Müslüman mezar taşlarının dili

Müslüman kitabeler Arapça, İdil Bulgarcası ve Eski Tatarca olmak üzere üç ayrı dil içermektedir. 13.yy.da Arapça ile başlayan yazıt geleneği İdil Bulgarcası ile devam etmiş, çok geçmeden de yerini Eski Tatarcaya bırakmıştır. 1311 tarihli yazıt Arapçayla, Şaz Türkçesiyle ve Lir Türkçesiyle yazılmış üç dilli bir mezar kitabesidir.^{[4]Чеченов А. А. Опыт историко-генетической интерпретации феномена параллельного функционирования джокающих и йокающих идиомов в среднем Поволжье (по материалам языков эпиграфических памятников XIII—XIV веков с территории Булгарского улуса Золотой Орды) Архивная копия от 17 декабря 2023 на Wayback Machine // Чувашская письменность: история и современность: Материалы международной научно-практической конференции, 17 июня 2011 г., Чебоксары / Отв. ред. Э. Е. Лебедев. Чебоксары: Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2012. (Страницы в ссылках указываются относительно доступного интернет-ресурса)} Bazı yazıtların bir Türkçe yüzü bir de Arapça yüzü bulunur.

Lir Türkçesi ile yazılmış metinlere farklı adlandırmalar yapılmıştır. Orta Bulgarca^{[5]Ахметьянов Р. Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. «Наука», М., 1978. — С.8.} veya Volga Bulgarcası denilmiştir. Eski Çuvaşça^{[6]Левитская Л. С. Л 37 Историческая фонетика чувашского языка: монография Архивировано 29 марта 2022 года. // Л. С. Левитская; науч. ред. и авт. предисл. и примеч. П. Я. Яковлев; Чувашский государственный институт гуманитарных наук.- Чебоксары: ЧГИГН, 2014.- 320 с. — С.276 (см. также примечание 31, С.317)} ve Orta Çuvaşça diye dahi adlandırılmıştır.^{[7]Rodionov Vitaly Grigorievich, TATAR VE ÇUVAŞ FOLKLORUNUN BAZI TÜRLERİNDE GENEL VE ÖZEL HAKKINDA. // Tatarlar ve Çuvaş — bir ağacın dalları: Tüm Rusya Bilimsel ve Pratik Konferansının Malzemeleri (Cheboksary, Kazan, Ekim 7—8, 2021) Arşivlenmiş 11 Şubat 2022. /comp. ve resp. ed. G. A. Nikolaev, R. R. İshakov; adını taşıyan Tarih Enstitüsü. Ş. Marjani AN RT; CHGIGN. — Kazan—Cheboksary: Yeni Zaman, 2021. — 432 s. — S.401.}

Şaz Türkçesi ile yazılmış metinlere ise Volga Türkçesi denilmiştir.^{[8]Muhammetşin, D. G. (2008). Tatar epigrafik anıtları: Bölgesel özellikler ve etnokültürel varyantlar (Arkeoloji Evraziya Stepler Serisi, Sayı 6). Kazan: Tataristan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi, Ş. Mercani Tarih Enstitüsü.} Ayrıca Tatarca olarak da anılmıştır.^{[9]Мухаметшин Д. Г. Юсупов и проблемы татарской эпиграфики. Архивная копия от 15 сентября 2023 на Wayback Machine // Поволжская археология. 2014, №4(10)} Yusupov'a göre Yeni Bulgarca, Aşmarin'e göre ise Çağataycadır.

Yazıtlar

13'üncü yüzyıl

Erken dönem yazıtlarda kûfi yazı biçimi yaygındır. Yine erken yazıtlarda sayıları rakamlarla yazmak tercih edilirken, 13.yy.ın son çeyreğinden başlayarak sayılar Arap harfleriyle yazmaya başlanır. Bu dönemde Ortak Türkçe yazıtlara rastlamayız. Yazıtlar Arapça ya da Volga Bulgarcasında yazılmıştır, ancak Volga Bulgarcası yazıtlar da sistematikleşmemiştir. Volga Bulgarcası yazıtlarda kullanılan dil oldukça sadedir.

Arapça örnek yazıtlar

İlk örnekte yıl rakamlarla verilmişken, ikinci örnekte yıl harflerle verilmişir. Her iki Arapça yazıt da edebi açıdan oldukça zengindir.

