Çepniler

Çepniler (چپني, جآپنِ, Çepnice: Erniş) veya Çepni boyu, yoğunlukla Doğu Karadeniz ve Türkmenistan'ın batı bölgelerinde yaşayan, Oğuz boylarından Üçoklara mensup olan yerleşik Türk halkıdır. Anadolu'nun Türkleşme ve Müslümanlaşma süreçleri sırasında Doğu Karadeniz bölgesinde yerleşmişler, bölgenin etnik ve kültürel yapısının oluşmasının parçası olmuşlardır.

Oğuz Kağan Destanı'ndaki yirmi dört, Dîvânu Lugâti't-Türk'teki yirmi iki Oğuz boyundan birisi olan Çepniler, Selçuklu'nun Anadolu'yu fethi ile birlikte bölgeye gelmiş, Doğu Karadeniz ve Güneydoğu Anadolu çevresine yerleşmişlerdir. Doğu Karadeniz bölgesinde Taceddinoğulları ve Hacıemiroğulları beyliklerini kurmuşlardır. Hacıemiroğulları Beyliği, Trabzon İmparatorluğu’na karşı yürüttüğü siyasî ve askerî mücadelelerle bölgeye Türklerin yerleşmesinin önünü açmıştır. Çepnilerin yayılımı bu bölgelerle sınırlı kalmayıp Osmanlı İmparatorluğu’nun iskân politikalarının neticesinde Batı Anadolu ve Van çevresine kadar uzanmıştır. Askerî nitelikleriyle de anılmış boy, Akkoyunlular ile Safevîlerin askerî teşkilatlarında kurucu ve etkin unsurlar arasında bulunmuştur. Türk Kurtuluş Savaşı'na Topal Osman komutasında toplanan, Giresun Gönüllü Alayları isimli bir Çepni alayı katılmıştır.

Çepniler, köken anlatılarında Hacı Bektaş-ı Veli ve Abdal Musa gibi figürlerle ilişkilendirilmeleri nedeniyle Anadolu Alevî-Bektaşî geleneği içerisinde önemli bir konuma sahiptir. Zamanla farklı coğrafyalarda değişen siyasal ve toplumsal koşullar sonucunda mezhepsel farklılaşma meydana gelmiş, Batı ve Güneydoğu Anadolu çevresindeki Çepniler Alevî inanç sistemini sürdürürken Doğu Karadeniz Çepnileri, Osmanlı idaresi ve bölgesel dinamiklerin etkisiyle ağırlıklı olarak Sünniliği benimsemiştir.

Kültürel açıdan Karadeniz kemençesi, horon ve otçu göçü gibi gelenekleri olan Çepniler, Karadeniz'in folklorik kimliğinin şekillenmesindeki aktörlerdendir. Alevî inancını sürdüren Çepnilerde ise toplumsal dayanışma ve kültürel kimliğin inşası, Cem ritüelleri üzerinden sağlanmaktadır.

Etimoloji

Kelime, Oğuz Kağan Destanı'na göre ”bahadır, kahraman”, Şecere-i Terakime'ye göre ise ”cesur” anlamına gelmektedir.^{[1]Demir, Necati. Oğuz Kağan Destanı. Ötüken Neşriyat A.Ş.[2]Ndlovu, Sambulo. Personal Names and Naming from an Anthropological-Linguistic Perspective. Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 7 Ağustos 2023.[3]Şecere-i Terakime : Türkmenlerin Soykütüğü. Ebülgâzî Bahadir Han.} Türkmen tarihçi Soltanşa Ataniyazov kelimenin anlamından "küçük parça", "grup", "sürü" olarak bahsetmiştir.^{[4]Şejere (Türkmeniň nesil daragty). Kitaphana, 1994.} Macar Türkolog Gyula Németh ise "Çepni" isminin Kırgızca "çep" (kalkan) ve Türkçe "çeper" kelimelerinden geldiğini belirtmektedir. Çepni boyundan gelenler yaşadıkları bölgelere göre "Çepni", "Çetme", "Çitme" olarak anılagelmiş, Anadolu'nun birçok yerinde yerleştikleri belde ve köylere de bu adları vermişlerdir.^{[5]Tufan Gündüz - Çepniler kimdir. Habertürk, 2024.[6]Landreau, Anthony N.. Yörük: The Nomadic Weaving Tradition of the Middle East. Carnegie Sanat Müzesi, 1978, s. 27.} Bu etnonim ayrıca Batı Anadolu'da Çetmi, Özbekistan'da Çepbe ve Yunanlarca Τζιαπνίδαι ( Tziapnidai) biçiminde kullanılmaktadır.^{[7]Savvides, Alexios G.K.. Byzantium in the Near East: Its Relations with the Seljuk Sultanate of Rum in Asia Minor, the Armenians of Cilicia and the Mongols, A.D. C. 1192-1237. Kentron Vyzantinōn Ereunōn, 1981.}

Tarihçe

Erken dönem

Oğuz Kağan Destanı'na göre Oğuzların 24 boyundan, Kâşgarlı Mahmud'a göre yirmi iki Oğuz bölüğünden olan Çepniler Dîvânu Lugâti't-Türk'te "Yirmibirincisi: جآپنِ Çepnilerdir. Belgeleri şudur: " şeklinde tanımlanmıştır.^{[8]Divan'u Lugati't Türk Tercümesi. Besim Atalay.} Oğuz Kağan Destanı'nda boydan "Bahadır, kahraman, düşman olan her yerde durmayıp savaşan" olarak bahsedilmiştir.^{[1]Demir, Necati. Oğuz Kağan Destanı. Ötüken Neşriyat A.Ş.[9]Sümer, Faruk. Çepniler: Anadolu'daki Türk yerleşmesinde önemli rol oynayan bir Oğuz boyu. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1992, s. 7.}

