Ersarı

Ersarı (Türkmence: Ärsary) Türkmen boylarından biridir.^{[1]Turkmenistan. 19 Nisan 2026.} Çoğunlukla Türkmenistan'ın doğusunda ve Afganistan'ın kuzeyinde yaşarlar.

Etimoloji

Ersarı adı, Türkçede "yiğit, cesur, efendi" anlamlarına gelen er ile "parlak, aydınlık, sarı" anlamındaki sarı kelimelerinin birleşiminden türediği kabul edilmektedir. Bir diğer görüş ise adın, boyun yarı-efsanevî atası olarak anılan Ersarı Bay'dan (diğer adıyla Ersarı Baba) geldiğini ileri sürmektedir.^{[2]Özyurt Ulutaş, Selcen. Türkmenlerin İslamiyeti Kabulüne Dair Bir Kesit; Ersarı Bay ve Muinü'l Mürid. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 2020.} Macar şarkiyatçı Arminius Vámbéry, 1860'lardaki Orta Asya seyahatinde Mangışlak bölgesinde "Sari-er" adıyla anılan bir türbenin ziyaret edildiğini ve bölgenin Ersarıların "asıl yurdu" olarak hatırlandığını aktarmıştır.^{[3]Vámbéry, Arminius. Travels in Central Asia. Harper & Brothers, 1864, s. 231-232.}^{[4]Vámbéry, Arminius. Travels in Central Asia. Harper & Brothers, 1864, s. 325.}

Nüfus

Güncel ve boy bazlı resmî bir Ersarı sayımı bulunmamaktadır. Türkmenistan'ın 2022 nüfus sayımında ülke nüfusu 7.057.841, etnik Türkmen nüfusu ise 6.120.854 olarak kaydedilmiş; Ersarılar bu toplam içinde ayrıca sayılmamıştır.^{[5]Results of the Complete Population and Housing Census of Turkmenistan – 2022, Section 4: National Composition of the Population and Language Proficiency. Türkmenistan İstatistik Devlet Komitesi.} Afganistan için çağdaş kaynaklar Türkmenleri toplam nüfusun yaklaşık %3'ü olarak gösterirken,^{[6]Uzbeks and Turkmens in Afghanistan. Minority Rights Group.} Türkçe akademik çalışmalar Afganistan Türkmenlerinin yaklaşık %80'inin Ersarılardan oluştuğunu belirtmektedir.^{[7]Şahin, Savaş. Afganistan Türkmenlerinin Ersarı Boyunun Ağızlarında Ünlü-Ünsüz Varlığı ve Başlıca Ses Olayları. Türkbilig, 2016.} Bu verilerin birlikte değerlendirilmesi, Ersarıların toplam nüfusunun yaklaşık 1,7-2,3 milyon aralığında olabileceğini düşündürmektedir. Nüfusun büyük bölümü Türkmenistan ve Afganistan'da yaşamakta; daha küçük topluluklar Türkiye başta olmak üzere çeşitli ülkelerde bulunmaktadır.

Ersarı boyunun Bekevül, Kara, Güneş ve Ulutepe olmak üzere dört ana kolu bulunmaktadır.

Tarih

Köken ve şecere

Şecere geleneğinde Ersarılar, Oğuz Türkleri'nin Salur boyuna mensup gösterilir. Ersarı Bay veya Ersarı Baba, boyun köken anlatılarında önemli bir yer tutar. Hive Hanlığı hükümdarlarından Ebu'l-Gazi Bahadır Han'ın Şecere-i Terâkime adlı eserinde Ersarı Bay, Salur boyundan bir kişi olarak anılmakta; Muinü'l-Mürid adlı eserin de onun isteğiyle hazırlandığı aktarılmaktadır.^{[8]Bahadır Han, Ebülgazi. Şecere-i Terâkime (Türkmenlerin Soykütüğü). Simurg Yayınları, s. 269-270.}

Sayın Han Türkmenleri geleneği

Bazı tarihî kaynaklarda Ersarılar, Moğol istilalarının ardından Mangışlak-Balkan-Orta Amuderya hattında şekillenen Sayın Han Türkmenleri geleneği içinde anılmaktadır. Bu adlandırma, Altın Orda Devleti'nin kurucusu Batu Han'ın "Sayın Han" unvanıyla ilişkilendirilmekte ve bölgedeki Türkmen topluluklarının kökenini açıklayan tarihî bir anlatı olarak sunulmaktadır. Bu geleneğe göre, Orta Asya'da kalan ve dağınık hâlde yaşayan Türkmen toplulukları bir araya gelmiş; İç Oğuz ve Dış Oğuz biçiminde örgütlenerek varlıklarını korumuşlardır.