“هُوَ الحَيُّ الَّذِي لاَ يَمُوتُ, هٰذِه رَوْضَةُ المَخْدَرَةِ, المُنَوَّرَةِ الشَّرِيفَةِ الكَرِيمَةِ, العَا ... العَا[نِيَه] العَالِمَةِ الرَّا, [قِيَه] ال... اِلَى, رَحِمَهَا اللهُ وَ عَفَرَانُهُ, الحَيُّ اَمَك بِنْتُ اِسْمَاعِيل بْن, مَحمُود بْن مَنْصُور البُلْغَارِي, تُوُفِّيَتْ فِي السَّادِس عَشَر مِنْ شَهْرِ رَبِيعِ, الاَوَّل مِن شُهُورِ, سَنَة٦٨٤”

Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir. Bu, örtülü, iffetli, nurlu, şerefli ve cömert hanımefendinin bahçesidir. [...] ibadet eden, temiz, bilgili, faziletli bir kadındı. Allah ona rahmet etsin ve günahlarını bağışlasın. Bu kabir, diri İsmail'in kızı Emek İlçi'ye aittir; Mahmud bin Mansur el-Bulğari'nin soyundandır. Rebîülevvel ayının on altısında, 684 yılında vefat etmiştir.

“هُوَ الحَيُّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَ كُلُّ حَيٍّ سَيَمُوتُ, هٰذِهِ رَوْضَةُ السَّيِّدَةِ السَّتِيرَةِ الصَّالِحَةِ, الصَّائِمَةِ الصَّدُوقَةِ الْكَرِيمَةِ الْمَنْشُورَةِ, الْمُخَدَّرَةِ الْمُطَهَّرَةِ الرَّاكِعَةِ السَّاجِدَةِ, فَاتِحَةِ الْخَيْرَاتِ نَتِيجَةِ السَّعَادَاتِ, مَنْبَعِ الْكَرَامَاتِ تَاجِ النِّسَاءِ فِي الْعَالَمِينَ, صَبْرُ إِيلْبَى بِنْتِ بُورَاش بَكْ, قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهَا وَ نَوَّرَ ضَرِيحَهَا, اَللَّهُمَّ ارْحَمْهَا رَحْمَةً وَاسِعَةً تُوَفِّيهَا, اِلَى رَحْمَةِ اللَّهِ تَعَالٰى فِي الرَّبِيعِ, مِنْ شَهْرِ جُمَادَى الْآخِرَى سَنَةَ, تِسْعِينَ وَ, سِتِّمَائَةٍ”

Türkçe çevirisi: O, ölmeyen diridir; her canlı ise ölecektir. Bu, örtülü, iffetli, salih (iyi, dindar) hanımefendinin bahçesidir. O, oruç tutan, doğru, cömert ve herkese faydalı olandır. O, korunmuş, temizlenmiş, rükû eden, secde eden kadındır. Hayır kapılarını açan, mutlulukların ürünü olan, kerametlerin kaynağı, kadınların tacı olan, âlemlerde sabırlı İlbey, Burâş Bey'in kızı Sabar'dır. Allah onun ruhunu mukaddes kılsın ve kabrini nurlandırsın. Allah'ım! Ona geniş bir rahmet ver ve onu bütünüyle bağışla. İlkbaharda Cemâziyelâhir ayında altı yüz doksanda Allah'ın rahmetine kavuştu.

Bulgarca örnek yazıtlar

En erken İdil Bulgarcası yazıt Hicri 680 (1281/1282) tarihli yazıttır. Bu yazıtta ilk kez, şecere kısmı yeterince okunaklı olmamakla birlikte, ölen kişinin şeceresi ve ölüm yılı Bulgarca olarak verilmiştir. Bu yazıttan sonraki en erken Bulgarca yazıt, çift yüzlü olan Hicri 25 Rabiulahir 686 (9 Haziran 1287) tarihli Suvarlı Yunus'un kitabesidir. Bu yazıtta ise yıl, ay ve gün tam olarak belirtilmiş olup, okunması güç olsa da ölen kişinin yaşı da şecereyle birlikte verilmiştir. Bu yazıttan sonra Hicri 687 (1288/1289) tarihli isimsiz yazıt tarihi en eski üçüncü İdil Bulgarcası yazıttır:

“هجرةران الط, جور سكر وان جياتش, جال كوان ات”

“Hicretren altı cü:r sekir wân cyetiši câl küwen eti.”

Türkçe çevirisi: Hicretten (sonra) altı yüz seksen yedinci yıl gün idi.

Bu üç yazıttan sonra, Hicri 690 yılında pek çok yazıt görmeye başlarız. Bu tarihte genelde (fani) dünyadan (baki) ahirete göçtüğü/gittiği hicretten kalıbı ile ölen kişilerin ölüm tarihleri ifade edilmiştir.

