Zarif Mustafa Paşa

Zarif Mustafa Paşa, Mustafa Zarif Paşa ya da yalnızca Zarif Paşa (1816, İstanbul – Ocak/Şubat 1863, İstanbul), Osmanlı müşîri, devlet adamı ve bürokrattır. Mart-Ekim 1854 araları Kırım Savaşı'nda Anadolu müşîri olarak Kafkasya'da Ruslarla çarpıştı.

Hayatı

Gençliği

1816'da İstanbul'da doğdu. Babası tanınmış Koskalı Nazif'tir. 1831'de Buşatlı Mustafa Paşa'nın başlattığı Üçüncü İşkodra-Osmanlı Savaşı sırasında Hassa Alayı kâtibi yapıldı. Ertesi sene 1831-1833 Osmanlı-Mısır Savaşı'nda bulundu ve yaralandı. Ağustos 1834'te isyânkâr Kürt Millî aşîretiyle müzâkere etmek için Siverek'e gönderildi. 1839'da Meclis-i Ahkâm'da kâtib oldu, 1840'ta kaymakam, 1843'te mirliva (paşa), 1845'te ferîk ve aynı yıl Dâr-ı Şûrâ'nın başkanı yapıldı. 1846'da İzmir'e bölge komutanı olarak atandı. 1847'de Kudüs mutasarrıfı oldu. 1848'de bu görevinden alındıktan sonra yeniden Dâr-ı Şûrâ'da bir vazîfe üstlenir. Mustafa Paşa, hâlen 1848'de aldığı yalısıyla tanınır.

Haziran 1849'da Konya vâlisi, Temmuz'da Halep vâliliğine nakledildi. 1848 Devrimi akamate uğramasından Halep'e sığınmak isteyen ve İslâm'a geçen 40 Macar ile Polonyalı mültecilerine fazlasıyla yardım etti.^{[1]Nazır, Bayram. Osmanlı'ya Sığınanlar: Macar ve Polonyalı Mülteciler. Yeditepe Yayınevi, 2016, s. 412-414.} Halep'te Tanzimât reformları sebebiyle Halep'te bir ayaklanma çıktı. Olaylar esnâsında katliamlar yaşandı ve toplam 5.000 kişi öldü.^{[2]Eldem, Edhem. The Ottoman City between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul. Cambridge University Press, 1999, s. 71.} Mustafa Paşa, Ekim'in sonlarında işlevinden uzaklaştırıldı; ayaklanma ancak 8 Kasım'da bastırıldı.^{[3]Masters, Bruce. The 1850 Events in Aleppo: An Aftershock of Syria's Incorporation into the Capitalist World System. Cambridge University Press, Şubat 1990, s. 7.} Ekim 1851'de Vidin Beylerbeyi oldu. Bulgarlar arasında Osmanlı kontrolüne karşı artan hoşnutsuzlukla başa çıkmada yetersiz kaldığı için Ocak 1852'de görevinden alındı.^{[4]Pinson, Mark. Ottoman Bulgaria in the First Tanzimat Period: The Revolts in Nish (1841) and Vidin (1850). Routledge, 1975, s. 128.} Haziran'da Erzurum Beylerbeyi olarak vazîfelendirildi.

Kırım Savaşı

İlk ayları

12 Haziran 1853'te Sadrâzam Mustafa Nâilî Paşa'ya yazdığı bir mektupta Şeyh Şamil'e yardım etmeyi tavsiye ettiyse de talebi kabul edilmedi. 4 Ekim'de Kırım Savaşı patlak verdi. Mustafa Paşa, bu aralar 2.000 başıbozukla berâber Erzurum'dan Kars'a geldi; bu düzensiz birliklerle Ardahan'a giderek askerleri teşvik etme ve erzak düzenleme faaliyetlerinde bulundu. Hâlen Erzurum vâlisiyken, Mart 1854'te Ahmed Paşa yerine Anadolu müşîri yapıldı. 6 Mart'ta Kars'a vararak Anadolu ordusunun komutasını devraldı. Daha sonra görüleceği üzere, onu bu konuma atamak isâbetsiz bir karardı çünkü Mustafa Paşa hiçbir zaman ordu komuta etmemişti. Emrinin altında onlarca paşa varken, İsmâil (György Kmety) ve Hurşid (Richard Guyon) Paşalar öne çıkmaktadır.

Komutanlar arasında neredeyse hiç uyum yoktu. Mustafa Paşa Hurşid Paşa'yı hazmedemiyorken; İsmâil, Şâhin (Feliks Breański) ile Arslan (Ludwik Bystrzonowski) Paşaları övüyor, Feyzî Bey'i (Josef Kohlman) askerî mühendislik alanındaki yetenekleri açısından ordunun en iyisi olarak görüyordu.

Kürekdere Muharebesi

3 Ağustos'ta Bayezid'deki yenilgi haberini alan Mustafa Paşa, birlik göndermek istedi. Fakat Hurşid Paşa bu plana karşı çıkarak, onun yerine nispeten zayıf durumdaki Vasili Bebutov'un üzerine derhal 4 Ağustos şafağında taarruz edilmesini, ardından Erzurum'a ilerleyen Karl von Vrangel'in kuvvetlerine saldırılmasını önerdi. Subayların çoğu bu düşünceyi desteklediğinden, Mustafa Paşa mecbûren planı kabul etti. Buna rağmen Paşa, ayın dördüncü ve beşinci günlerinin uğursuz olduğunu söyleyerek taarruzu 6 Ağustos'a erteledi. Bebutov, ajanları vasıtasıyla saldırı planını öğrenerek ordusunu bir araya topladı ve gereken hazırlıkları uyguladı.

6 Ağustos'ta gerçekleşen Kürekdere Muharebesi, Osmanlı'nın sayısal üstünlüğüne karşın yenilgiyle sonuçlandı.

Yargılanması

Mustafa ve Hurşid Paşalar, Britanya elçisi Stratford Canning'in ısrarları üzerine İstanbul'a çağrılarak mahkemelerde yargılandılar. Mustafa Paşa, yaşanan yenilginin suçunu Hurşid Paşa'ya yüklemeye çalıştı. Anadolu müşîrleri Abdi ve Ahmed Paşalar ile Ali Rızâ Paşa da yargılanıyordular. Kasım 1854'ten Haziran 1855'e kadar süren bu dâvâlarda tek Ahmed Paşa suçlu bulundu. Mustafa Paşa ise Temmuz 1855'te serbest bırakıldı.

Mustafa Paşa'nın tutukluykenki yazdığı hâtıratı, Kırım Savaşı'na dâir bir Osmanlı paşası tarafından yazılmış bilinen tek anı kitabı olmasından dolayı eserini oldukça önemli kılar.

Son yılları

Ekim 1857'de tekrar Dâr-ı Şûrâ reisi yapıldı. 1859'da ya da 1860'ta Meclis-i Vâlâ üyesi oldu, 1861'in ortalarında bu görevinden çekildi. Bir daha önemli makamlara gelemeyen Mustafa Paşa, Ocak veya Şubat 1863'te 46 yaşındayken İstanbul'da öldü. Karacaahmet Mezarlığı'na gömüldü. Sicill-i Osmânî'ye göre "büyük servete sâhip" idi.^{[5]Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Ağustos 1996, s. 1705-1706.}