Anadolu'ya gelmeden önce bugünkü Türkmenistan'ın batısında öbür Türkmen boylarıyla birlikte yaşayan Çepnilerin büyük kısmı, Selçuklu akınlarına katılıp Anadolu'ya girmiştir.^{[4]Şejere (Türkmeniň nesil daragty). Kitaphana, 1994.} Çepniler'in Anadolu'ya girdikten sonra bir kolu Karadeniz'e göçerken bir diğer kolu da Güneydoğu Anadolu'ya göçmüştür. Burada Rumkale yöresine yerleşenlere "Oturak Çepni" ve "Rumkale Çepnileri" denmiştir.^{[10]Mutlu, Hüseyin Kahraman. Balıkesir Çepnileri ve Ağız Özellikleri. 21 Ekim 2019, s. 1577-1605.[11]Winter, Stefan. Aleppo and its Hinterland in the Ottoman Period / Alep et sa province à l’époque ottomane. BRILL, 21 Ekim 2019, s. 12.[12]Bozatay, Şeniz ANBARLI. Themes That Provide Cultural Continuity in The Alevi Chepni Community: A Qualitative Research in Balikesir Karamanlar Village. 1 Mayıs 2020, s. 1-33.} Çepnilerin mühim bir kısmı 1240'taki Baba İshak isyanına katılmıştır. 1312 yılında Endülüslü Ebu Hayyan tarafından Kahire'de Memlük Kıpçakçasında yazılan Kitâbü'l-İdrâk li-Lisâni'l-Etrâk'ta Kınıklarla beraber Çepnilerden de bahsedilmiştir.

Beylikler dönemi

Yoğunlukla Doğu Karadeniz'e yerleşen Çepniler, bu bölgenin Türkleşmesinde rol oynamışlardır. Çepniler; 1071'de Anadolu'nun, 1277 yılından itibaren de Sinop'tan Trabzon'a kadar olan Karadeniz Bölgesi'nin iskân edilmesinde başta Güvenç Abdal olmak üzere görevler üstlenmiştirler. 1277 yılında Çepniler, Sinop'a saldıran Trabzon İmparatorluğu askerlerini bozguna uğratmıştır.^{[13]Tezgör, Dominique Kassab. Sinope : Un État de la Question Après Quinze Ans de Travaux. BRILL, 30 Eylül 2011, s. 114.} Kuştoğan Bey liderliğinde ilk defa 1301 yılında Giresun'a saldırmışlardır.^{[14]Bryer, Anthony. Greeks and Türkmens: The Pontic Exception. 1975, s. 113-148.[15]Holt, Peter Malcolm. The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press, 1978, s. 253.[16]Emecen, Feridun M.. XIV. Asır Doğu Karadeniz Tarihinden Bir Safha: Hacıemiroğulları, Giresun Ve Kuşdoğan Bey İlişkisi Hakkında Neler Biliyoruz?. 13 Kasım 2018, s. 133-144.} Bu fetihlerin ardından Çepni aşiretleri ve önde gelenlerinin birleşmesiyle Hacıemiroğulları Beyliği ortaya çıkmıştır.^{[17]Fatsa, Mehmet. Karadeniz'de Zaviyeler: (15-17. Yüzyıl, Çoruh-Kelkit Vadisinin Kuzeyi). Ari Sanat Yayınevi, 25 Haziran 2023, s. 269.} Beyliğin kurucusu olarak bazı kaynaklar Bayram Bey'i, bazı kaynaklar ise onun oğlu Hacı Emir İbrahim Bey'i göstermektedir.

Hacı Emir İbrahim Bey, aynı zamanda tahta çıktığı yıl olan 1357'de Trabzon Tekfuru III. Aleksius'a karşı sefer düzenlemiştir. Bu dönemde Çepniler Maçka'ya kadar ilerlemiş ve bölgeyi yağmalamışlardır. Hacı Emir İbrahim Bey, 1387 yılında hastalandıktan sonra yerini tahta geri dönmemek şartıyla oğlu Süleyman Bey'e bıraksa da bu sözü tutmamış ve iyileştikten sonra taht mücadelesine girmiştir. Bu dönemde kendisi de Çepni olan Taceddinoğulları beyi Emir Tacettin Bey, emirlikteki karışıklıktan yararlanarak iki kez saldırmışsa da bu saldırılar etkili olmamış, Süleyman Bey tahtı 1387'de tamamen ele geçirmiştir. Aynı yıl 12.000 kişilik ordusuyla yendiği Tâceddinoğulları Beyliği'ni topraklarına katmıştır.^{[18]Tâceddinoğulları.} Süleyman Bey'in saltanatı dönemi beyliğin en parlak dönemidir.^{[19]Kayapınar, Prof Dr Ayşe. İslam Tarihi ve Medeniyeti - 11: Anadolu Beylikleri. 30 Ekim 2018.} İlerleyen yıllarda beyliğin başkenti Eskipazar'a taşınmış ve şehre başkent anlamına gelen "Ordu" adı verilmiştir. 1397'de Süleyman Bey, daha önce Hacıemiroğulları tarafından birkaç kez alınmasına rağmen Rumlar tarafından geri alınan Giresun'u son kez olmak üzere fethetmiştir. 1398 yılında Yıldırım Bayezid'in Samsun'u Kadı Burhanettin'den almasının ardından Hacıemiroğulları Beyliği Osmanlı hakimiyetini kabul etmiştir. Ancak 1402'de Ankara Savaşı'ndan sonra Osmanlıların zayıflamasıyla birlikte Hacıemiroğulları tekrar bağımsız olmuştur.