“د[نيا] ر[ا]ن كوال[ج]س, اَخِرَةَ بَطُوى هِجْرَةْ, رانْ الطِجُورْ طُخُورْ, وَانِم جَال شعْبان ايخِ بلجِ, كُوَانْ اتِ اللهْ رَحمَ[ة], طَنْطُرْمَ حو بلج”

“Dinyâran köwelcse, aḥirete batuwi hicret, ren altıcü:r toxûr, wânım câl Şa'ban ayxi balcı, küwen eti. Allah rahmat, tantur-ma ḥo balcı”

Türkçe çevirisi: Dünyadan göçüp ahirete vardığı hicretten (sonra) altı yüz doksan yıl Şaban ayı baş gün idi. Allah rahmet eylesin! Kendi başı.

Çok yüzlü yazıtlar

Bir yüzü Arapça ve bir yüzü Bulgarca yazılmış ve ilk kez Fakhrutdinov (1997) tarafından yayınlanmış sülüs tipi kitabe,^{[10]Mukhametshin, D. G. (2016). Memorial epigrafika goroda Bolgara [Bolgar şehrinin anıtsal epigrafisi]. S. G. Boçarov & A. G. Sitdikov (Der. & Ed.), Miras – Nasledie. Cilt 1. Tataristan – Kırım. Tataristan ve Kırım’da Tatar kültürünün incelenmesi: 1923–1929 yılları arasında Bolgar şehri. ООО «Aster Plus».} 9 Haziran 1287 yılında dikilmiştir ve Bulgar dilli yüzü Arapça yüzünün çevirisi olup diğer yazıtlara kıyasla içerik açısından zengindir.

“[هو الحى الذى لا يموت], هذا [مرقد ال هد مزلوم المشايخ و محلي], عبد جي هز المسفير الطابو يونس بن محمود بن, …مر ف الله توفي, …وافات حد عا, [عفر و عفرنه رحمة الله], حمسو و سمنين في ربيعو]الاحرسنه [ست سمانون] و ستمایه]”

“[Huve’l-hayy ellezî lâ yemût], Hâzâ [merkad el-hed mazlûm el-meşâyih ve mahallî], Abd ci haz’es-sefîr et-tâbû Yûnus bin Mahmûd bin, … merfe Allah tevaffî, … vefât had â‘â, [A‘fer ve a‘ferneh rahmetullah], [Hamsû ve semânîn fî Rebî‘uhu] el-âhir senet [sitt semânûn] ve sittemâyeh”

Türkçe çevirisi: [O, asla ölmeyen diridir.] Bu, [zalimlere karşı mazlum şeyhlerin ve mahallîlerin mezarıdır.] Bu garip seyyah, Tabu Yunus bin Mahmud bin ... Allah'ın rahmetine kavuştu. ... yaşında vefat etti. [Allah onu bağışlasın ve rahmet etsin.] Ölümü Rabiyu[levvel ayının] yirmi beşinci günü hicri altı yüz seksen altıda.

“..., تاج الد… سف… ل…, اول ادر[يس]اول محمود اول, يُونس اسوَاري بلويك رحمة, الله عَليْهَ رحمة الواسعة…[مَ]وطُي, جَال حَوُح…سنتَ خط[ىَه], وَلر الطْمُلِ جال و[فات بلتوي] كو[ن]جين, طاريج الط جور سكر وان الط, جَال ربيعالاخر ايخ جيارم بالم كون, جَلَوِخ جَلنتُوي كون كم كون, ب[ير فتيخ]ا وج قل هو الله وَ ليل وَح, جُلن الله رحمة طَنطرمَ”

“..., tac-ad-din seif..., awli İdris awli Mahmud awli, Yûnus al-Suwâriy belüwikü. Rahmatü-, l-lahi 'aleyhe rahmatu-, llahi 'aleyhi xemer elül sigär wätui, câl xawux... sente xat[na], walır altmuli câl[a] w[afâti baltuwi] kö[n]çîn, târixa altı cü:r sekir wân altı, câl rabi'-al-axir ayxı cyermi bêlim kön, calawıx calintüwi kön kem kön, b[ir fatîx]â wec qul-huallah we lil waxı, cülin Allah rahmat tantur-ma!”

Türkçe çevirisi: (Bazı kısımlar Arapça) ... oğlu İdris oğlu Mahmud oğlu Suvarlı Yunus'un mezar taşıdır. Allah'ın rahmeti üzerine olsun ve huzur nasip etsin. Yıl... yıl... altmış yaş[ında] v[efat ettiği] gü[n i]çin tarihte altı yüz seksen altı yıl Rabiyulahir ayı yirmi beşinci gün, günah^{[11]Çuvaşça ҫылӑх = günah} işlediği günki gün bir Fatiha üç İhlas [okuyunca?] Allah rahmet eylesin!

