Turkipedia
Menü

Çoyr Yazıtı

İçindekiler4
  1. Yazıt
  2. Yazıttaki Metinlerin Konusu
  3. Yazıtın Yazarı
  4. Ayrıca bakınız
  5. Kaynakça

Çoyr Yazıtı, Çöyr Yazıtı ya da Çoyren Bengi Taşı, İkinci Göktürk Kağanlığı dönemi, 7. yüzyılda (687 yılı) 6 dizelik bir bengi taş olarak dikilmiş şimdiye dek bulunan en eski Türk yazıtıdır. Moğolistan'ın Dornogovı aymağı (köy) Çöyr demiryolu istasyonundan 15 km kuzeydoğu yönünde, Urga-Kalgan yolunun doğusunda, Sansar-Ula (veya Baga Sansar) dağının güney eteklerindeki kurgan yerinde 1928'den önce Jamtsarano Tseeveen ve Sendsüren tarafından bulunmuştur. 682-691 yılları arasına ait olduğu düşünülür.[1]Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. Kimi görüşlere göre Çoyr yazıtı, Türkler'e ait en eski metinler olarak kabul edilen Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk yazıtlarından daha eski olup; Türkçenin tarihlendirilen en eski yazıtıdır.[2]Ölmez, Mehmet. Türkçenin ve Türk dillerinin yaşı konusu. Çukurova Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi.

Yazıt

Yazıt, 135 х 43 cm ebatlarında, kalınlığı 46 cm olan insan vücudu şeklinde bir taşın, ön tarafına oyulmuş altı satırdan ibarettir. Оrhun Irmağı yakınlarında bulunan bitig taş anıtları içinde heykel üzerine kazınarak yazılma özelliği ile farklılık gösterir. En eski dönemlere ait olduğu bilinir. Heykel üzerinde metin yazılı bir diğer anıt da Yenisey’de bulunan Теs heykelidir. Uzmanlara göre, heykel daha eski bir döneme ait olup yazıt için, yani dikili taş olarak sonradan kullanılmıştır. Satırlar insan vücudunun ön kısmında, boyundan karnın alt arasında oyulmuştur.[1]Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. 6 satırdan dördü yukarıdan aşağıya doğru, ikisi ise aşağıdan yukarıya doğru geçmektedir.[1]Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. 1928'den önce Jamtsarano Tseeveen ve Sendsüren tarafından bulunan yazıt,[3]Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. 1929 yılından beri Ulaanbaatar Tarih Müzesi'nde sergilenmektedir.[3]Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006.[4]Alyılmaz, Cengiz. Moğolistan'da Eski Türk Kültür ve Medeniyetine Ait Bazı Eserler ve Bulundukları Yerler.. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü dergisi Sayı 21, Yıl 2003.

Yazıttaki Metinlerin Konusu

Yazıt, "Tun" unvanlı iki kişi adına dikilmiştir. Bu kişiler, Tun Bilgä ve Tun Yägän Ärkindir. Yazıtta, bu kişilerin ölüm tarihleri "? yılının üçüncü ayının yedinci günü" şeklinde geçmektedir. Yıl bölümü silik olsa da yazıtın İlteriş Kağan'ın kağanlık ilanının başlangıç dönemlerine, yani dağınık veya Çin esaretindeki Türk boylarının, İlteriş Kağan'ın kağanlığına katılmalarının teşvik edildiği bir dönemde dikildiği düşünülür. Tun unvanı taşıyan iki kişinin başvezirlik makamında yer aldıkları veya asıl kağanı çıkaran ailenin birinci dereceden akrabası oldukları söylenebilir.[3]Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. Yazıtın içeriği ise atlarını ve davarlarını (yani mal-mülklerini) bırakıp ayrılan (yani ölen) Tun Bilgä ve Tun Yägän Ärkin'in geride kalanlara İlteriş Kağan'ın kağanlığını tanımak suretiyle mutluluk içinde yaşayacaklarını öğütlemesinden ibarettir.

Yazıtın Yazarı

Yazıtın yazıcısı ve hazırlatıcısı Toluk'tur.[3]Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. Yazıtın sonunda Toluk'un, kendisine iyi bir talih dilenmesini istediği dilek cümlesi yer alır.

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. 1.Kormuşin, İgor. Çoyr Runik Kitabesinin Yeni Okuma Yorumlaması Hakkında. III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu (26-29 Mayıs 2010) Bildiri Kitabı Cilt II. uqusturk.wordpress.com
  2. 2.Ölmez, Mehmet. Türkçenin ve Türk dillerinin yaşı konusu. Çukurova Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi. turkoloji.cu.edu.tr
  3. 3.Özöner, Sema Barutçu. Çöyr yazıtı. Modern Türklük Araştırmaları dergisi Cilt 3, Sayı 3, Eylül 2006. uqusturk.files.wordpress.com
  4. 4.Alyılmaz, Cengiz. Moğolistan'da Eski Türk Kültür ve Medeniyetine Ait Bazı Eserler ve Bulundukları Yerler.. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü dergisi Sayı 21, Yıl 2003. e-dergi.atauni.edu.tr