Turkipedia
Menü
Giriş yapHesap oluştur 

Tuvaca

İçindekiler16
  1. Ç ayrımı
  2. Söziçinde D varlığı
  3. Yazı sistemi
  4. Orhun alfabesi
  5. Uygur alfabesi
  6. Latin alfabesi
  7. Kiril alfabesi
  8. Tuva alfabesi
  9. Sayılar
  10. Renkler
  11. Bilinmesi gerekenler
  12. Dilbilgisi
  13. Ünlüler
  14. Uzun ve kısa ünlüler
  15. Kargıraa ünlüler
  16. Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması
  17. Soru sıfatları
  18. Düşürmeler
  19. Örnek
  20. Tuva edebiyatı
  21. Sık kullanılan cümleler
  22. Tuvalarda erkek-kadın adları ve soyadları
  23. Akrabalık adları
  24. Tuva yörelik ağızları
  25. Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları
  26. Ayrıca bakınız
  27. Dış bağlantılar
  28. Kaynakça

Tuvaca, Tuva dili veya Tuva Türkçesi, Rusya'ya bağlı özerk Tuva Cumhuriyetinde Tuvalar tarafından konuşulan Sayan dilleri grubundan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı Moğolistan'da 27.000 kişi ve Çin'in adlandırmasıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne Türk Dünyasındaki adlandırmayla Doğu Türkistan'a bağlı Altay ilinde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır.[1]Ethnologue. Ayrıca Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde ve Kazakistan'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır.

Tuvaca, söziçi ve sözsonu d seslerinin durumu açısından ele alındığında Yakutçaya, y- sesinin ç- sesine gelişimi açısından Hakasçaya yakındır denebilir.[2]Tuvalar ve Tuvaca , Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996. Şorcanın Tatarca ve Tuvaca arasında bir Türk dili olması Tuvaca ve Şorca arasında tercüman olmadan anlaşılması yakınlığın göstergesidir.

Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyeti'nin resmî dil olup 1940'tan beri de zorla kabul ettirilen Kiril alfabesi ile yazılmaktadır. Rusçanın Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler;

  • Ң ң (Tuvacada "ñ" (birleşik ng)

  • Ө ө (Tuvacada "ö")

  • Ү ү (Tuvacada "ü")

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О, Ө ; У, Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol tesiri vardır. Tuva Türkçesi 1930'a kadar Eski Uygur alfabesi ya da Moğol harfleri de denilen alfabe ile yazı yaşamını devam ettirmiştir. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin işgalinden sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi mecburi olmuş ve bu alfabe ile yazı yaşamını sürdürmektedir.

Tuvaca, Türkiye Türkçesinde olduğu gibi, yüzey bilimi (jeomorfoloji) bileşik kelimelere, son ekler ekleyerek kelime türetirler. Örnek: [teve] 'deve' demektir, [teve-ler] 'develer', [teve-ler-im] 'develerim', [teve-ler-im-den] 'develerimden' gibi.

Ç ayrımı

Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan gibi Türk dillerindeki y ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Kırgızcada c, Kazakçada j, Yakutçada s değişimine uğramışken Tuvacada ise ç ile söylenir. Çeñge (yenge), çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt), çeğen (yeğen), çem (yemek), çedi (yedi, 7), çarış (yarış), çarık (yarık), çañgı (yankı), çağ (yağ) gibi.

Söziçinde D varlığı

Eski Türk dilindeki söz ortası "d" sesi, günümüzde çoğu Türk dilinde "y" harfine dönüşmüşken Tıva Türkçesinde değişime uğramamıştır. "adak", son (ayak sözünden), "bedik" (yüksek, Türkiye Türkçesinde "büyük" sözüne dönüşmüştür), "kuduk" (kuyu), "kuduruk" (kuyruk), "küdé" (güvey, damat)

Yazı sistemi

Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir) kullandılar. Tuvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi millî alfabeleridir.

Orhun alfabesi

Tuvaların eskiden kullandıkları ilk ve ulusal alfabe Orhun alfabesi adı da verilen Turan coğrafyasının Türk alfabesidir.

- Tuba (Eski Türk alfabesinde v harfi olmayıp b harfi vardı). Eski Türk dilinde Tuva için Tuba, Toba sözleri kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tuva, Tıva, Tofa şeklinde kullanımları vardır.