14'üncü yüzyıl

14. yüzyılda Volga Bulgar epigrafik geleneği en gelişmiş hâlini alır. Kullanılan dil daha gelişmiş ve daha edebidir. Bazı yazıtlarda şiirsel övgüler görülür. Bu dönemde kûfi ve nesih yazı biçimleri birlikte kullanılmıştır. 1310'lu yıllardan itibaren Ortak Türkçe yazıtlara da rastlanmaya başlar. İki Türkçeli yazıt dahi görülür. Yüzyılın ikinci yarısında ise yazıtlarda ciddi bir azalış meydana gelir. Volga Bulgarcası yazıtlar yerini Ortak Türkçe yazıtlara bırakmaya başlar. 1361 tarihli yazıt ise Volga Bulgarcasında yazılı son yazıt kabul edilir. Bundan sonra yazıtlara rastlansa da sıklığı azalır.

Bulgarca örnek yazıtlar

Yazıt, 1980 yılında Uspaniye kilisesi restorasyonu sırasında keşfedilmiştir. Bu nedenle Tekin, yazıtı Uspaniye Kitabesi olarak adlandırmıştır. Yazıt sağlam ve okunaklıdır. Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanmıştır:

“الحكم لله, هُوَالَحى الذِى لاَ يموت, وَكُلُ حىٍ سوَاهُ سَيمَوت, عُلَمَا سَمنَ سَوَان مَسجِد سَمنَ, عَمَارَة طَنَان اَكِل خَيرَاتلُ, الُوى بَرَكاتلُ مُون سُوَار يَالِ, عَلىِ خوَاجَه اَولِ اَترَج ..., خُواجَه اَولِ اَبُوبَكَر خُوَاجَه, اَولِ اَلِبْ خُواجَه بَلُوى كُ, دنيَاران كُوَجرُوي تَاريخَ جِيَا, تِ جُور سَكِر جَال جمَادِى الاُو, لَ آيخِ جِيرِم اكِش كُوان اَتِ”

“Al-ḥukmu li'l-lâhi, huwa-l-ḥayyi-l-lâḏi lâ-yamûtu, wa kullu ḥayyin siwâhu sayamûtu, 'ulamâ semne sevên mescid semne, 'amâret tanân ekil ḥayrâtlu, elüwi berekâtlu Mûn Suwâr yêli, [...] Ali howâce awli Atrac, howâce awli Abûbeker howâce, awli Alıp howâce belüwi kü., Dinyârân köweçrüwi târîḥa cye, ti cü:r sekir câl camâdî-l-û, la ayḥi cîrim ekiş küwen eti.”

Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Hüküm Allah'ındır. O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri seven, mescitleri inşa eden çok hayır sahibi, eli bereketli, büyük Suvar ili ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebûbekir hoca oğlu Alp hoca oğlu mezar taşıdır. Dünyadan göçtüğü tarihi yedi yüz sekiz yılı Cemazeyilevvel ayı yirmi ikinci gün idi.

Yine de dönem yazıtlarının çok azı bu şekilde yazılmıştır. Edebi övgünün yer almadığı metinler ağırlıktadır.

“الحكم لله العلي الكبير, اِليَاس اَولِ اِسمَاعيل, اَولِ مُحَمَد بَلُوي ك, رَحمَةُ اللهُ عَليهِ رَحمَةً, واسعةً تاريخَ جياتِ, جُورْ الطِشِ جال ذالقعد, ايخ إشن اَجِ جرمسَن, شِونَ بَرسَ وَلتِ”

“Al-ḥukmu li'l-lâhi-l-'aliyyi-l-kabîri, İlyâs awli İsmâ'îl, awli Muhamad belüwi kü, raḥmatu-l-lâhi 'alayhi raḥmatan, wâsi'atan târîḥa ciyeti, cü:r altışı câl ḏâ-l-qa'da, ayḥi işne eci. Cerimsen, şıwna barsa welti.”

Türkçe çevirisi: (İki satır Arapça) Hüküm yüce ve büyük Allah'ındır. İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed mezar taşıdır. Allah ona rahmet eylesin. Tarihi yedi yüz altıncı yıl Zilkade ayı içinde idi. Çerimsen nehrine giderken öldü.