1403 yılında Timur'a giden İspanyol Papalık elçisi Clavijo seyahatnamesinde Çepnilerin Torul bölgesinde yeni kaleler inşa edip yoğun nüfuslu şekilde Trabzon Rum İmparatorluğu'nun sınırına konuşlandıklarını ve Rumlaşmış Doğu Karadeniz yerlisi Kabazitesler ile savaş halinde olduklarını yazar.^{[20]Clavijo, Ruy González de. Embassy to Tamerlane, 1403-1406. 1 Mart 1406, s. 120.} Clavjio, Arzamir/Erzamir lakaplı bir beyin Orta Karadeniz bölgesine hükmettiğini ve 10.000 atlı askerinin bulunduğunu da belirtmiştir. Fetret Devri'nden sonra ise bu bölge 1427 yılında Osmanlı Devleti'ne kesin olarak katılmış, 1455-1613 yılları arasında ise Hacıemiroğulları'na ait topraklar, Osmanlı idaresi tarafından bölünüp kazalar hâline getirilmiştir.

Osmanlı dönemi

1515 yılındaki tahrir defterlerine göre şimdiki Giresun ve civarındaki iller Çepni yerleşimi olmalarından dolayı Vilayet-i Çepni olarak adlandırılmıştır.^{[12]Bozatay, Şeniz ANBARLI. Themes That Provide Cultural Continuity in The Alevi Chepni Community: A Qualitative Research in Balikesir Karamanlar Village. 1 Mayıs 2020, s. 1-33.[21]Güzel, Hasan Celâl. The Turks: Middle ages. Yeni Türkiye, 2002.}

Çepniler, Akkoyunluların esas kuvvetini teşkil eden boylarındandır. Aynı zamanda Akkoyunlu sonrası 1.300 asker ile Şah İsmail'in ordusunu oluşturan 17 oymaktan ve Safevi Kızılbaş gruplarını oluşturan on iki küçük gruptan biridir.^{[22]Matthee, Rudi. The Safavid World. Routledge, 21 Temmuz 2021.[23]Floor, Willem M.. Safavid Government Institutions. Mazda Publishers, 2001.} Bu askerî ve siyasî bağlılığın temelleri, 15. yüzyılda Safevi şeyhi Şah Cüneyd'in Canik bölgesindeki faaliyetleri sırasında atılmıştır. Şah Cüneyd'in Trabzon'u alma ve Anadolu'da bir devlet kurma girişimi sırasında Trabzon'dan Canik'e kadar uzanan bölgedeki Çepni nüfusu, bu hareketin en önemli toplumsal tabanını oluşturmuştur. Özellikle Kürtün ve çevresindeki Çepni topluluklarının Safevî-Erdebil tarikatı ile kurduğu bu inançsal ve siyasal irtibat o denli etkili olmuştur ki, dönemin Osmanlı yönetimi 16. yüzyılın başlarında bölgeyi "Kızılbaş fetretine" uğramış bir coğrafya olarak tanımlamıştır. Bu süreçte Güvenç Abdal Ocağı'nın merkezi olan Taşlıca Zaviyesi de Osmanlı-Safevî mücadelesinde Safevî hareketinin bir üssü gibi değerlendirilerek sıkı denetim altında tutulmuştur.^{[24]Güvenç Abdal Ocağı'nın Tarihsel İnançsal Merkezi: Taşlıca-Şeyh İlyas Zaviyesi ve Vakfı. Coşkun Kökel, Serkan Akdağ, 2015.}

18. yüzyılda Doğu Karadeniz'de ortaya çıkan âyanların önemli kısmı Çepnidir. Tarihçi Mahmut Goloğlu'nun Çepni-Laz mücadelesi olarak nitelendirdiği Tirebolu, Göreleli âyanlar ile Rizeli âyanlar arasında 18. yüzyıl ortalarına doğru bölgede yaşanan güç mücadeleleri yer yer silahlı mücadeleye dönüşmüştür. 1733 yılında Osmanlı tarafından Trabzon Eyaleti'nde yaşayan Çepni taifesinden eşkıyalık yapanların cezalarının düzenlenmesi ve uygulanması konusunda Vali Şahin Paşa'ya hitaben bir hüküm gönderilmiştir. Bundan sonra bölgedeki derebeyler arasındaki mücadeleler kısa süreliğine durulmuşsa da 1750 yılından itibaren tekrar başlamış, 1751 yılında Hekimoğlu Ali Paşa'nın bölgeye vali atanmasıyla kısa sürede sükûnet sağlanmıştır. Göçebe Çepniler ile bölgenin yerleşik nüfusu arasında yaşanan çatışmalar, 19. yüzyılın sonlarına kadar sürmüştür. Dönemin kayıtlarında Of bölgesindeki köylülerin Çepnileri “haydut” olarak nitelendirdiği ve onlara karşı silahlı önlemler alındığı belirtilmektedir.^{[25]Meeker, Michael E.. The Black Sea Turks: Some Aspects of Their Ethnic and Cultural Background. 1971, s. 318-345.}

