Duhalar

Duhalar^{[1]Tuğba Sarıkaya (2011), Dil Hayatiyeti Bağlamında Tuva Türkçesinin Durumu , Modern Türklük Araştırmaları Dergisi 2011,8(3):121-133} ya da Tuhalar veya Tsaatanlar (kendilerince: Tuʰha Ulǝs, Духалар Duḫalar ya da Тухалар Tuḫalar,^{[2]The Soyot Language.} Moğolca Цаатан, Tsaatan), Moğolistan'ın orta kuzey bölgesindeki Hövsgöl aymağında (Хөвсгөл аймаг) yaşayan Türk halklarından Tuvaların 2010 yılında 282 kişilik^{[3]Хүн Ам, Орон Сууцны 2010 Оны Улсын Тооллогын Үр Дүн} nüfusa sahip soyu tehlike altında olan ren geyiği çobanı tengrici göçebe kabilesidir.^{[4]The Disappearing Reindeer People.[5]Ancient Roots of Mongolian Traditions.[6]Elisabetta Ragagnin (2011), Dukhan, a Turkic Variety of Northern Mongolia, Description and Analysis , Harrassowitz Verlag, Wiesbaden}

Adlandırma

Esasen Tuva Cumhuriyetinin Toju (Тожу кожуун) ilinde yaşayan Ak Todu, Soyon Kırgız, Hanaçı, Maat, Balıkçı ve Hular boylarının karışımıdır.^{[7]Bülent Gül ve Ankhbayar Danuu, Erimekte Olan Türk Boyu: Moğolistan Duhalarının (Tsaatanlar) Kültürüne Dair”, VIII. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi, (21-24 Kasım 2011 İzmir)[8]Yaşar Kalafat, Kaybolmakta olan Türk topluluklarından Hoton/Hatun Türkleri ve Türk halk inançlarındaki yerleri} Kendi adları olan Duha/Tuha kelimesi Tuga/Tuha, Tuva/Tıva, Tofa ve Tuba adlarıyla kökteştir. Tabgaçlar için kullanılan Toba (Çince 拓跋 Tuòbá) adıyla ilgili olduğu sanılıyor ve kimilerine göre Tuvalar bir dönem Çin'i yöneten Tobaların torunlarıdır.^{[9]Tuvalar ve Tuvaca , Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996.}

Diğer adları olarak Hövsgöl Uygurları (Moğolca Хөвсгөлийн Уигар) ya da Hövsgöl Uryanhayları (Moğolca Хөвсгөлийн Урианхай) biçimleri de kullanılır. Yörede yaşayan Moğol kabilesi Darhadlar Duhaları "Uygur" (Уигар) olarak adlandırırlar.^{[10]Ts. Şagdarsüren (1974) .“Mongolın Tsaatan Böögiin Tuhai”, Studia Folclorica (Aman zohiol sudlal), c. VIII, fas. 6, Ulaanbaatar, 74-93.} Moğolistan'da resmi olarak Tsaatan (Цаатан) adı kullanılır ve bu ad Moğolca «ren geyiği» anlamındaki цаа tsaa (ya da цаа буга tsaa buga) ile aitlik bildiren -тан -tan ekiyle kuruludur. Moğolcada bazen Уигар Цаатан [Uigar Tsaatan] ya da Цаатан Уигар [Tsaatan Uigar] adları da kullanılır.

Erken tarihte Soyot-Uryanhaylar (Rusça Сойоты-урянхайцы) ya da Tayga sakinleri (Moğolca Тэйгин Ирджед) adları da kullanılmıştır.^{[11]Цаатаны}

Nüfus

Yaklaşık 44 aile ve 200-400 kişilik nüfusa sahiptirler ve soyları ve dilleri büyük ölçüde tehlike altındadır.^{[4]The Disappearing Reindeer People.} Tsagaannuur sumunda (Цагааннуур сум) 269 kişi bulunur.^{[12]М.Нямаа, Хөвсгөл аймгийн лавлах толь, Улаанбаатар 2001, х.193} Moğolistandaki nüfusları 2000 yılında 303 kişi iken 2010 sayımında bu rakam 282 kişidir.^{[3]Хүн Ам, Орон Сууцны 2010 Оны Улсын Тооллогын Үр Дүн}

Dil

Duhaların dilleri Duhaca (Tuʰha sös, SIL International dkh,^{[13]http://www.sil.org/iso639-3/cr_files/2011-057_dkh.pdf} MultiTree 1hv^{[14]MultiTree: The Dukhan Language}), Sayan dilleri grubundan Tuvacanın ayrıksı bir lehçesidir ve hızla soyu tükenmektedir. Doğu Tuvacası konuşan Toju Tuvaları ile Tofaların lehçesine daha yakındır. Günümüzde Moğolca ile karışık kullanılmaktadır.^{[15]Arşivlenmiş kopya.}

UNESCO'ya göre dilleri Buryatya'daki Soyotların dili içinde değerlendirilir ve kültürleriyle birlikte yok olma tehlikesindedir.^{[16]Endangered Languages of Indigenous Peoples of Siberia: The Soyot Language.} Rusçada Soyot-Tsatan dili adı altında ele alınır ve iki lehçesinden biri Buryatya'daki Soyotların (сойыт тыл Soyıt tıl) diğeri ise Moğolistan'daki Duhaların (тyъha тыл Tuha tıl) şivesidir.

Din

Günümüzde Duhaların dini, Moğollar gibi Budizm değil, Tengriciliktir.^{[17]NBC News : Mongolia’s ‘reindeer’ people jump into the future.[18]http://www.hurriyet.com.tr/kelebek/keyif/28526955.asp Kayıp Türkler 'Ren Geyiği İnsanları' Dukhalar}

Ekonomi

Kızılderililer gibi çadırlarda (çum) barınan Duhalar, ren geyiklerini ulaşım aracı olarak kullandıkları gibi boynuz ve sütünden de yararlanırlar; fakat genelde etini yemezler ve et ihtiyacını sığın ya da yaban domuzu gibi diğer av hayvanlarından sağlarlar.^{[17]NBC News : Mongolia’s ‘reindeer’ people jump into the future.}

Duhaların ren geyiği eğitimi ve doğal yaşamları ekoturizm etkinliğiyle turist çekmektedir.^{[19]Цаачин төв (Tsaatan Community & Visitors Center).}

Dış bağlantılar

• Kayıp Türkler Duhalar

• Kayıp Türkler-Dukhalar

• KayıpTürkler hakkında GazeteBilkentyazısı