Yine Uspaniye kilisesinde bulunmuş, ilk defa Mukhametşin (2016) tarafından yayınlanmış ve tarihi belli olmayan ama muhtemelen diğer Uspaniye'deki yazıtlar gibi 14. yüzyılda dikilmiş iki yüzlü yazıtın her iki yüzü de Bulgarca olmakla birlikte, ön yüzünde şecere arka yüzünde ise okunması gereken dua yer almaktadır.^{[10]Mukhametshin, D. G. (2016). Memorial epigrafika goroda Bolgara [Bolgar şehrinin anıtsal epigrafisi]. S. G. Boçarov & A. G. Sitdikov (Der. & Ed.), Miras – Nasledie. Cilt 1. Tataristan – Kırım. Tataristan ve Kırım’da Tatar kültürünün incelenmesi: 1923–1929 yılları arasında Bolgar şehri. ООО «Aster Plus».}

“رماك خوم خاج, ملك وجن بير الخمد, وج قلهوالهوليل, اله رخمة بلطرم, حلم حيم”

“Remek xum Xacı Melik weçin bîr Alhamad weç qulhu-Ala-u-lil-allahu rahmat baltur-ma! xlm xyn”

Türkçe çevirisi: Remek xum Hacı Melik için bir Fatiha (suresi) üç İhlas (suresi) rahmet olsun! (Son satır çözülemedi.)

Musa oğlu Bakşı kitabesi de tamamıyla anlaşılamamıştır.

“Bismillâhi-l-raxmâni-l-raxîmi, almawtu bâbun wa kullulnâsi, dâxiluhu kullu nafsin dâ'iqatu, lmawti Mûsı awlı Baxşî belüwi kü. Raxmatullâhi, 'aleyhim raxmatan wâsi'atan., St Artan awli Yûsuf edkr, Yehem. Allahu tiler wal, xalır kem körse waxır Fatixa surete wal...”

Eski Tatarca örnek yazıtlar

Aynı anda Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanan kitabe bir önceki övgü içeren kitabeye çok benzemektedir. Aynı ibareler Eski Tatarcada tekrarlanmıştır. Kitabe Bolshie Tarkhany şehrinde bulunmuştur.^{[12]Hakimzjanov, F. S.. New Volga Bulgarian Inscriptions. 1986, s. 173-177.}

“هوالحى الذى لا يموت, وكل حى سواه سيموت, عالملارقا تربيه قىلقان هم, الارنى سوكان مسجدلار, عمارت قىلقان وكوش حير, ... صاحبى مسكنلارنىك, سوكان خوجه وغلى, عسمان وغلى طمغاجى اب, رهىم السوارى وفات بو, لغان بو تارىخ يتى يوز اون, تورتىنجدا جماذى الاو, لى ايىنىك اون الطنج, كون اردى”

“huwa-l-ḥayyi-l-lâḏi lâ-yamûtu, wa kullu ḥayyin siwâhu sayamûtu, 'Alimlarqa terbiyye qılqan häm, alarnı sevgän mescidlär, imâret qılqan, üküş ḥäyir, sâhibi meskenlärniŋ ..., sevgän ḥoce oğlı, Osman oğlı tamğacı İb, rahim el-Suvarî vefat bo, lğan. Bu târiḥ yeti yüz on, törtüncde Cumâḏi-äl-ävvä, li ayınıŋ on altınc, küni erdi.”

Türkçe çevirisi: (İlk iki satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri eğiten ve onları seven, mescitler inşa eden eden, konutların ... seven hoca oğlu Osman oğlu damgacı Suvarlı İbrahim vefât etmiş. Bu tarih yedi yüz on dördüncüde Cemazeyilevvel ayının on altıncı günü idi.

Aşağıdaki yazıt, Eski Tatarca yazıtlarda yıl yazımında rakamların tercih edilmeye devam ettiğini göstermektedir. Yazıt övgüler bakımından oldukça edebidir.

“هوالحى الذى لا يموت, يكتلار كوركى كونكوللار اوزكى, علم لارنى اغرلاغان يتم تول, اوكسوز لارنى اسراغان موسي اوغلي, [...]التونجي شهيدالله زيارتى ترور, رحمت قيلسون رابيع الاولنك اورتاسندا, تاريخ قا ٧١٧”

“huwa-l-ḥayyi-l-lâḏi lâ-yamûtu, Yigitler körki köŋüller özegi, 'alimlarnı ağırlağan yetim tul, öksüzlerni asrağan Musı oğlı, altuncı Şahidullah ziyareti turur. [Allah], raḥmat qılsun. Rabiulevvelniŋ ortasında, tariḥqa 717.”

Türkçe çevirisi: (İlk satır Arapça) O, ölmeyen diridir. Yiğitler güzeli, gönüller özü, alimleri ağırlayan, yetim, dul, öksüzleri koruyan Musı oğlu kuyumcu Şahidullah kabridir. [Allah] rahmet eylesin. Rabiülevvel'in ortasında tarihte 717.