Yine 18. yüzyılda Kantemir Çepnilerinin Osmanlı tarafından Rakka'ya iskân edilmemek için, Halep Vilayeti'nden Balıkesir, Bergama ve Manisa'ya göç etmesiyle Batı Anadolu'daki Çepni varlığı oluşmuştur.^{[26]Umaç, Zeynep Şimşek. Balıkesir Çepnilerinde Göçebelik ve İskân İzleri. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 31 Aralık 2012, s. 177-188.} Göçebe yaşam tarzını Anadolu'ya geldikten sonra da koruyan boylardan biri olan Batı Anadolu Çepnilerinin çoğu, 1860'larda Osmanlı İmparatorluğu'nun baskısıyla yerleşik yaşama geçmeye zorlanmıştır.^{[27]Aydın, Suavi. The emergence of Alevism as an ethno-religious identity. National Identities, 2018, s. 9-29.[28]A Handbook of Asia Minor: Western Asia Minor. September, 1919. Great Britain Naval Intelligence Division, 1919, s. 116.} İngiliz Deniz İstihbarat Bölümü'nün 1919'da yayımladığı Batı Asya el kitabına göre Batı Anadolu'da deve yetiştiriciliği başlangıçta göçebe olup o dönem büyük ölçüde yerleşik hayata geçmiş olan Çetmi veya Çepni boyunun elindedir. Bu boy, kervan rehberliğinin çoğunu sağlar ve özellikle Balıkesir'in batısındaki köylerde bulunurdu.^{[28]A Handbook of Asia Minor: Western Asia Minor. September, 1919. Great Britain Naval Intelligence Division, 1919, s. 116.}

Çepnilere ait kabileler, değişik tarihlerde farklı cephelerde savaşmış ve ordu ile gittikleri bölgelere yerleşmişler. Savaşlarda nüfusları azalmıştır.^{[12]Bozatay, Şeniz ANBARLI. Themes That Provide Cultural Continuity in The Alevi Chepni Community: A Qualitative Research in Balikesir Karamanlar Village. 1 Mayıs 2020, s. 1-33.[29]Sümer, Faruk. Çepni. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1993, s. 269-270.} Rusların Doğu Karadeniz'i işgali sırasında Harşit Vadisindeki Çatak köyünden kuzeydeki sahile kadar olan savunma hattında yaşayan Çepniler, askerlik çağrıları haricinde bulundukları köyleri terk etmemişlerdir.

Kurtuluş Savaşı dönemi

Çepniler, I. Dünya Savaşı akabinde Rum ve Ermeni isyancı milislerine karşı savaşıp Doğu Karadeniz'de sivil isyanları bastırmışlardır. Millî Mücadele başladıktan sonra Mustafa Kemal Paşa'nın isteği ve Kâzım Karabekir'in önerisi doğrultusunda 12 Kasım 1920'de Giresun Gönüllü Maiyet Müfrezesi oluşturulmuştur. Topal Osman ve muhafız alayı bu görevi yerine getirmiş ve Cumhuriyet'in ilanına kadar Atatürk'ün yakın silahlı unsurları olmuşlardır.^{[30]TOPAL OSMAN.} Tirebolulu Hüseyin Avni (Alparslan), kurduğu Alparslan Grubu ise bölgesel direnişi örgütlemiş, Erzincan Mütarekesi sonrasında Türk ordusunun geri çekilmesini takiben Batum'a kadar olan alanı izlemiştir.

Çepnilerden oluşan Mustafa Kemal Atatürk'ün muhafız kıtası, 1953 yılında Cumhurbaşkanlığı Muhafız Alayı'na dönüştürülüp 2016'da son verilmesine kadar olan süreçteki Muhafız Kıtası'nın temelini oluşturmuştur.

Dil

Çepnilerin çoğu yöresel bir ağza dayalı Anadolu Türkçesi konuşsa bile bir de Anadolu Türkçesinden farklı şekillenmiş, yabancıların ya da yabancı saydıkları kişilerin yanında anlaşılmamak için konuştukları özel bir Türk dili olan Çepnice dilcesi bulunur. Aynı dil birliği içinde, kendine özgü sözcükleriyle Çepni dili bilenler kendi aralarında anlaşmalarını sağlayan bir özel dildir.^{[31]Sevinçli, Dr Efdal. Özel / Gizli Bir Dil: Çepni Dili. 1 Haziran 2009, s. 1922-1949.}

Âşık Mehmed'in Menâzıru'l-Avâlim isimli eserinde Çepni dilinin, Türkî ismiyle bahsettiği Eski Anadolu Türkçesine akraba bir dil olduğundan bahsedilmiştir. Günümüzde ise Türkçede Çepni ağzı (Giresun ağzı) bulunmaktadır. Bu Çepni ağzı, Çepni dilinin Türkçeleşmiş hâlidir. Çepni ağzı ve Çepni dili birbirinden farklı olup aynı zamanda birbirine yakın söz grupları bulunur. Çepniler, kendilerini Çepni dilinde aynı zamanda Alevî anlamına gelen Erniş kelimesiyle adlandırmaktadır.^{[31]Sevinçli, Dr Efdal. Özel / Gizli Bir Dil: Çepni Dili. 1 Haziran 2009, s. 1922-1949.}

