Oğuz dil grubu

Oğuz grubu Türkî diller dil ailesinden Şaz Türkçesinin güneybatı koludur. Bu gruba ait dillerin toplam konuşan sayısı 120 milyon civarında olup Azerice, Türkçe ve Türkmence, bu gruptaki dillerin yaklaşık %95'ini oluştururlar. Gagauzca, Balkan Gagauz Türkçesinden farklı bir dildir.

Oğuzcanın bir yazı dili olarak varlığını ortaya koyması oldukça geçtir. Başlangıcı, Oğuzlar'ın Anadolu'da kurdukları Anadolu Selçuklu Devleti'nin sonlarına denk gelir. Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun resmî dili Farsça olduğu için 13. yüzyılın ikinci yarısında yazılmış olan eserler de nitelik bakımından daha çok halka seslenen basit içerikli dinî eserlerdir. Selçukluların devamı niteliğindeki Anadolu Beylikleri döneminde ise, Oğuz Türkçesi artık çok yönlü yüzlerce telif ve tercüme eserlerle olgunluğa erişmiş bir yazı dili durumuna gelmiştir. Eski Anadolu Türkçesi veya Eski Türkiye Türkçesi diye adlandırılan bu dönem 13. ve 15. yüzyıllar arasını kaplamıştır.^{[1]Zeynep,KORKMAZ,"OĞUZ TÜRKÇESİNİN TARİHÎ GELİŞME SÜREÇLERİ VE DİVANU LÛGAT-İT-TÜRK",Türkoloji Makaleleri} Azerice de yazı dili geleneğine sahip olma bakımından Türkiye Türkçesiyle hemen hemen paraleldir. Türkmen Türkçesi ve Gagavuzca'ya nispeten daha geç yazı dili olmuştur.

Sınıflandırma

Türkçe
Azerice^{[2]Azerice, Glottolog gibi bazı kaynaklarda Salçukça ile beraber Batı grubu yerine "Orta Oğuz dilleri" adlı farklı bir kola yerleştirilir.}<ref>Glottologda Modern Azeric Webarşiv|url=https://web.archive.org/web/20210224113228/https://glottolog.org/resource/languoid/id/mode1262 |tarih=24 Şubat 2021 girdisi.</ref>
Gagavuzca
Balkan Gagavuzcası
Ahıska Türkçesi
Abdal Türkçesiefn|Çok geniş bir Farsça kelime dağarcığı içerir, neredeyse gizli bir dil gibi konuşulur.^{[3]Yılgür, Egemen. “Turcoman Gypsies:” The intersectional/multiple identities of a peripatetic group and its historical segmentation. Romani Studies, 2025.}
Kırım Türkmencesiefn|Çok geniş bir Farsça kelime dağarcığı içerir, ayrıca Kıpçak (Tatar) etkisi de vardır, neredeyse gizli bir dil gibi konuşulur. Kırım Tatarcası'nın güney (sahil) şivesiyle karıştırılmamalıdır.^{[3]Yılgür, Egemen. “Turcoman Gypsies:” The intersectional/multiple identities of a peripatetic group and its historical segmentation. Romani Studies, 2025.}

|- | rowspan="1" bgcolor="#f1e9df" | Doğu |

Türkmence
Horasan Türkçesi

|- | rowspan="1" bgcolor="#f1e9df" | Güney |

Kaşkayca

|- Kırım Tatarcası ve Urumca Kıpçak grubuna ait diller olmakla birlikte Oğuz dillerinden büyük oranda etkilenmişlerdir.

Günümüzde ölü bir dil olan Peçenekçe'nin de çok büyük ihtimalle bir Oğuz dili olduğu düşünülmektedir ancak yeterli kanıt bulunamamıştır.^{[4]Баскаков, Н. А. Тюркские языки, Москва 1960, с. 126-131.}

Özellikler

Oğuz dilleri belirli dilsel ortak özellikler gösterdiklerinden ötürü aynı dil grubu altında sınıflandırılırlar. Bu özelliklerin bazıları diğer Türki diller ile paylaşılmakla beraber kimileri de bu dil grubuna mahsustur.