13-14. yüzyıla ait yazıtların konumuna göre en çok parça bulunan 6 şehri sırasıyla;^{[2]Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132}

• Bolgar şehri, Spassky bölgesi: 160 parça,

• Bolshie Atryasi şehri: 17 parça,

• Russkie Sarsazy şehri: 15 parça,

• Russkie Kirmeni şehri: 14 parça,

• Tatarskiy Kalmayur şehri: 7 parça,

• Novoe Aksubaevo şehri. 7 parça, şeklindedir.

Zakam bölgesinde dağınık olarak toplam 128 parça bulunmuştur.^{[2]Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132}14. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle de 1350'lerin sonundan itibaren, yazıtlar sürekliliğini yitirir ve yüz yıllık gelenek son bulur. Yalnızca İdil Bulgarcası bu dönemde tarih sahnesinden silinmekle kalmaz, genel olarak bölgede yazıtlar sürekliliğini yitirir. Bu Kara Veba'nın yazıt geleneği üzerindeki olumsuz etkisidir. Kara Veba bu tarihlerde bölgede yayılır ve buna bağlı sebeplerden yazıt geleneği son bulur.^{[13]Schamiloglu, Uli. “The End of Volga Bulgarian”, Varia Eurasiatica. Festschrift für Professor András Róna Tas (Szeged, 1991), 157-163.}

15-18'inci yüzyıl

14.yy.ın ikinci yarısında yazıt sayısı büyük bir düşüş yaşar. Yazıt geleneğinin sürdürülmediği bu süreç 15. yüzyıl boyunca da devam eder. 16.yy.ın ilk yarısında yazıt sayısında İdil Bulgar yazıtları dönemine denk sayılabilecek önemli bir artış gözlemlense de bu dönemden sonra yazıtlar nitelik bakımından zayıflayacak ve sayısı düşecektir. 16.yy.dan sonra taş boyutu küçülmüş ve süslemeler azalmıştır. Arapça ifadeler azalmıştır; yerel dil kullanımı, Ortak Türkçe olarak, artmıştır. Metinler kısalmış ve sadeleşmiştir. Dini ve şiirsel içerik azalmıştır. Yalnızca isim, ölüm tarihi ve kısa dua yer alır. Kazan Hanlığı dönemi yerel edebiyatın ve yazıtların sayısının arttığı bir dönem olacaktır ancak yıkılışından sonra yazıtlar önemini yitirir. Yerini daha pratik bilgi amaçlı metinlere bırakır. Bu dönemde dikilmiş yazıtları önceki yazıtların aksine daha çok Kama nehrinin kuzeyinde görürüz. 16.yy.ın ikinci yarısında yazıt geleneği tekrardan sürekliliğini yitirir ve 18.yy.a kadar yazıtların sayısında çok önemli bir artış olmadan devam eder. 17-18.yy. yazıtları Kama nehrinin kuzeyine, Zöye nehrinin batısına ve ayrıca Ağizel nehrinin doğusuna dikilmiştir.^{[2]Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132}

14. yüzyıldan sonra dikilen yazıtların konumu tarihsel perspektife uygun olarak İdil Bulgar şehirlerinden uzaktadır. İdil Bulgar Devleti yıkıldıktan sonra Kaşan Beyliği 13.yy.da Bulgar şehrini başkent alarak bölgede hüküm sürmüş, Kıpçak göçebeler bölgeye yerleşse de yerli nüfus karşısında eriyerek kaybolmuştur. Öyle ki iki kitabede babanın taşı z-Türkçesi ile, oğlun taşı ise r-Türkçesi ile yazılmıştır: Kuşkusuz göçebeler kalabalık Bulgar kentlerinde baskın unsur haline gelemiyordur. (bkz. ) Ancak 1357 ve 1380 yılları arasında Altınorda prensleri arasındaki iç savaş döneminde bölge yağma akınlarının merkezi olmuş, akabinde Rus prenslerinin saldırısı, 1391-1395 Timur'un işgali, 1396-1420 arasında Nogayların saldırısı bölgedeki şehirleri nihai olarak yıkmıştır.^{[14]Земля Самарская 1990 Очерки истории Самарского края с древнейших времен до Октябрьской революции. — Куйбышев: Куйбышевское книжное изд-во, 1990} Nihayetinde 1438 yılında Kazan Hanlığı kurulmuş, Eski Kazan başkent olmuştur. Şehirleri harap edilen İdil Bulgarları ya bugünkü Çuvaşistan'a ya da yeni başkente, Eski Kazan'a, göç etmek zorunda kalmıştır. Göç etmek durumunda kalan Bulgar yerlisi göç ettiği yerde asimile olarak kimliğini yitirmiştir.^{[15]Начало распада золотой орды и разорения болгарской земли.[16]Димитриев, В.Д.. Опустошение Болгарских земель в конце 15 – начале 16 вв.. Çuvaş Cumhuriyeti Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri, 1996.} Bulgar, Suvar, Biler, Cüketav gibi İdil Bulgar Devletinin ve Kaşan Beyliğinin en önemli şehirleri tarih sahnesinden silinirken yerini Kazan hanlığının başkenti olan Eski Kazan'a ya da erken kayıtlarda Orta Suvar olarak geçen^{[17]Е. И. Иванов. Старые Чебоксары. — Чебоксары: 1994} Şupaşkar'a bırakmıştır.^{[2]Мухаметшин Д.Г. Татарские эпиграфические памятники. Региональные особенности и этнокультурные варианты . 8 Eylül 2023'te Wayback Machine'de kopyalandı. “Avrasya Bozkırlarının Arkeolojisi”. Sayı: 6. Kazan: Tarih Enstitüsü AN RT, 2008. – 132}

