Mustafa Nâilî Paşa

Giritli Mustafa Nâilî Paşa (1798, Polyan - 28 Aralık 1871, İstanbul), Sultan Abdülmecid döneminde iki kez sadrazamlık yapmış Arnavut asıllı Osmanlı komutanı ve devlet adamıdır. Siyasî kariyerinde iki farklı dönemde (1832-1851 ve 1866-1867) yürüttüğü Girit valiliği göreviyle tanınır. Devletin zirvesindeki sadrazamlık makamında ise ilk olarak 14 Mayıs 1853 - 29 Mayıs 1854, ikinci olarak da 6 Ağustos 1857 - 22 Ekim 1857 tarihleri arasında hizmet vermiştir.

Hayatı

Kökeni

1798 Polyan doğumlu olup Arnavut asıllıdır. Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın himayesinde Mısır'da yetişmiş. Muhtemelen Rumeli Vilayetine bağlı Görice / Korçë'nin Polyan / Polonë kasabasında 1798 yılında doğmuştur. Kesriye/Kastoria ilinde Behliste/Bilişht hânedânından İsmâil Bey'in oğludur. Amcası Hasan Paşa'nın vefatı üzerine onun yerine 1237'de (1821/1822) Girit Muhafızı; 1254'te (1838) Cebel-i Lübnan ıslahatına memur olmuştur. Hilmi Paşa ve Veli Paşa (Le Beau Veli diye de anılır) isimli çocukları meşhurdur. Hilmi Paşa'nın kızı Melek Hanımın kocası Halkalı Ziraat Yüksek Okulu kurucusu Bayındırlı Ailesinden Hasip Bey'dir.

Lakabının kökeni

Yunanistan'ın bağımsızlığı kazandığı 1820'lı yıllarda Sisam, Sakız ve Girit gibi Ege Adaları'nda da Rumların bağlantılı olarak ayaklanmalarına hazırlıksız yakalanan Sultan II. Mahmud'un fiilen bağımsız Mısır Hidivi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istediği dönemde Girit ayaklanmasını bastırmış ve 1832'de Mısır idaresine sokulan Girit'e vali tayin edilmiştir. Valiliği 20 yıla yakın bir süre sürdüğü için "Giritli" lâkabıyla anılır.

Ayşe Kulin'in kaleme aldığı Adı Aylin adlı romanda ise paşanın bir diğer lakabı "Deli"dir. Yani paşa tam adıyla "Giritli Deli Mustafa Nâilî Paşa"dır. Bu lakabın ise asabi, birden bire öfkelenen bir karaktere sahip olmasından dolayı verildiği romanda geçer.

Girit Valiliği

Girit'i idaresi esnasında temkinli ve İngilizlere yakın bir politika izlemiştir. Bir açıdan adanın Müslüman toprak sahipleri ile yükselen Rum tacir sınıfı arasında sentez kurmaya çalıştığı yorumu getirilebilirse de, Rumlara karşı bazı politikaları ada Müslümanlarının tepkileri ile de karşılaşmıştır.

1840'ta Büyük Britanya Başbakanı Lord Palmerston'un Girit'in Osmanlı idaresine geri dönmesi yönünde yaptığı baskı esnasında, bir süre için, yarı-bağımsız bir Girit'in prensi olma denemesinde bulunmuştur. Ancak belirsiz siyasi ortamı fırsat bilen Rumlar ayaklanmışlar ve bu küçük çaplı isyan Büyük Britanya-Osmanlı donanmalarının müdahalesi ile sona erdirilmiştir. Girit böylece 1840'ta Osmanlı Devleti bünyesine geri dönmüş, Giritli Mustafa Nâilî Paşa da vezir rütbesiyle vali olarak kalmıştır. Valiliği İstanbul'a çağrıldığı 1851 yılına kadar sürmüştür. İstanbul'da da, ilerlemiş yaşına rağmen, kariyerini sürdürmüş ve sadrazamlığa kadar yükselmiştir.

Sadrazamlığı

Sadrazamlık dönemleri Kırım Savaşı'nın hemen öncesine ve ikinci dönemi de bir süre sonrasına denk gelmiş, gündemini Rusya ile ilişkiler meşgul etmiştir. Fransa'da imparatorluğunu ilan eden ve uluslararası ilişkilerdeki konumunu güçlendirmek isteyen III. Napoleon'un Osmanlı Devleti'nde yaşayan Katoliklerin himayelerini Fransa'ya veren 1740 tarihli antlaşmanın yeniden yürürlüğe girmesini istemesi üzerine, Rusya'nın da Osmanlı Ortodoksları için aynı hakları istediği ve katı bir asker ve köyü bir Ortodoks olan Prens Mensikov'u İstanbul'a olağanüstü yetkilerle elçi olarak yolladığı, bu sorunu kendi çıkarları için tehlike olarak gören İngiltere, Fransa ve Avusturya'nın Osmanlı Devleti'ne giderek artan destek verdiği Kırım Savaşı'na gidecek süreç esnasında ilk sadrazamlığına getirilmiş ve savaşın ilk döneminde bu görevi sürdürmüştür. Atanmasının nedeni Prens Mensikov'un taleplerinin kabul edilmemesi halinde İstanbul'dan ayrılacağı ültimatomunu vermesi ile, prense sürekli direnen Sadrazam Damat Mehmet Ali Paşa ve Hariciye Nazırı Sadık Rifat Paşa'nın görevlerinden alınmalarıdır. Böylece Sadrazamlığa Giritli Mustafa Nâilî Paşa, Hariciye Nazırlığına da Koca Mustafa Reşid Paşa atanmıştır. Ancak bu isim değişikliklerine rağmen Prens Menşikov yine de 27 Mayıs 1853'te İstanbul'dan elleri boş olarak ayrılmış ve Kırım Savaşı başlamıştır.

Son yılları

Girit İsyanı'nı bastırmak üzere 28 Ağustos 1866'da yeniden Girit valisi yapıldı. Başarısız olduğundan Mart 1867'de İstanbul'a çağrıldı. 1860'ların sonlarında Hicaz ile Yemen arasındaki dağlık Asir bölgesinde başlayan isyanın bastırılmasında da görev aldı. 28 Aralık 1871'de İstanbul'da öldü ve Fatih Camii haziresine defnedildi.^{[1]MUSTAFA NÂİLÎ PAŞA . TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Dış bağlantılar

• Buz, Ayhan (2009) " Osmanlı Sadrazamları", İstanbul: Neden Kitap, ISBN 978-975-254-278-5

• Danișmend, İsmail Hâmi (1971),Osmanlı Devlet Erkâni, İstanbul: Türkiye Yayınevi