Din

Günümüzde Karadeniz'e yerleşen Çepniler çoğunlukla Sünni mezhebine mensupken Batı Anadolu ve Rumkale Çepnileri Alevî mezhebine mensuptur.^{[10]Mutlu, Hüseyin Kahraman. Balıkesir Çepnileri ve Ağız Özellikleri. 21 Ekim 2019, s. 1577-1605.[32]Aksüt, Hamza. Aleviler: Türkiye, İran, İrak, Suriye, Bulgaristan : Araştırma-İnceleme. 2009.[33]Rumkale Çepnilerinde Cem. Emrah Akman, Mart 2022.} Türkolog Irene Melikoff, Hacı Bektaş-ı Veli ve onun ilk müritlerinden olan Kadıncık Ana ve Abdal Musa'nın da Çepni olduğunu yazmaktadır.^{[34]Melikoff, Irene. Kırkların Ceminde. Ekim 2011.} Bununla birlikte, 13. yüzyılda Hacı Bektaş Veli tarafından Harşit Vadisi'ne gönderilen Güvenç Abdal, bölgedeki Çepnilerin iskânında ve Alevî-Bektaşî inancının kurumsallaşmasında birincil derecede rol oynamıştır. Tarihsel kaynaklarda ve ocak geleneğinde "Karadeniz'in Halifesi" olarak nitelendirilen Güvenç Abdal'ın kurduğu ve merkezi Taşlıca köyünde bulunan Güvenç Abdal Ocağı, yüzyıllar boyunca bölgedeki Çepni topluluklarının inanç merkezi olmuştur. Osmanlı tahrir kayıtları, 16. yüzyılda bu bölgedeki Çepni topluluklarının Safevî-Erdebil Dergâhı ile inançsal ve sosyal temas hâlinde olduklarını ve bu durumun merkezî yönetimle "Kızılbaş fetreti" olarak tanımlanan gerilimlere yol açtığını belgelemektedir.^{[24]Güvenç Abdal Ocağı'nın Tarihsel İnançsal Merkezi: Taşlıca-Şeyh İlyas Zaviyesi ve Vakfı. Coşkun Kökel, Serkan Akdağ, 2015.} Trabzon'un doğusundaki yerleşik halkın Sünnileşmesi ve Sünnî ortodoksinin hâkim unsur hâline gelmesiyle Çepniler de Sünnileşmiştir. Dönüşüm sürecinde Sünnî İslâm’ın arkasındaki temel güç olan Osmanlı Türklerinin değil, aksine heterodoks Çepnileri dönüştürmede bölgedeki yerli halkın belirleyici olduğu öne sürülmüştür.^{[25]Meeker, Michael E.. The Black Sea Turks: Some Aspects of Their Ethnic and Cultural Background. 1971, s. 318-345.}

Gaziantep ve çevresindeki Rumkale Çepnileri ise inanç pratiklerini tarihsel bağları bulunan Dede Garkın ve Musa Kâzım Ocağı süreğine göre şekillendirmişlerdir. Bu topluluklarda dedelik kurumu ile bütünleşen zakirlik geleneği ve cem ritüelleri, inancın kuşaktan kuşağa aktarılmasında merkezî bir işleve sahiptir. Bölgedeki inanç yapısı, yazılı kaynakların azlığı nedeniyle büyük ölçüde 'sır' biçimindeki sözlü anlatılar ve davranış kalıpları üzerinden korunmuştur.^{[33]Rumkale Çepnilerinde Cem. Emrah Akman, Mart 2022.} 16. yüzyılda Âşık Mehmed tarafından yazılan Menâzıru'l-Avâlim adlı eserde Çepnilerden Alevî-Dinsiz olarak bahsedilmiştir.

Kültür

Müzik

Özellikle Karadeniz'in doğu kesimlerinde yaygın olan Çepni müziği, Karadeniz kemençesi etrafında şekillenmiş olup Karadeniz halkının ve diasporasının kimlik öğelerindendir. Kemençe, başlangıçta davul ve zurna eşliğinde sadece kadınlar tarafından oynanan horonlarda yer alırken zamanla hem erkek hem de kadın horonlarında baskın enstrüman hâline gelmiştir. Rize bölgesinde zamanla kemençe kullanımı yaygınlaşmış, akordeon ise daha sınırlı bir kullanım alanına çekilerek Artvin'deki Gürcü nüfusa özgü hâle gelmiştir.^{[35]Samson, Jim. Black Sea Sketches: Music, Place and People. Routledge, 4 Şubat 2021.} Çepni müziği, Trabzon'un iç kesimlerinde yerli geleneklerle etkileşime girerek senkretik bir karakter kazanmıştır. Maçka ilçesi, bu stilistik akışların ve sinerjilerin yoğun olduğu yerleşimlerden biri olmuştur. Maçka müziği, stilistik çeşitliliği ve senkretik yapısıyla öne çıkmaktadır.^{[35]Samson, Jim. Black Sea Sketches: Music, Place and People. Routledge, 4 Şubat 2021.}