Örnek yazıtlar

Aşağıdaki kitabelerde ölen kişinin yaşı, yazıtın diken kişinin ismi ve ölen kişinin ölüm sebebi gibi bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca aşağıdaki ilk yazıtta tamamı Türkçe oldukça edebi bir yazı mevcuttur.

“اولوم قو[ا]نيسي, يتي بزم قو[ا]نجميز, كتتي مكر شنقر بولوب, اوجتي تابولماس ايستاكان, [مز] آ[هزارلارمز] برلا اوموتلا[ر], ني اوزوب كتدچىدر د[حى], حسر[تند دينيا كيزه] كيت, [دى] يكت جانوم قوان, ماى تلمروب كتكان, يكيت جانوم الغاي”

Türkçe çevirisi: (Rusça kaynaktan çeviri) Ölüm kıv[a]ncı yetti. Bizim kıv[a]ncımız gitti. Meğer sungur olup uçtu. Bulunmaz aradığı[mız]. [Kederlerimiz] ile umutla[rı]mızı kısa kesti. Da[ha](sı) has[retinde boğularak] git[ti]. Yiğit, canım kıvanmadan üzülüp gitmiş. Yiğit, canımı ala(sın)!

“قال الله تبارك و تعالى كل نفس ذاىقة الموت, قال النبي عليه السلام الدنيا مزرعة, الأمر قال النبي عليه السلام الدنيا ساعة فجعلها, [...]طاعة قال النبي عليه السلام, تاريخ شهيد توقوز يوز قرق بردا مبارك محرم, ايندا ايردى كيم ميرعلى اق سيد اوغلى على مردان, اق سيد يكرمى التى ياشندا دار فنا, دين دار بقاغا رحلت قيلدى حق تعالى عرق, بو لوحنى اناسى اباق بنا قيلدى”

“Qāla-llāhu tabāraka wa-taʿālā kullu nafsin ḏāʾiqat al-mawt, Qāla al-nabiyyu ʿalayhi al-salām al-dunyā mazraʿa, Al-amru qāla al-nabiyyu ʿalayhi al-salām al-dunyā sāʿa fa-jaʿalhā, Ṭāʿa qāla al-nabiyyu ʿalayhi al-salām [...], tarih şehid toquz yüz qırq birde mübarek Muharrem, ayında érdi kim Mir Ali aq seyid oğlu Ali Merdan, aq seyid yegirmi altı yaşında dâr-ı fenâ, dın dâr-ı beqâğa rıhlet qıldı. Haq teâli 'rq, bu luhnı anası Apak bina kıldı.”

Türkçe çevirisi: (İlk dört satır Arapça) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Her nefis ölümü tadacaktır.” Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: “Dünya bir tarladır.” Peygamber (aleyhisselâm) buyurdu: “Dünya bir saattir, onu ibadet kılın”. Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: [...] Şehidin tarihi dokuz yüz kırk birde mübarek Muharrem ayında idi ki Emir Ali ak seyit oğlu Ali Merdan ak seyit yirmi altı yaşında ölümlülük yurdundan ölümsüzlük yurduna göç etti. Hak teâla ... Bu tableti anası Apak dikti.

