Şorca

Şorca veya Şor Türkçesi (Şorca: тадар тили, шор тили), Şorlar tarafından konuşulan Türk dillerinin Sibirya grubuna bağlı Türk dillerinden biridir.^{[1]Johanson, Lars. Güney Sibirya Türkçesinde Adlar ve Sıfatlar. 1 Aralık 2004, s. 1-27.} Tuvacaya büyük benzerlik gösterir. Rusya'nın Kemerovo bölgesinde 2010 yılı itibarıyla 2.840 kişi tarafından konuşulmaktadır. Günümüzde Şorca Kemerovo Üniversitesi'nde öğretilmektedir.

Şorca, Türkçenin eski dönemlerine dair barındırdığı çok sayıda arkaik özellik ile dilbilimsel çalışmalar için özel bir yere sahiptir.^{[1]Johanson, Lars. Güney Sibirya Türkçesinde Adlar ve Sıfatlar. 1 Aralık 2004, s. 1-27.} Bu lehçenin bir diğer özelliği ise Rusçanın yanı sıra tarihsel süreç içerisinde Moğol ve Ural dillerinden çok sayıda kelime ödünçlemiş olmasıdır.^{[1]Johanson, Lars. Güney Sibirya Türkçesinde Adlar ve Sıfatlar. 1 Aralık 2004, s. 1-27.}

Şorcanın iki ana ağzı bulunmaktadır. Bunlar bulundukları coğrafyadaki nehirlerden adlarını almıştır: Mrassu ve Kondoma.^{[2]About: Shor language.} Bu lehçede bugün hâlâ Türkçenin ayırıcı özelliklerinden olan /ḍ/ sesinin kayıcılaşması hadisesi canlıdır. Nitekim Mrassu kolu bir /z/ ağzı iken Kondoma ağzı ise /y/ dilidir.^{[2]About: Shor language.}

Şorca ilk kez 19. yüzyılın ortalarında Hristiyan misyonerler tarafından yazılı hâle getirilen bir lehçedir. 1980'li yıllarda bu dili yeniden canlandırmak maksadı ile yapılan çalışmalarda edebî Şor dilinin temeli olarak Mrassu ağzı alınmıştır.^{[2]About: Shor language.}

Bugün Şorca konuşan topluluk ekolojik bir hayat sürdürmektedir ve genel olarak çam fıstığı hasadı coğrafyanın en önemli gelir kaynağıdır.^{[3]Arbachakov, A. N.. HARVESTING OF SIBERIAN PINE NUTS IN MOUNTAIN SHORIA: TRADITIONS AND NOWADAYS. 1 Haziran 2009, s. 110-118.}

Dil bilgisi

Alfabe

Şorcanın alfabesi 19. yüzyılın ortalarında Rus Hristiyan misyonerleri tarafından oluşturulmuştur. 1929-1938 yılları arasında Latin alfabesi kullanan Şorlar, sonra tekrar Sovyet-Rus yönetiminin baskısı ile Kiril Alfabesi'ne geçirilmişlerdir.

Şor alfabesinde şu harfler vardır: А Б В Г Д Е З И Й К Қ Л М Н О Ö П Р С Т У Ӱ Ф Х Ч Ш Ы Э Я

Transkripsiyon

*'Ñ' artdamaksıl n'dir. Artdamaksıl n Türkçenin lehçe ve ağızlarında da bulunabilir. Birçok Türk dilinde de önemini korur.

**X, İngiliz alfabesindeki x değildir. 'X' geniz h'sidir (hırıltılı h).

Morfoloji

Bütün Türk dillerinde olduğu gibi zümre, sınıf, cinsiyet, kategori ayrımı yoktur. Çokluk eki sözcüğe göre ayarlanır, bu ekler (-lar/-ler, -nar/-ner, -tar/-ter), ekleridir.

Metinler

Туған черим – Тағлығ Шор. Чатқан чуртум ырыстығ чурт. Туған ичем – Қудайдығ иче. Чатқан ÿгем чарық ÿге. Туған черимде – ақ чачықтар. Чатқан черимде – кöк тегри.^{[4]http://shortop.ru/teksty-na-shorskom-yazyke-prilozhenie-1}

Tuğan çerim- Tağlığ Şor. Çatqan çurtum ırıstığ çurt. Tuğan içem- Qudaydığ içe. Çatqan ügem çarıq üge. Tuğan çerimde - aq çaçıqtar. Çatqan çerimde- Kök Tegri.^{[5]Arşivlenmiş kopya.}

Kondom Şor ağzı

Kondom Şor ağzı (Rusça: Кондомское шорское наречие ), Türk dillerinin Sibirya grubu içinde konuşulan bir ağızdır.

Mras-su Şor ağzı

Mras-su Şor ağzı (Rusça: Мрасское шорское наречие / Mrasskoye Şorskoye nareçiye )— Türk dillerinin Sibirya grubu ve Hakasya grubu içinde konuşulan bir ağızdır. Hem Hakasçanın hem de Şorcanın bir ağzı konumundadır. Her iki Türk şivesinin bağlam noktasındadır.

Etimoloji

Rusça'ya Mrasssu (Rusça: Мрассу / Мрас-Су́ ) olarak geçen sözdeki Mrass Şorcada Pras (Şorca: Прас) olarak söylenir. Şorca anlamı rahatlık, huzur demektir. Rahat Su diye anlamı olan Mrassu akarsuyu Rusya Federasyonu'nda Kemerovo bölgesi içindeki bir akarsudur.

Ayrıntılar

Şorca'nın Mrassu ağzı geleneksel Şorca olarak tarif edilir. Mrassu dili veya ağzı edebi Şor dilinin esasıdır. Mrassu Şor ağzı Kemerovo Oblastında, Mrassu ve Tom akarsuları bölgesinde ve kısmen Altay Cumhuriyetinde yaygınlık gösterir. Başlıca diyalektleri (ya da konuşmaları) — nijnemrasskiy (Aşağı Mras-su konuşması), tomskiy (Tomsk bölgesi), srednemrasskiy (Orta Mras-su konuşması), kobırzinskiy (Kobırzin), verhnemrasskiy (Yukarı Mras-su konuşması). Hakasçanın genel özellikleri gibidir. Mras-su Şor ağzı Eski Türkçedeki söziçi -d- (-δ-) sesi -z- olmuştur: azak 'ayak' (Kondom Şor ağzında ayak).

Bibliyografya

N. А. Baskakov. Vvedenie v izuçenie tyurkskih yazıkov. M., 1962. (pereizd., M., 2006)
R. M. Biryukoviç. Çulımsko-tyurkskiy yazık // Yazıki mira. Tyurkskie yazıki. M., 1997, Bişkek, 1997
Е. R. Tenişev (red.). Sravnitelno-istoriçeskaya grammatika tyurkskih yazıkov. Regionalnıe rekonstruktsii. M., 2002.