Uygur alfabesi

Uygur alfabesi diye tanınmış Sogd menşeli alfabeyi Uygur Türkleri Moğollara öğretmişler ve Moğollar da yakın zamana kadar bu alfabeyi kullanmışlardır. Moğollara yakın olan Tuvalar da bu alfabeyi bir zaman süresince kullandılar. Bu alfabe sonradan oluşan Moğolca ve Mançu alfabelerinin ilk örneğidir. 18 harften oluşur, 4'ü seslidir. Yukarıdan aşağıya doğru yazılır.

"Kutadgu Bilig", Uygur Alfabesi ile de yazılmıştı
"Kutadgu Bilig", Uygur Alfabesi ile de yazılmıştıHandschriften von Wien und Kairo, Kamu malı, Wikimedia Commons
Tuva Halk Cumhuriyeti'nin 24 Kasım 1926 - 28 Haziran 1930 tarihler arasında kullanılan Uygur harfli bayrağı
Tuva Halk Cumhuriyeti'nin 24 Kasım 1926 - 28 Haziran 1930 tarihler arasında kullanılan Uygur harfli bayrağıLumia1234, Kamu malı, Wikimedia Commons

Uygur alfabesiyle Uygur Devleti döneminde yazılmış yazılı nesirler:

  1. Altun Yaruk

  2. İki Kardeş Hikâyesi

  3. Sekiz Yükmek

Günümüz Tuvaların dini olan Budizm ile ilgili bilgilerin yanı sıra günümüz Tuva Türkçesi ile benzerlikler epey dikkat çekicidir.

Eski Uygur yazmalarındaki Türkçe ile günümüz Tuva Türkçesinin karşılaştırılması

Latin alfabesi

Tuva Halk Cumhuriyeti armasında Latin esaslı alfabeye örnek. Şöyle yazıyor "PYGY TELEGEJNIŅ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬŅAR".
Tuva Halk Cumhuriyeti armasında Latin esaslı alfabeye örnek. Şöyle yazıyor "PYGY TELEGEJNIŅ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬŅAR".TheSign 1998, Kamu malı, Wikimedia Commons

1930 yılında Monguş Lopsan-Çimit isminde bir Tuva Budist keşiş tarafından tasarlanmıştır.

A B C D E F G Ƣ I J K L M N Ꞑ O Ɵ P R S Ş T U V X Y Z Ƶ Ь

a в c d e f g ƣ i j k l m n ꞑ o ө p r s ş t u v x y z ƶ ь

Örnek: Pirgi tьвa dьldьņ yƶykteri - Birinci Tıva (Tuva) dili alfabesi

Günümüz Tuva Kiril ve ilk Tuva Latin alfabelerinin karşılaştırılması

Misal olarak,

Kiril alfabesi

1943 yılında Latin harflerin yerine Sovyet Rusların baskısı üzerine Kiril alfabesine geçilmiştir.

А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

а б в г д е ё ж з и й к л м н ң о ө п р с т у ү ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Rus alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler

Ң ң (tuvaca „ng“) Ө ө (tuvaca „ö“) Ү ү (tuvaca „ü“)

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О Ө ; У, Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvaca 1930'a kadar Moğolların da kullandığı Uygur alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin ilhakından sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.

Tuva alfabesi

Tuva Cumhuriyeti
Tuva CumhuriyetiVoodooIsland at en.wikipedia . Later version by Bogomolov.PL at en.wikipedia ., Kamu malı, Wikimedia Commons

A (A), Б (B), Ж (j), Ч (Ç), Д (D), Э (E), Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur), Ф (F), Г (G), Х (H), Ы (ı), И (İ), К (K), Л (L), М (M), Н (N); Ң (ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi'nde “ñ” olarak belirlenmiştir), O (O), Ө (Ö), П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), Y (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)

Tıva Alfabesi:

Altay Tuvacasında, Türk dünyasının diğer bölgelerinde hemen hemen hiç görülmeyen birtakım arkaik özellikler görülebilmektedir. Mesela bu Tuvaca ağız, bir adaγ-dilidir, yani Eski Türkçe’deki "δ"sesi bugün bazı Türk dillerinde "y" sesine, bazılarında ise "z" sesine dönüştüğü halde, Altay Tuvacası'nda (ve Tuvaca'da) "d" sesine dönüşmüştür. Bir diğer arkaik özellik ise, zarffiil ekleriyle kurulan bağımlı sıralı cümlelerin (periodische Kettensätze[3]Periodische Kettensätze terimi, Bu tür cümlelerin en önemli özelliği, birbirine bağlanan yan cümleler (zarf cümleleri) arasında bir belirtme-tamlama ilişkisinin değil, sadece bir sıralama bağıntısının bulunmasıdır.)[4]Johanson, Lars (1992). "Periodische Kettensätze im Türkischen". Wiener Zeitschrift für Kunde des Morgenlandes 80. 201-211. Altay Tuvalarının dilinde çok yaygın olarak kullanılmasıdır.

