Pontus Ayaklanması

Pontus Ayaklanması, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında (1920-1923) Doğu Karadeniz ve çevresinde bağımsız bir Pontus Devleti kurmayı hedefleyen Rum ayrılıkçı gruplar ile TBMM Hükümeti'ne bağlı kuvvetler arasında yaşanan silahlı çatışmalar bütünüdür. 1904 yılında Merzifon'da kurulan Pontus Rum Cemiyeti ile Mukaddes Anadolu Rum Cemiyeti gibi yapılar; I. Dünya Savaşı'nın ardından Batum'dan İnebolu'ya kadar uzanan sahil şeridi ile Trabzon, Samsun, Amasya, Sivas, Tokat, Çorum ve Gümüşhane gibi vilayetleri kapsayan bölgede bir Rum devleti kurma amacıyla faaliyetlerini artırmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında bölgeden çekilen Rus ordularının bıraktığı askerî teçhizatın yanı sıra dış yardımlar ve Yunanistan'dan katılan gönüllülerle birlikte bölgedeki silahlı Rum unsurlarının sayısının yaklaşık 25.000'e ulaştığı tahmin edilmektedir. İsyanı bastırmak amacıyla TBMM Hükümeti tarafından 9 Aralık 1920 tarihinde Merkez Ordusu kurulmuş ve komutanlığına Nurettin Paşa getirilmiştir. Merkez Ordusu birliklerinin yanı sıra Topal Osman komutasındaki Giresun Gönüllü Alayları (42. ve 47. Alaylar) da harekâtta görev almıştır. Askerî harekâtlar neticesinde silahlı gruplar dağıtılmış; resmî askerî raporlara göre 11.000'in üzerinde militan etkisiz hâle getirilmiş, çok sayıda silah ve mühimmat ele geçirilmiştir. Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasının ardından, 30 Ocak 1923 tarihinde imzalanan Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi Sözleşmesi uyarınca Doğu Karadeniz'deki Rum nüfus Yunanistan'a göç ettirilmiş, böylece bölgedeki ayrılıkçı faaliyetler ve siyasi yapılaşma girişimleri tamamen sona ermiştir.

Arka plan

1461 yılında Fatih Sultan Mehmed'in Trabzon İmparatorluğu'na son vermesiyle birlikte bölgede yaşayan Karadeniz Rumları, Osmanlı idari sisteminde "Rum milleti" statüsüne dahil edilmiştir. Çeşitli etnik gruplara ev sahipliği yapan Doğu Karadeniz'de uzun süre varlığını sürdüren Rum toplumu, 1821 Mora İsyanı ile Yunanistan'ın kurulması ve 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda yayılan milliyetçilik akımları neticesinde ayrılıkçı faaliyetlere yönelmiştir. Bu süreçte Merzifon merkezli Pontus Kulübü (1904) ve Trabzon Pontus Cemiyeti gibi örgütlenmeler kurulmuştur.

I. Dünya Savaşı'nın Kafkas Cephesi kapsamında, 1916 yılında gerçekleşen Of Savunması'nın Rus ordusu tarafından kırılması üzerine Osmanlı kuvvetleri Lazistan Sancağı ile Trabzon'un doğusunu tahliye etmek zorunda kalmıştır. Rus ilerleyişi batıda Harşit Çayı hattında durdurulmuştur.

Osmanlı birliklerinin çekilmesi üzerine Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey, kentin işgal öncesindeki idaresini ve geride kalan halkın can güvenliğini sağlamak amacıyla yönetimi Trabzon Mitropoliti Hrisantos (Chrysanthos Philippidis) başkanlığındaki Muhtelit İdare Meclisine (Geçici İdare Komitesi) devretmiştir.

Rus işgali ve bölgede faaliyet gösteren Ermeni (Taşnak) komitelerinin baskıları sonucu can güvenliği tehdit altına giren Doğu Karadeniz'in Müslüman ahalisi (Türk, Laz, Çerkes ve Müslüman Rum/Romeika konuşan gruplar) bölgelerini terk etmek zorunda kalmıştır. "Muhacirlik" olarak adlandırılan bu süreçte yüz binlerce kişi, can güvenliklerini koruyabilmek amacıyla daha batı ve güneyde yer alan Giresun, Ordu, Samsun, Amasya, Tokat ve Sivas vilayetlerine sığınmıştır.Bunları yapamayanlar ise rus ordusu ile boyunduruğundaki ermeni güçlerinin sorumluluğu altında katledilmişlerdir.^{[1]https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1357367?[2]Arşivlenmiş kopya.}

Müslüman nüfusun can güvenliği kaygısıyla bölgeden ayrılması ve Rus işgal idaresinin Mitropolit Hrisantos başkanlığındaki meclisin yetkilerini tanımaya devam etmesi, Karadeniz Rumlarının bölgedeki siyasi ve demografik nüfuzunu artırmış; Pontus hareketinin örgütlenmesine ivme kazandırmıştır.

1917 Ekim Devrimi'nin ardından 3 Mart 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile Rus ordusunun bölgeden çekilmesi sonucu Doğu Karadeniz yeniden Osmanlı hakimiyetine girmiştir. Çatışma ortamının sona ermesiyle birlikte, savaştan kaçan Müslüman muhacirler ile 1916 yılında askeri-stratejik gerekçeler ve sahil bombardımanları nedeniyle iç bölgelere sevk edilen Rum nüfus, Osmanlı Hükümeti'nin yayımladığı 18 Ekim 1918 Geri Dönüş Kararnamesi doğrultusunda eski yerleşim yerlerine dönmeye başlamıştır.^{[2]Arşivlenmiş kopya.}

Ayrıca bakınız

• Pontus Kırımı

• Müslüman-Türk katliamları