Orta Amuderya'ya yöneliş

17. yüzyıldan itibaren Ersarıların ana kitlesi, Mangışlak Yarımadası ve çevresinden Amuderya'nın orta havzasına yönelmiştir. Bu hareket, hem çevresel koşullar hem de bölgesel siyasî baskılarla ilişkilendirilmektedir. Ersarılar daha sonra Orta Amu Derya hattında yerleşik ve yarı yerleşik topluluklar hâline gelmiştir. 19. yüzyılda ise Buhara Emirliği'ne vergi ödemek ve asker vermek zorunda kalmışlardır.

20. yüzyıl göçleri

20. yüzyılda Orta Asya'daki Sovyetleşme süreci ve siyasî baskılar, Ersarıların bir bölümünün Afganistan'a yönelmesine yol açmıştır. 1979'da Afganistan'ın Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmesinin ardından, Afganistan'dan Pakistan'a yoğun bir göç hareketi yaşanmış; kuzey Afganistan'da yaşayan Ersarı toplulukları da bu süreçten etkilenmiştir. 1982 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Kenan Evren tarafından Tokat'a iskân ettirilen Ersarı Türkmenleri, başta Tokat olmak üzere Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde yaşamaktadır.^{[9]29 yıllık göç hikayesi.}

Günümüzdeki dağılım

Ersarıların büyük bölümü günümüzde Türkmenistan'ın doğusunda, özellikle Lebap vilayeti ile Mary vilayeti'nin bazı kesimlerinde yaşamaktadır. Afganistan'da ise özellikle kuzeydeki Faryab, Cüzcan, Belh, Kunduz ve Herat çevresinde Ersarı toplulukları bulunmaktadır. Türkiye'de de göçlerle oluşmuş Ersarı toplulukları vardır.

Afganistan'daki Ersarı toplulukları arasında Bekevül, Kara, Güneş ve Ulutepe gibi kollar anılmaktadır. Bazı kaynaklarda, Türkmenistan'ın Ahal vilayetinin Kaka çevresinde yaşayan Alieli topluluğu da Ersarı çevresiyle ilişkili gösterilmektedir.

Afganistan'daki Ersarı toplulukları arasında konuşulan Ersarı ağzı, standart Türkmen Türkçesinden çeşitli söyleyiş özellikleri ve bazı seslerin çıkarılışı bakımından ayrılmaktadır. Bu ağızda sekiz kısa ve sekiz uzun ünlü bulunduğu, ayrıca Özbekçe ve Daricenin etkilerinin özellikle ses bilgisi düzeyinde görüldüğü belirtilmektedir.^{[10]Şahin, Savaş. Afganistan Türkmenlerinin Ersarı Boyunun Ağızlarında Ünlü- Ünsüz Varlığı ve Başlıca Ses Olayları. Türkbilig, 2016, s. 127-143.}

Halıcılık

Ersarılar, halıcılıklarıyla da tanınırlar. Kaynaklarda Ersarı halıları, diğer Türkmen halılarına göre daha gevşek dokunmuş, daha yumuşak yün kullanılan ve daha kaba düğümlü ürünler olarak tanımlanır. Ayrıca bu halılarda sarı rengin daha belirgin olduğu, dua halılarında ise daha açık mihrap düzenlerinin görüldüğü belirtilmektedir. Ersarı halılarının, diğer bazı Türkmen boylarının aksine sabit ve ayırt edici tek bir kabile gülüne dayanmadığı da aktarılmaktadır. Bazı araştırmalarda, özellikle Oxus/Amu Derya kıyısında yerleşen Ersarı dokuyucularının 19. yüzyılda geleneksel kabile desenlerinin bir bölümünü bırakarak Fars ticari halıcılığına yakın örüntüler benimsediği de belirtilmektedir.^{[11]Ersari carpet. Encyclopaedia Britannica.}^{[12]CARPETS xvi. Central Asian Carpets. Encyclopaedia Iranica.}