“قال الله تبارك و تعالى, كل من عليها فان ويبقى وجه, ربك ذو الجلال والاكرام, تاريخ توقوز يوز قرق سكيزدا, قوناق حوجه باي اوغلى امان حوجه حافظ, اوزغاندا بارغاندا كافر[قولندين]شهيد بولدى”

“Qāla-llāhu tabāraka wa-taʿālā, Wa-yabqā wajhu rabbika ḏū al-jalāli wa-l-ikrām, Kullu man ʿalayhā fān, tarih toquz yüz qırq sekizde, qonaq hocabay oğlı Emen hoca hafaz, ozğanda barğanda kâfir [qolındın] şehid boldı”

Türkçe çevirisi: (İlk üç satır Arapça) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Yeryüzünde bulunan her şey yok olacaktır. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı bâki kalacaktır. Tarih dokuz yüz kırk sekizde Konak hocabay oğlu Emen hoca hafız (olup) büyüdüğünde gittiğinde kâfir [kolundan] şehit oldu.

Okumalar

• Tekin T. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcasi. Ankara, 1988;

• Erdal M. Die Sprache der Wolgabulgarische Inschriften. Wiesbaden, 1993.

• Ceylan E. Çuvaşça çok zamanli ses bilgisi. Ankara, 1997, 256 s.

• Әхметҗанов М.И. Болгар теленен язмышы (эпиграфика материаллары буенча) // ТА. 1998. № 1(2). С. 99–119. (Ахметзянов М. И. О судьбе булгарского языка (по материалам эпиграфики). На татарском языке. В интернет-ресурсе имеется сокращённый перевод статьи на русский язык — вот здесь.)

• Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. Wiesbaden, 1955;

• Вепzig. J. Dаs Hunnische, Donaubolgarische and Wolgabolgarische // Philogiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 685-695.

• Вепzig. J. Dаs Tschuwaschische // Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 695-751.

• Róna-Tas A., Fodor S. Epigraphica Bulgarica: A Volgai Bolgar – török feliratok. Szeged, 1973;

• Ligeti L. A magyar nelv török kapcsolatai a honfoglalás etőtt és az Árpádkorban. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986 602 I.

• Булатов А.Б. Булгарские эпиграфические памятники XIII–XIV вв. Правобережье Волги // Эпиграфика Востока, XVI. – М.-Л.: Наука, 1963. – С. 56–71.

• Булатов А.Б. Эпиграфические памятники Закамья // Ученые записки НИИЯИИЭ. – Чебоксары, 1967. – С. 198–215.

• Каховский В. Ф. Булгарские памятники на территории Чувашии // История исследования археологических памятников в Чувашском Поволжье и материалы по антропологии чувашей. Чебоксары, 1995.

• Малов С.Е. Булгарские и татарские эпиграфические памятники // Эпиграфика Востока. – М.-Л., 1947. – Вып. I. – С. 38–45.

• Малов С.Е. Булгарская и татарская эпиграфика // Эпиграфика Востока. – М.- Л., 1948. – Вып. II. – С. 41–48.)

• Милли (Прокопьев) А Н. Отчёт о поездке с целью фотографирования древнечувашских надгробных надписей в пределах Чебоксарского и Цивильского уездов (1925 г.) // НА ЧГИГН. Отд. I. Ед. хр. 20. Инв. № 990. Л. 248-278.

• Михайлов Е. П. Фотоснимки надгробных камней, сделанные входе экспедиции 1984 г. в Комсомольском, Яльчикском, Батыревском, Шемуршинском районах Чувашской АССР // НА ЧГИГН. Отд. И. Ед. хр. 803. Инв. № 7021.

• Мухаметшин Д. Г. Эпиграфические памятники Болгарского городища. Рукопись. / Архив ИА РАН. -Ф. Р-21. - Ед. хр. 2015.

• Хакимзянов Ф.С. Язык эпитафий волжских булгар. М.: Наука. 1978 206 с.

• Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники Волжской Булгарии и их язык / Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Казан. фил., Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова. — М. Наука, 1987. — 191 [1] с., ил.

• Хузангай А. П. БУЛГАРСКИЕ ЭПИГРАФИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ. — Статья в электронной чувашской энциклопедии.

• Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.

• И.И. Гайнуллин, Х.М. Абдуллин, А.В. Касимов, А.М. Гайнутдинов, С.Р. Хамидуллин, Л.Н. Багаутдинова. Документирование булгаро-татарских эпиграфических памятников современными методами. // «Восток (Oriens)», 2023. № 6, с. 29–41.

Konuyla ilgili yayınlar

• Увидели свет новые книги по эпиграфическим и литературным памятникам Булгарского периода

• Среднебулгарский — Лингвофорум.

• Измайлов И. Л., Волжская Булгария XIII в.: автономия или ханский улус, 2009