Doğu Karadeniz Bölgesi'nde çalınan birçok horon havasının Göreleli usta kemençeciler tarafından üretilmiştir.^{[36]Akat, Abdullah. Doğu Karadeniz Bölgesindeki Çepniler Ve Çepni Müziği. 2006.} 20. yüzyılın başlarında Görele'den Picoğlu Osman, Çepni müziğinin popüler hâle gelmesinde en etkili kemençecisi olmuştur. Onun öğretmeni Kahraman olarak bilinen Kodolak Halil Ağa'nın ve Kemal İpşir, Yanıklı Ahmet, Mehmet Sırrı Öztürk, Kâtip Şâdi, Şenel Dandin ve Ali Çinkaya gibi kemençecilerin kayıtları da üniversite arşivlerinde bulunmaktadır.^{[35]Samson, Jim. Black Sea Sketches: Music, Place and People. Routledge, 4 Şubat 2021.} Saffet Genç gibi müzisyenler, diğer Doğu Karadeniz müzik geleneklerinden etkilenerek Çepni geleneğini sürdürmektedir. Saffet Genç, Picoğlu Osman'ın öğrencisi olarak başlamış ve Osman'ın Çepni stilini temel alarak genç yaşta diğer geleneklerden etkilenmiştir.^{[35]Samson, Jim. Black Sea Sketches: Music, Place and People. Routledge, 4 Şubat 2021.}

Doğu Karadeniz'deki kemençe hâkimiyetinin aksine, Rumkale ve çevresindeki Alevî Çepni topluluklarında müzik kültürü Bağlama etrafında şekillenmiştir. Bu topluluklarda Bağlama, "Telli Kur'an" olarak nitelendirilerek kutsiyet atfedilen ve cem ritüellerinde "zakirler" tarafından icra edilen sembolik bir enstrümandır. Zakirler, usta-çırak ilişkisiyle öğrendikleri deyiş, nefes ve duaz-ı imamları icra etmektedir.^{[33]Rumkale Çepnilerinde Cem. Emrah Akman, Mart 2022.}

Şenlikler

Çepni şenlikleri, yaz aylarında yapılan geleneksel kutlamalardır. Bu şenliklerde Çepni stili kemençe havası eşliğinde halk, karşılama ve horon teperek eğlenir.^{[35]Samson, Jim. Black Sea Sketches: Music, Place and People. Routledge, 4 Şubat 2021.} Otçu göçünde, köydeki tarımsal faaliyetlerini tamamlayan otçuların kemençe eşliğinde düzenli bir yürüyüş kolu oluşturarak yaylaya çıkmaları; atlıların, silah atışlarının ve horon halkalarının belirlediği ritmik bir düzen içinde gerçekleştirilir.^{[37]Mythological Foundations of Highland Festivals: The Case of The Kadırga Otcu Festival. Mutlu Kaya, Cevdet Yılmaz, 2024.} Bu şenlikler aynı zamanda, kökenleri Orta Asya'daki yaylak-kışlak düzenine uzanan ve Çepni topluluklarının öncülüğünde şekillenen bir yüksek yayla törenidir.^{[37]Mythological Foundations of Highland Festivals: The Case of The Kadırga Otcu Festival. Mutlu Kaya, Cevdet Yılmaz, 2024.} Yüzyıllar boyunca hayvancılıkla geçinen Türk topluluklarının dağları kutsal mekânlar olarak görmesi, festivallerin hem mekânsal tercihinde hem de ritüel dizgesinde belirleyici olmuştur. Ayrıca eski dağ kültünün sürekliliği İslamî unsurlarla birlikte de yeniden yorumlanmış ve gün olarak Cuma'nın seçilmesiyle törensel yapı, yeni dinî çerçeve içinde bütünleştirilmiştir.^{[38]Mythological Foundations of Highland Festivals: The Case of The Kadırga Otcu Festiva. Mutlu Kaya, Cevdet Yılmaz, 2024.} Şenliklerde geleneksel giyim örnekleri arasında kadınlar için renkli fistanlar, işlemeli yelekler, kuşaklar ve peştemallardan oluşan Ağasar elbiseleri; erkekler için ise Abazıpka yaygındır. Katılımda giyim konusunda geleneksel normlara (kültür ve inanç) uygunluk beklenir. Şenliklere Türkiye'nin ve Dünya'nın dört bir yanından gelen gurbetçi Çepniler de katılır.

Giyim

Çepni erkek giyim kültüründe diğer adı Karazıpka olan Abazıpka, geleneksel bir unsurdur. Abazıpka, yöresel kıyafet olmasının yanı sıra, aynı zamanda Topal Osman ve Giresunlu alayların Kurtuluş Savaşı'nda gönüllü olarak yer almasında ve Rum çetelerle olan savaşlarında üniforma olarak kullanılmış ve yaygınlık kazanmıştır.

Kadınların geleneksel kıyafetleri arasında ise Ağasar elbiseleri bulunmaktadır. Bu elbiselerin en belirgin özelliklerinden biri de renkleridir. Sıkça kullanılan kırmızı, yeşil ve mavi renkleri özellikle Türk giyim kuşam gelenekleriyle ilgilidir. Genellikle canlı ve parlak renkler kullanılarak yapılan bu elbiseler, dikkat çekici desenlerle süslenmiştir. Elbiselerde kullanılan kumaşlar ise genellikle pamuklu ve yünlü dokumalardır. Ağasar Çepni elbiseleri, başörtüsü, yelek, etek ve iç gömlek gibi parçalardan oluşur. Başörtüleri genellikle beyaz olup üzerinde renkli işlemeler bulunur. Yelekler ise parlak renkli kumaşlardan yapılmış ve ön kısmı çeşitli boncuk ve pullarla süslenmiştir. Etekler de yine canlı renklerde olup bol kesimli ve rahat hareket etmeyi sağlayacak şekilde tasarlanmıştır. İç gömlekler ise genellikle beyaz renkte olup sade bir tasarıma sahiptir.^{[39]Çelik, Ali. Trabzon-Şalpazarı Çepni kültürü. T.C. Trabzon Valiliği İl Kültür Müdürlüğü Yayınları, 1999.[40]Anahar, Kamil. 600 yıllık moda Ağasar kıyafetleri.[41]Asırlara meydan okuyan 'Ağasar elbiseleri' yaşatılıyor.}