Sayılar

0 тик (tik)1 бир (bir), 2 ийи(iyi), 3 үш (üş), 4 дѳрт (tört), 5 беш (beş), 6 алды (aldı), 7 чеди (çedi), 8 сес (seğes), 9 тос (toğos), 10 он (on), 20 (çébri),30 үжен (ücen), 40 дөртен (dörden), 50 бежен (becen), 60 алдан (aldan), 70 чеден (çeden), 80 сезен (sezen), 90 тозан (tozan) 100 чүс (çüs), 1000 муң (muñ)

Tuva ve Kırgız Türkçelerinde sıra sayıları karşılaştırması

Renkler

Tuva Türkçesinde renk sözü "öñ" demektir. Ak (ak, beyaz), qara (kara, siyah), kök (gök, mavi), qızıl (kızıl, kırmızı), sarıg (sarı), nogaan (yeşil), hüreñ (kahverengi).

Bilinmesi gerekenler

Tuvacada söz (kelime) sonundaki ç, günümüzde şye dönüşmüştür (3-üş).

Tuvacada t, tonlulaşarak günümüzde d ye dönüşmüştür (6-aldı).

Tuvacada g nin düşmesi ile birlikte kendisinden sonra gelen ünlü de düşmüştür (8-seğes, 9-toğos, dağ, oğol, ). Azerbaycan ve Türkmenistandaki gibi söz başlarında genelde t yerine d kullanımı vardır. Daş (taş), dacık sú (taşkın su), dan(tan), daştı (dışarı, dış), der (ter), dovurak (toprak), dózun (toz), duzak (tuzak), duzár (tuzlamak), dus (tuz), dığış (tıkışık), dırbak (tırnak), dırgak (tarak) v.b.

Tuva dilinde diğer dillerin aksine geçmiş hayat çizgisinin önünde, gelecek ise arkasında yer alır. Bu nedenle Tuvalar, soñğár (geri gitmek) sözcüğünü geleceği, burungár (ileri gitmek) sözcüğünü de geçmişi ifade etmek amacıyla kullanırlar.

Dilbilgisi

Ünlüler

Tuvacada 8 ünlü var. а (a), е/э (e), и (i), о (o), ө (ö), у (u), ү (ü), ы (ı)

Uzun ve kısa ünlüler

Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir. ол (ol) - o оол (oğol) - oğul дүн (dün) - gece дүүн (dűn) - dün

Kargıraa ünlüler

аът (a't) - at (hayvan) ат (at) - ad, isim

bunun istisnası durumlar da vardır. qaş - kaç, nasıl

Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması

Türkçe - Kırgızca - Tuvaca ben- men- men sen- sen- sen o- al- ol biz- biz- bis siz- siz, sizder, siler- siler onlar- alar- olar

Zamirlerin –nıkı, -nıyı, - nığı, -niği vb. eklerle birleşimi

Kırgızca -Türkçe - Tuvaca meniki-benim- méniği seniki – senin -señiği anıkı – onun -óñú bizdiki – bizim--bistiği, bisterniği, sizdiki, sizderdiki, silerdiki – sizlerin-silerlerniği alardıkı - onların-olarnığı

Kızıl Şehir Meydanı ve Tiyatro Binası
Kızıl Şehir Meydanı ve Tiyatro Binasıfaalp, Kamu malı, Wikimedia Commons

Soru sıfatları

qaş, qaşıl (kaç)?, kaş kici (kaç kişi), kayı (hangi), qayı bacın (hangi ev)?, çece, çecel (kaç), çece mal (kaç sığır)?, qandığ (nasıl, hangi), qandığ kici (nasıl kişi)?

