Horasan Türkçesi

Horasan Türkçesi ya da Horasanca (kendi dilinde: Xorasan Türkçesi, Farsça: تركي خراساني Torki Horasani), İran'ın kuzeydoğusunda ve komşu Türkmenistan'ın Amu Derya ötesine kadar yaşayan Horasan Türkleri tarafından konuşulan Oğuz öbeğine ait yazı dili olmayan^{[1]Zemine Ziyayeva, “Horasan Ağızları”, Journal of Qafqaz University, Sayı 18, Bakü 2006, s. 91-97.} bir Türk dilidir. Anadili olarak konuşanların sayısı 2014 yılında 886 bin olarak tespit edilmiştir.

Horasan Türkçesi, Türkmence ve Azerice arasında olup Türkmenceye daha çok yakınlık göstermektedir.^{[2]Sultan Tulu, “Horasan Türkçesi ile İlgili Folklor Çalışmaları”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı 1, 1994, s. 48-51.}

Henüz bir yazı dili olmayan^{[1]Zemine Ziyayeva, “Horasan Ağızları”, Journal of Qafqaz University, Sayı 18, Bakü 2006, s. 91-97.} Horasan Türkçesi; Kuzey Horasan, Razavi Horasan ve Güney Horasan olarak üçe bölünmüş olan eski Horasan bölgesinde konuşulmaktadır.

Horasan Türkçesi Batı Türk yazı dillerinin ortak özelliklerini, aynı zamanda ana Oğuz dili (asli uzun ünlülerin korunması, /b/ sesinin korunması gibi) şekilleri koruduğu için Türk dilleri açısından önemlidir.^{[1]Zemine Ziyayeva, “Horasan Ağızları”, Journal of Qafqaz University, Sayı 18, Bakü 2006, s. 91-97.}

Keşfi

Gerhard Doerfer 5 Mart 1969 tarihinde İran'ın Horasan bölgesinde araştırmalar yapmış ve yeni bir Türk dilinin varlığını göstermiştir. Yaptığı derlemeleri “Chorasantürkische Materialen” adlı kitapta toplayarak bu yeni Türk dil değişkesini Horasanî olarak adlandırıp bir dil olarak nitelendirmiş, fakat lehçe olarak da değerlendirilebileceği görüşünü ileri sürmüştür.^{[1]Zemine Ziyayeva, “Horasan Ağızları”, Journal of Qafqaz University, Sayı 18, Bakü 2006, s. 91-97.}

Lehçeleri

Horasan Türkçesinin lehçelerini Gerhard Doerfer, (özellikle şimdiki zaman ve bildirme ekleri esasında) şimdiye dek bilinen değişkeleri göz önüne alarak şöyle sınıflandırır:^{[3]Sultan Tulu, Gerhard Doerfer/Wolfram Hesche. Türkische Folklore-Texte aus Chorasan, Turcologica 38, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 1998, XIV + 504 S. + 2 harita. Çankaya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi, Journal of Arts and Sciences Sayı: 5, Mayıs 2006} Kuzey-Batı = Şeyh-Teymur, Bocnurd, Asadlı, Kalat Kuzey = Zeyarat, Şirvan, Zourom, Kuçan, Şurak, Douga’ı, Nohur, Anau, Manış, Hasar Kuzey-Doğu = Mareşk, Conk, Gucgı, Langar Güney-Doğu = Harve ‘Olya, Ruhabad, Çaram-Sarcam Güney-Batı = Cogatay, Hokmabad, Soltanabad, Kara-Bag, Pır-Komac, Bam-Safıabad, Esferayen

Heyet Cevat ise dört lehçeye ayırır:^{[4]Heyet Cevat, “Torki‐ye Horasani”, Varlıg No: 71‐5, Şubat, Mart 1989, s. 18‐40.} 1. Güney lehçesi (Cüveyn, Ribat, Mişkan, Bam ve Safiabat) 2. Merkez lehçesi (Servilayet) 3. Kuzeydoğu lehçesi (Deregez, Kelat ve Kocan) 4. Kuzeybatı lehçesi (Şirvan ve Bocnurt)

Sesbilgisi

Ünlüler

Horasan Türkçesinde 9 kısa (a, ä, ı, e, u, ü, i, ö, o), 9 uzun (ā, ē, ō, ū, ī, ǖ, ö, i, ä) ünlü vardır.^{[1]Zemine Ziyayeva, “Horasan Ağızları”, Journal of Qafqaz University, Sayı 18, Bakü 2006, s. 91-97.}

İlgili kitaplar

Tulu, Sultan (1989). Chorasantürkische Materialien aus Kalāt bei Esfarāyen. Berlin: Klaus Schwarz Verlag. ISBN 3-922968-88-0.
Doerfer, Gerhard; Hesche, Wolfram (1993). Chorasantürkisch: Wörterlisten, Kurzgrammatiken, Indices. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03320-7.