Dokumacılık

Hacıemiroğulları Beyliği dönemine ait herhangi bir dokuma ürünü günümüze kalmamıştır. Tarihçi Necati Demir, yakın zamana kadar "Ordu Çepni kilimi" adıyla anılan bir seccade kiliminin dokunduğunu anlatmaktadır. Ordu kilimlerinde yaşam ağacı, kurtağzı/kurtizi gibi geleneksel Türk motifleri sıkça kullanılır. Bu kilimlerin üzerindeki yaşam ağacı ve çift başlı kartal gibi desenlerin beylik döneminin kültürel mirası olduğu düşünülmektedir. Ordu kilimleri, özellikle Gülyalı, Kabadüz, Ulubey, Ordu merkez ilçe ve köyleri ile Perşembe ilçesinin doğu kısımlarında dokunmaktadır. Bu bölgelerde kilim dokuma geleneği 2000'lerin başına kadar oldukça yaygındı ve her köyde seccade, kilim dokuyabilen birçok kadın bulunuyordu. Ancak son yıllarda bu gelenek azalmış, hatta bazı yerlerde kalmamıştır.^{[42]Metin Yerli, Necati Demir. [PDF] Ordu Yöresi Çepni Kilimleri. Erdem Dergisi, Ekim 1999.}

Mimari

Çepnilerin mimarisinden günümüze kalan yapılar arasında, Hacıemiroğulları Beyliği döneminde inşa edilmiş olan Tirebolu Bedrama Kalesi, Gençağa Kalesi, Mesudiye ilçesine bağlı Kale köyündeki saray, Kaleköy Kalesi ve kümbet harabeleri; Ordu il merkezine yaklaşık dört kilometre uzaklıktaki Eskipazar Camii ve harabeleri; Hatipli köyündeki mezar taşları ve Ordu Selimiye Camii'nin mihrabı bulunmaktadır.^{[43]Darke, Diana. Eastern Turkey. Bradt Travel Guides, 2011.} Osmanlı döneminde yapılıp Orta ve Doğu Karadeniz'de kurulan en büyük ahi tekkelerinden biri olan Hacı Abdullah Halife Külliyesi de Çepniler tarafından kurulup inşa edilmiştir.^{[44]Fatsa, Mehmet. Hacı Abdullah Halife Tekkesi. Ari Sanat Yayinevi, 24 Haziran 2023.} Bu dönemde, muhtemelen, yapıların çoğunlukla ahşaptan inşa edilmesi ve bölgenin nemli iklimi nedeniyle birçok eser günümüze ulaşmamıştır.

Mutfak

Çepni mutfağı büyük ölçüde Karadeniz mutfağının genel özelliklerini taşımaktadır. Bitki ve tahıl ağırlıklıdır. Otlar, sebzeler ve mısır unu gibi yerel ürünler bu mutfağın temelini oluşturmaktadır. Lahana, ısırgan otu, galdirik gibi bitkiler ve mısırdan yapılan ekmekler yemeklerde sıkça kullanılmaktadır.^{[45]Dost, Elvan. Kültürel Değişim Bağlamında Trabzon-Şalpazarı Çepni Mutfağı. Near East Historical Review, 29 Ağustos 2024.}

Coğrafi koşulların büyük çaplı hayvancılığa elverişli olmaması sebebiyle hayvancılığın temel ihtiyaçları karşılayacak kadar yapılmasından dolayı Çepni mutfağında etin rolü sınırlıdır. Bu yüzden, Çepni mutfağında et, düğün veya özel günlerde zengin sofralarında bulunurken, günlük öğünlerde daha çok bitki ağırlıklı yemekler ön plana çıkmaktadır. Yemeklerde temel malzemeler olarak kara lahana, fasulye, mısır unu ve düdek (kuru fasulye) gibi ürünler yer almaktadır.^{[45]Dost, Elvan. Kültürel Değişim Bağlamında Trabzon-Şalpazarı Çepni Mutfağı. Near East Historical Review, 29 Ağustos 2024.[46]Sarıoğlan, Mehmet. A Research Towards The Identification of Local Foods Within The Scope of Cultural Heritage: The Case of Edremit Region. Livre de Lyon, 20 Temmuz 2024, s. 18.}