Düşürmeler

Tuva Türkçesinin öteki Türk lehçeleri ile karşılaştırıldığında belirgin özelliği düşürmelerin çok yaygın olmasıdır. Ses (sekiz), ağas (ağız) v.b. Fakat ünsüzlerini düşüren bazı sözler ek aldıklarında aslına dönerler. ağas (ağız) aksım-askım (ağzım), oğol (oğul), oğlum (oğlum), bört (börk) börgüm (börküm), v.b.

Örnek

Ada çokta çartık ösküs, Ava çokta budun

Qırpan át oruk çaspas

Tuva edebiyatı

Tuva Türklerine özgü gelişmiş bir edebiyat bulunmaktadır. Önemli yazarlar arasında Çoodu Kara-küske, Viktor Kök-ool, Stepan Sarıg-ool ve Salçak Toka sayılabilir.

XX. yüzyılda edebi dil haline gelen Tuva Türkçesinin önemli yazarları:

  • Aleksey Arapçor (Арапчор, Алексей Дугерович) (1924)

  • Hovalıg Artık (Артык, Ховалыг Хом-Оттуковна) (1951)

  • Aleksandr Darjay (Даржай, Александр Александрович) (1944)

  • Eduard Dongak (Донгак, Эдуард Люндупович) (1941)

  • Dorcu Monguş (Монгуш, Доржу Баянович) (1939-1992)

  • Monguş Ölçeyól (Олчей-оол, Монгуш Кунгаевич) (1934-1996)

  • Mannay Oğorcak (Ооржак, Маннай Намзыраевич) (1892-1968)

  • Çançıhó oğorcak (Ооржак, Чанчы-Хоо Чапаажыкович)(1895-1962)

  • Oleg Saganool (Саган-оол, Олег Карламович) (1913-1971)

  • Vladimir Serenool (Серен-оол, Владимир Седипович) (1942-1994)

  • Oleg Suvakpit (Сувакпит, Олег Одербеевич) (1926)

  • Salim Sürünool (Сюрюн-оол, Салим Сазыгович) (1924-1995)

  • Yekaterina Tanova (Танова, Екатерина Дуктуг-ооловна) (1930)

  • Salçak Toka-Kol Tııkı (Тока, Салчак Калбакхорекович-Кол Тыыкы) (1901-1973)

  • Baazanay Tülüş (Тюлюш, Баазанай Халдааевич) (1890-1951)

  • Baykara Hövenmey (Ховенмей, Байкара Дамчаевич) (1915-1972)

  • Leonid Çadamba (Чадамба, Леонид Борандаевич) (1918-1987)

  • Kuular Çerligool (Черлиг-оол, Куулар Чашпынмаевич) (1940)

  • Saylıkmaa Kombu (комбу, сaйлыкмaa сaлчaккызы) (1960-)

Sık kullanılan cümleler

Tuvaca /Tıva dıl /Тывa дыл

Evet/iye/ iğe

Sen /sen/ сен

Hayır, yok /çok/чок

Merhaba, selam /ekiği/Экии

Xoşça kal, güle güle / bayırlığ/бaйырлыг

Nasılsınız?/Qayı hire tur siler/Кайы хире тур силер?

Teşekkür ederim/çettirdim/четтирдим

Kim/kım/кым

Ne/çü/чү

ne zaman/kacan/кaжaн

añlamadım/bilbedim/билбедим

saat kaç/şağ qaş/шaг кaш

bilmiyorum/bilbes men/ билбес мен

Tuvalarda erkek-kadın adları ve soyadları

Erkek adları: Adıg-oğol, Alaş, Arbak, Ak-oğol, Aydıñ, Bagay-oğol, Balçır, Bayır, Bayındı, Buyan, Daş-oğol, Delger, Demir, Demir-oğol, Dozuraş, Kara-kat, Kara-oğol, Kañ-oğol, Kejik, Keciktiğ, Kök-oğol, Mergeldey, Möñgün-oğol, ortun-oğol, Öner-oğol, Örgeleğer, Sağán-oğol- Sarığ-oğol, Sedip, Uran-oğol, Uynuk-oğol, Hayacık, Herel, Hüler, Hüler-oğol, Çeçek-oğol, Çeçen-oğol, Çiñgis, Ezir-oğol, Eker-oğol gibi.

