Hacı Abdullah Halife Külliyesi

Hacı Abdullah Halife Külliyesi veya Sarı Halife Külliyesi, Giresun ilinin Yağlıdere ilçesine bağlı Tekkeköy'de bulunan bir külliyedir. Hacı Abdullah Halife Camii 1468 yılında yaptırılmış, külliyedeki diğer yapılar ise 16. yüzyılda tamamlanmıştır. Türkiye'de (Osmanlı İmparatorluğu dönemi) barok ve rokoko üslubu süslemelerin İstanbul dışında kullanıldığı ilk örnekler külliye kompleksine dahil caminin içinde yer almaktadır.

Tarihçe

Sarı Halife Külliyesi olarak da anılan Hacı Abdullah Halife Külliyesi'nin temelleri, Osmanlı döneminde, özellikle 15. veya 16. yüzyılda Hacı Abdullah Halife tarafından atılmıştır.^{[1]Giresun Kültür Sempozyumu (30-31 Mayıs 1998) bildirileri. 1998.} Külliye, Yavuz Sultan Selim’in Trabzon sancağında bey olarak görev yaptığı ve padişah olduğu dönemde önemli bir dini merkez olarak öne çıkmış ve maddi olarak desteklenmiştir. Sultan Selim, külliyeyi vakıf sistemine dahil ederek civar iki köyden alınan öşür vergileriyle desteklemiştir.^{[2]Sinclair, T. A.. Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II. Pindar Press, 31 Aralık 1989, s. 106.}^{[3]Vakıflar dergisi. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayıinları, 1982.} Kanuni Sultan Süleyman'ın köy hakkındaki fermanı ve Sultan Selim dönemine ve Hacı Abdullah Halife Vakfına ait belgeler külliye içinde sergilenmektedir.^{[4]Giresun'da 500 yıldır tarihe köylüler sahip çıkıyor haberi. 22 Kasım 2016.} Başlangıçta ahi tekkesi olarak kurulan bu külliye, II. Mahmud döneminde, dönem uygulamalarına paralel olacak şekilde Nakşibendi tarikatına bağlanmıştır.^{[5]Fatsa, Mehmet. Hacı Abdullah Halife Tekkesi. Ari Sanat Yayinevi, 24 Haziran 2023.}

Mimarisi ve Kısımları

Külliye, çeşitli yapıların bir araya gelmesiyle oluşmuştur:

Çepni Tekkesi

Dervişlerin toplandığı ve çeşitli dinî faaliyetlerin gerçekleştirildiği merkez bina, dikdörtgen planlı ve tek katlı bir yapıdır. Yapının üstü piramidal bir çatı ile örtülüdür ve girişte duvarın yanında bir şömine bulunmaktadır.^{[2]Sinclair, T. A.. Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II. Pindar Press, 31 Aralık 1989, s. 106.}

Cami

Hacı Abdullah Halife Camii, Trabzon’daki Gülbahar Hatun Vakfı’na bağlı olarak 1486 yılında inşaa edilmiştir. Cami, Osmanlı Türkiye'sinde barok ve rokoko tarzı duvar süslemelerinin İstanbul dışında görüldüğü ilk mimari yapı olma özelliğini taşır.^{[6]Cennetin 8 kapısının tasvir edildiği cami.}^{[7]Giresun ili Yağlıdere ilçesi Tekke Köyü Hacı Abdullah Halife Camisi. 2015.}

Mimarisi

Küçük bir namazgâhı olan cami, piramidal bir çatıya sahiptir. Caminin cemaat yerleri ve diğer bölümleri, zamanla çeşitli onarımlar görmüştür. Mevcut ahşap minberin 19. yüzyılda yapıldığı düşünülmektedir. Caminin batı tarafında Darendeli Eş-şeyh Hamza yazısı bulunmaktadır. Yazının hemen altında bir de tarih yazmaktadır ancak yazının yıpranması nedeniyle tarih tam olarak tespit edilememiştir. Bu yazıdan ve tekkedeki diğer örneklerden yola çıkarak, Hacı Abdullah Halife Camii'ndeki barok duvar resimlerinin 19. yüzyılın ikinci yarısında Darendeli Hacı Hamza isimli bir usta tarafından yapıldığı anlaşılabilir.^{[7]Giresun ili Yağlıdere ilçesi Tekke Köyü Hacı Abdullah Halife Camisi. 2015.}^{[8]Cennetin 8 kapısının tasvir edildiği camii.} Mihrabın hemen doğusunda, kökleri havada ve dalları aşağıda olan, cennete hoş bir koku ve serinlik veren tuba ağacı ile cennetin sembolü olan livâ-i hamd sancağını içeren bir cennet tasviri bulunmaktadır.^{[9]İltar, Gazanfer. Tekke Köyü Hacı Abdullah Halife Camisi Duvar Resimleri. 2014.} Camideki cennet tasviri Anadolu'da karşılaşılan nadir cennet tasvirlerinden biridir. Caminin ilginç süslemelerinden biri de karpuz üzerine saplanmış bir bıçak resmidir. Bu resim Muhammed ile Ali arasında geçen ubudiyet ve ibadet ikilemini sembolize eden bir süsleme tarzıdır. Bu cami, özellikle iç duvar süslemeleri açısından, bölgedeki tek örnektir.^{[7]Giresun ili Yağlıdere ilçesi Tekke Köyü Hacı Abdullah Halife Camisi. 2015.}^{[8]Cennetin 8 kapısının tasvir edildiği camii.}

Misafirhane

Zaviye'yi ziyaret edenler için konaklama imkanı sunan misafirhane, 60'larda ebehane olarak kullanılmaktaydı.^{[2]Sinclair, T. A.. Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II. Pindar Press, 31 Aralık 1989, s. 106.}

Sarı Halife Türbesi

Türbe, külliye yerleşkesinden ayrı olup Tekkeköy'deki külliyeden 5 kilometre uzakta Tuğlacık köyünde bulunmaktadır. Kare planlı türbe, başlangıçta kubbeli bir çatıya sahipken, günümüzde beton bir piramidal çatı ile örtülüdür. Türbenin içinde ahşap bir lahit bulunmaktadır.^{[1]Giresun Kültür Sempozyumu (30-31 Mayıs 1998) bildirileri. 1998.}^{[2]Sinclair, T. A.. Eastern Turkey: An Architectural & Archaeological Survey, Volume II. Pindar Press, 31 Aralık 1989, s. 106.}