Coğrafi dağılım

Karadeniz

16. yüzyılda Âşık Mehmed tarafından yazılan 'Menâzıru'l-Avâlim' adlı esere göre o dönemde Trabzon Sancağında yaşayan Müslümanların ekseriyeti Çepnilerden oluşmaktadır. Giresun ili ve yöresi tarihte Vilayet-i Çepni olarak anılmaktadır. Günümüzde ise Çepniler başta Giresun, Gümüşhane, Ordu, Trabzon, Samsun ve Bayburt olmak üzere çoğunlukla Karadeniz Bölgesi'nde yaşamaktadırlar.^{[29]Sümer, Faruk. Çepni. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1993, s. 269-270.[47]ÇEPNİ. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Karadeniz bölgesinde yaşayan Çepniler çoğunlukla Sünni mezhebine mensuptur.^{[10]Mutlu, Hüseyin Kahraman. Balıkesir Çepnileri ve Ağız Özellikleri. 21 Ekim 2019, s. 1577-1605.} Giresun'un ve Ordu'nun tüm; Trabzon'un Beşikdüzü, Şalpazarı, Tonya, Çaykara; Gümüşhane'nin Kürtün; Rize'nin Merkez, İkizdere, Kalkandere; Samsun'un Canik ilçelerinde yoğun olarak Çepniler yaşamaktadır.^{[29]Sümer, Faruk. Çepni. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1993, s. 269-270.[48]Güvenç Abdal Ocağı.} Bolu Merkez ve Mudurnu ilçesinde de birer tane Çepni köyü bulunmaktadır.^{[49]Günümüzde Tokat İlinde Yaşayan Oğuz Boylarının Kültürel Hayatları. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, 2021.}

Günümüzde Doğu Karadeniz bölgesinde nüfuslarının 2.000.000 olduğu tahmin edilmektedir.

Batı Anadolu

Batı Anadolu'da yoğunlukla Balıkesir, Çanakkale, Manisa, İzmir ve Denizli'ye yerleşmişlerdir. Bu bölgedeki Çepniler Alevi mezhebine mensuptur.^{[10]Mutlu, Hüseyin Kahraman. Balıkesir Çepnileri ve Ağız Özellikleri. 21 Ekim 2019, s. 1577-1605.[50]Şahin, Halil İbrahim. The Tradition of Lament Among The Chepni in Balikesir and Female Mourners (Balıkesir Çepnilerinde Ağıt Geleneği ve Ağıtçı Kadınlar).} Batı Anadolu Çepnileri bölgeye Halep Vilayetindeki Rumkale Çepnileri'nden ayrılarak gelmiştir.^{[51]Sümer, Faruk. Çepniler: Anadolu'daki Türk yerleşmesinde önemli rol oynayan bir Oğuz boyu. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1992.} Bursa'nın Mustafakemalpaşa ilçesindeki Taşpınar köy nüfusunu Alevi Çepniler oluşturmaktadır.^{[52]Taşpınar, Mustafakemalpaşa.} 16. ve 17. yüzyılda Balıkesir yöresinde, özellikle Giresun adını taşıyan ve 11 vergi nüfuslu küçük bir Çepni köyü ve yüksek sayıda Alevi Çepni bulunmaktaydı.^{[53]Sümer, Faruk. Çepniler: Anadolu'daki Türk yerleşmesinde önemli rol oynayan bir Oğuz boyu. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1992, s. 120.}

Güneydoğu Anadolu

Gaziantep'in Nizip, Yavuzeli, Araban ilçelerinin yerlisi olan Rumkale Çepnileri adında bir Çepni alt grubu bulunmaktadır. Bölgeye ne zaman göç ettikleri kesin olarak bilinmemektedir.^{[11]Winter, Stefan. Aleppo and its Hinterland in the Ottoman Period / Alep et sa province à l’époque ottomane. BRILL, 21 Ekim 2019, s. 12.[33]Rumkale Çepnilerinde Cem. Emrah Akman, Mart 2022.[54]Gaziantep Çepni Ağzının Türkiye Türkçesi Ana Ağız Gruplarını Belirleyen Özellikler Bakımından Değerlendirilmesi. Journal of Turkish World Studies. 10 (1), s. 185-206.} Ayrıca Şanlıurfa'da bulunan Yaslıca beldesi Çepni yerleşimidir.^{[55]Yaslıca, Şanlıurfa.[56]Halaçoğlu, Yusuf. Anadolu'da aşiretler, cemaatler, oymaklar, 1453-1650. Türk Tarih Kurumu, 2009.}

Doğu Anadolu

Van'da ve Batı Azerbaycan'da Çepni boyundan olduğu öne sürülen Küresünni adında bir grup yaşamaktadır. Küresünnilerin kökeni tartışmalıdır. Osmanlı İmparatorluğu tarafından Kızılbaşlara karşı hizmet etmeleri için bölgeye yerleştirildikleri ve Çepni boyundan geldikleri düşünülmektedir.^{[57]Yücebaş, Ferit. Millî Şuurun Sağlam Bir Vesikası: Küresünni Türkleri. Türk Dünyası Araştırmaları, 23 Ekim 2019, s. 73-88.[58]Kora-Sunni. Encyclopaedia Iranica.}

Orta Asya

Çepnilerin büyük bir kısmı Anadolu'ya göç etmiştir. Günümüzde Türkmenistan'da Göklenler arasında Çepni, Ata boyu arasında ise Çepi adında alt boylar bulunur. Alili, Hatap ve Hıdırlı boylarının Çepbe; Çovdur (Çavuldur) ve Ersarı boylarının Çepek, Burkazların ise Çepbeje adındaki alt boylarının da göç öncesi Çepnilerle aynı kökenden olma ihtimali vardır.^{[4]Şejere (Türkmeniň nesil daragty). Kitaphana, 1994.} Ayrıca Çepbe biçimindeki bu etnonim, Özbekistan'ın Semerkant bölgesinde de korunmuştur.^{[59]Атаниязов С. Этнонимы в туркменском языке. www.studmed.ru.}

Ayrıca bakınız

• Canik beylikleri

• Manavlar

• Yörükler

• Ahriyan, Çepnilerin bölgedeki Türk olmayan halklar için kullandıkları hakaret