Kadın adları: Aldınay, Aldın-kıs, Arcána, Ak-kıs, Barıñmağa, Belekmağa, Belek-kıs, Darıy,

Darıymá, Doluma, Dolçutmá, Dolzat, Mañnay, Mañmá, mendi, Meñgi, Olça, Orcutmá, Ortumá,Oyumá,Önermá, Örgeldey, Salbak, Salbakay, Sarıg-kıs, Sereñmá, Serciñá, Sırga, Ünçermá, Hacıtmá, Herelmá, Hüreñ, Hürgül, Çeçek, Çeçekmá, Çüsükey, Çısıñmá, Eremá gibi.[5]Tuva Türkçesinde Çocuk Adları http://childsname.narod.ru/r12.html

Ortak Erkek-Kadın adları: Aydıs, Bayır, Belek, Dadar, Dambış, Kama, Kökey, Mácık, Mañnay, Sayın, Saydaş, Sarıg, Heymerek, Çeçen, Şañgır, Ertine gibi.

Sülale ve soy adları: Adıg-Tülüş, Ak, Ak-Moñguş, Bay-Kara, Barağan, Dargat, Doñgak, İrgit, Kara-Doñgak, Kara-Moñguş, Kara-Sal, Kol, Kuğular, Kücüğet, Kırgıs, Mádı, Moñguş, Ondar, Oğorcak, Oyun, Őlet, Sáya, Salçak, Sartııl, Sarıg-Doñgak, Sarığlar, Sat, Soyan, Tumat, Tülüş, Hertek, Hovalıg, Homuşku, Çoğodu, Şalık gibi.

Akrabalık adları

Kırgan-avay (nine), Kırgan-açay (dede), avay (ana), açay (baba), duñmam (kardeş), akıy (amca, ağbi), çaavay/çeñgey (yenge), dáy (dayı), küüy (dayının eşi), uğbay (abla), çestey (enişte), quda/qudağay (dünür).

Tuva yörelik ağızları

Ülkenin resmî dili daha çok batı bölgesinin dilidir. Her bölgenin kendine özgü ağzı vardır. Resmi dil Kızıl ve yöresinin dilinden ortaya çıkarılmıştır. Tuva'nın batısındaki Baytayga ağzı ise Orta Asya ve Türkiye'ye en yakın olan ağzıdır. Tuva Resmi dilinde "ı" şeklinde olan ses Bay-Tayga ağzında Çağdaş Genel Türkçedeki "a" sesi korunmaktadır. Tuva veya günümüz Tuva halkının kullanımı ile Tıva (dil) Türkçesi 4 dialektiliği görülür: Orta (Çőn-Hemçik, Övür, Süt-Höl, Çaa-Höl, Ulug-Hem, Biy-Hem bölgeleri); batı (Barıın-Hemçik, Bay-Tayga, Möngün-Tayga bölgeleri); güneydoğu (Çedi-Höl, Tandı, Tes-Hem, Erzin bölgeleri); kuzeydoğu (Toju) ve Kaa-Hem, Tere-Höl ağızları (ayalgaları).

Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları

Шыян ам. Буруңгуңуң мурнунда, теве кудуруу черге дөжелип те мыйызы дээрге шаштыгып турар шагда дөртен бир угаанныг каан чоруптур оо.

Şıyan am. Buruñguñuñuñ murnunda, teb̧e quduruğu çerge döcelip te mıyızı değerge şaştığıp turar şağda dörten bir uğánnığ qağan çoruptur oğo.

İşte böyle! Çok eskiden, deve kuyruğunun yere değip, teke boynuzunun göğe uzandığı çağda kırk bir yaşında akıllı bir han yaşarmış.

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

Kaynakça

  1. 1.Ethnologue. ethnologue.com
  2. 2.Tuvalar ve Tuvaca , Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996. turkoloji.cu.edu.tr
  3. 3.Periodische Kettensätze terimi, Bu tür cümlelerin en önemli özelliği, birbirine bağlanan yan cümleler (zarf cümleleri) arasında bir belirtme-tamlama ilişkisinin değil, sadece bir sıralama bağıntısının bulunmasıdır.
  4. 4.Johanson, Lars (1992). "Periodische Kettensätze im Türkischen". Wiener Zeitschrift für Kunde des Morgenlandes 80. 201-211.
  5. 5.Tuva Türkçesinde Çocuk Adları http://childsname.narod.ru/r12.html childsname.narod.ru