Paylaşılan özellikler

Başta bulunan *h sesinin düşmesi (Halaçça dışındaki tüm Türk dillerinde bulunur)
Eski Türkçede bulunan -n vasıta ekinin düşmesi (Yakutça ve Halaçça dışındaki tüm Türk dillerinde bulunur)

Özgün özellikler

İnce ünlülerden önce duraksamaların titreşimlileşmesi (Örnek: gör- < kör)
IPA|-|ɯ/u'dan sonra gelen IPA|-|q/ɣ'nin düşmesi (Örnek: quru < quruq, "kuru", sarɯ < sarɯɣ, "sarı")
Ortaç formlarının -gandan-ana değişmesi>
Bu gruptaki dillerde aslî uzun ünlüler vardır veya aslî uzun ünlülerin izine rastlanır.

Özgün leksikal özellikler

Bu gruptaki diller diğer gruplardaki dillerden farklı olarak, özellikle:

Ağzı çevreleyen organa: dudak
Kolun bitiminde yer alan organa: el
Sol yönünün tersine: sağ
Bilimsel adı, dilden dile değişkenlik gösterebilir, Passer domestocus olan kuşa: serçe
Alçağa veya aşağısına: aşağı

ismini ve isminin türevlerini vermektedir. Bu gibi leksikal özellikler, Salarca dahil,^{[5]the Turkic Stratigraphy of Salar: An Oghuz in Chagatay Clothes?. Harrassowitz Verlag, 1998, s. 49-83.} grubun tüm dillerinde ayırt edicidir.

Konuşanların dağılımı

class="wikitable prettytable" |DilKonuşan sayısıKonuşulan ülkeler ve konuşan sayısı |- |Türkçe88 milyonTUR, 77 milyon Balkanlar, 1.9 milyon

BUL, 566.408

TRNC, 265.000

RUS, 800.000, DEU, 4,5 milyon

EU (Batı ve orta) 4.000.000

IRQ, 2.500.000

SYR, 800.000~1.800.000

|- |Gagavuzca140.000MLD, 114.000 UKR, 20.000

BGR, 10.000^{[6]Language Family Trees: Altaic, Turkic, Southern, Turkish. SIL International, 2009.} |- |Azerice (Azerbaycan Türkçesi) |23 milyon^{[7]Azerbaijani, Ethnologue (21. baskı, 2018) North Azerbaijani, Ethnologue (21. baskı, 2018) South Azerbaijani, Ethnologue (21. baskı, 2018) Salchuq, Ethnologue (21. baskı, 2018) Qashqai, Ethnologue (21. baskı, 2018)}IRN, 10,9 milyon^{[8]Ethnologue'da Güney Azerbaycanca maddesi} AZE, 9 milyon

TUR, 500.000

RUS, 2 milyonKaynak belirt

GEO, 500.000^{[9]Azerbaijani at Ethnologue (21st ed., 2018) North Azerbaijani at Ethnologue (21st ed., 2018) South Azerbaijani at Ethnologue (21st ed., 2018) Salchuq at Ethnologue (21st ed., 2018) Qashqai at Ethnologue (21st ed., 2018)} |- |Türkmence11.2 milyonTKM, 6,1 milyon IRN, 2 milyon

AFG, 3 milyon

UZB, 250.000^{[10]Turkmen at Ethnologue (21st ed., 2018)} |- |Horasanca886.000IRN (Horasan)^{[11]Khorasani Turkish - Ethnologue.} |- |Kaşgayca1.500.000IRN (Fars, Huzistan)^{[12]http://www.ethnologue.com/language/qxq|website=Ethnologue}}} |- |Aynallu7.000IRN (Merkezi, Erdebil ve Zencananlam ayrımı gerekli) |- |Afşarca30.000AFG (Kabil, Herat), Kuzeydoğu-İran |- |Salarca70.000CHN, (Qinghai ve Gansu)^{[13]Ethnologue.com :report for language code:slr} |- Toplam ~121.000.000