Çinili Köşk

Çinili Köşk, Topkapı Sarayı'nın dış surları içinde yer alan ve ana girişinin üzerindeki çini kitabeye göre 1472 yılına tarihlenen köşk.^{[1]ÇİNİLİ KÖŞK.[2]Önder, Mehmet. Türkiye Müzeleri. Türkiye İş Bankası, 1999, s. 189.} II. Mehmed, Topkapı Sarayı'nın dış bahçelerinde farklı mimari gelenekleri (İran, Bizans ve Osmanlı) yansıtan üç ayrı köşk inşa ettirmiş; bu yapılardan yalnızca İran etkilerinin belirgin olduğu Çinili Köşk günümüze ulaşmıştır.^{[3]Necipoğlu, Gülru. Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. MIT Press, 1992, s. 7-10.}

Tarihi

Osmanlı sultanı II. Mehmed tarafından yazlık saray ya da köşk olarak yaptırılmıştır.^{[2]Önder, Mehmet. Türkiye Müzeleri. Türkiye İş Bankası, 1999, s. 189.} Mimarı kesin olarak belli olmasa da bazı kaynaklar Mimar Atik Sinan tarafından yapıldığını belirtmektedir. Sırça Köşk ya da Sırça Saray olarak da adlandırılır. 1875 ile 1891 yılları arasında Müze-i Hümayun (İmparatorluk Müzesi) olarak hizmet vermiştir. 1953 yılında Türk ve İslam Sanatları Müzesi olarak kamuya açılmıştır.^{[2]Önder, Mehmet. Türkiye Müzeleri. Türkiye İş Bankası, 1999, s. 189.} Daha sonra İstanbul Arkeoloji Müzesi'nin bünyesine katılmıştır. Müzede Selçuklu ve Osmanlı devirlerinden kalma İznik çinisi ve seramik örnekleri sergilenmektedir.

Mimari

Çinili Köşk, Osmanlı mimari geleneğinde yaygın olmayan İran ve Orta Asya kökenli Timurî üslupta inşa edilmiştir.^{[4]Çinili Köşk. Turing, Aralık 2024, s. 28.} Yapı, merkezden dört yöne eşit biçimde uzanan bir plan düzenine sahip olup iki katlıdır, ancak eğimli bir arazi üzerine inşa edildiğinden ana girişten yalnızca tek katı görülebilmektedir.^{[5]Davis, Fanny. Palace of Topkapi in Istanbul. 1970, s. 266-267.} Dış cephede kullanılan sırlı tuğlalar, özellikle Semerkant'taki Bibi Hanım Cami ile ilişkilendirilen Orta Asya etkilerini yansıtmaktadır. Kare ve eksenel plan, dünyanın dört yönünü temsil etmekte ve mimari açıdan sultanın evrensel otoritesi ile hâkimiyetini simgelemektedir.

Cephedeki taş çerçeveli tuğla örgü ile çokgen sütunlar Fars mimarisinin tipik özelliklerindendir. Izgaralı bir kapı bodrum kata açılmaktadır. Bu kapının üzerinde yer alan iki merdiven kolu, üzeri örtülü sütunlu bir terasa çıkmaktadır. Söz konusu revak 18. yüzyılda yeniden inşa edilmiştir. Ortadaki büyük kapı, yeşil çinilerle çevrili bir kemerin içinden geçilerek önce giriş mekânına, ardından yüksek kubbeyle örtülü bir avluya ulaşılmasını sağlamaktadır. Bunun arkasında, ortadaki apsis biçiminde düzenlenmiş olmak üzere üç adet hükümdar dairesi yer almaktadır.^{[6]Necipoğlu, Gülru. Architecture, ceremonial, and power : the Topkapi Palace in the fifteenth and sixteenth centuries. MIT Press, 1991, s. 214.}

Franz Babinger, yapının 1465-66'da Karamanoğulları'nın yenilgisinden sonra İstanbul'a getirilen Konya ve Larende kökenli ustalarca yapılmış olabileceğini ileri sürer.^{[6]Necipoğlu, Gülru. Architecture, ceremonial, and power : the Topkapi Palace in the fifteenth and sixteenth centuries. MIT Press, 1991, s. 214.}

1471-1474 yılları arasında Karaman'da vali Şehzade Mustafa'nın maiyetinde bulunan Angiolello'nun, yapıyı Fars tarzında inşa edilmiş ve Karamanoğlu üslubunda süslenmiş olarak tanımlaması, yapının Karaman bölgesiyle ilişkili bir mimari çevre tarafından gerçekleştirilmiş olabileceğine işaret etmektedir. Köşkün adında İran'da yaygın olan kaşi yerine Konya ve Karaman bölgesinde kullanılan sırça teriminin yer alması da bu bağlantıyı desteklemektedir. Çinili Köşk ile karşılaştırılabilecek, aynı döneme ait yapılar günümüze ulaşmamıştır. Çağdaş tarihçi Şikari'ye göre Larende'deki çini süslemeli Karamanoğlu sarayları Osmanlılar tarafından yıkılmıştır.^{[6]Necipoğlu, Gülru. Architecture, ceremonial, and power : the Topkapi Palace in the fifteenth and sixteenth centuries. MIT Press, 1991, s. 214.}

Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın, Çinili Köşk ile yaklaşık aynı dönemde Tebriz'de inşa ettirdiği Heşt Behişt (Sekiz Cennet) Sarayı, Timurî köşk tipinin Türkmen saray çevrelerindeki prestijini yansıtmaktadır. Tursun Bey'in, II. Mehmed'in yeni sarayı için İran'dan ustalar getirildiğini belirtmesi ve tarihsiz bir Farsça mektupta "Horasanlı çini ustalarının" (kāşī-tarashān-i Khurāsān), sarayda bir köşk tamamladıktan sonra yeni bir iş talep etmesi, Çinili Köşk'ün çini süslemelerinin İran veya Orta Asya kökenli gezgin bir usta grubu tarafından yapılmış olabileceğini düşündürmektedir.^{[6]Necipoğlu, Gülru. Architecture, ceremonial, and power : the Topkapi Palace in the fifteenth and sixteenth centuries. MIT Press, 1991, s. 214.}

Dış bağlantılar

• T.C. İstanbul Valiliği (Harika İstanbul) / Çinili Köşk tanıtım sayfası

• Seyriistanbul.com - Çinili Köşk Müzesi

• ÇİNİLİ KÖŞK MÜZESİ, İstanbul Arkeoloji Müzeleri, erişim 3 Mart 2013