Zâl Mahmud Paşa

Zâl Mahmud Paşa (1521?,^{[1]Kahraman, Betül. Vakfiyesi Işığında Şah Sultan ve Zal Mahmud Paşa Külliyesi. DergiPark, 2019, s. 151-194.} Lübliyana – Ekim 1577), Sancak Beyi, Beylerbeyi ve vezirlik görevlerinde bulunmuş Alman asıllı Osmanlı devlet adamıdır.

Hayatı

İlk yılları

Slovenya'nın başkenti Lübliyana'da Alman asıllı^{[2]Kılıç, Orhan. Budin ve Tımışvar Eyaletlerinin Paşaları: Karşılaştırmalı bir Analiz. Ankara Üniversitesi, 2019.} bir aileye doğmuş ve devşirme olarak sarayda yetişmiştir.^{[3]A' budai pasák.. 1841.} 1573-1578 yılları arasında Kutsal Roma İmparatorluğu elçisinin yardımcısı olarak görev yapan Alman ilahiyatçı Stephan Gerlach seyahatnamesinde, Alman tarihçi Franz Babinger de kitabında Mahmud Paşa'nın Alman asıllı olduğunu öne sürmüştürler. Ancak 16. yüzyılda yaşamış Osmanlı tarihçisi Gelibolulu Mustafa Âlî ise paşanın Boşnak olduğunu öne sürer.^{[1]Kahraman, Betül. Vakfiyesi Işığında Şah Sultan ve Zal Mahmud Paşa Külliyesi. DergiPark, 2019, s. 151-194.} O dönemde görev yapan Venedik balyosunun (elçisinin) yardımcısı Bonifacio Antelmi ise Slav olduğunu yazar. Doğum tarihi de 1521 ve 1530 olarak kaynaklarda farklı şekillerde yazılır. Kanunî Sultan Süleyman devrinde devşirilerek Enderûn'a alınmıştır.^{[4]ÖNAL, Ahmet. "Zâl Mahmud Paşa’nın Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 54 (Güz 2025), s. 86.}

Şehzade Mustafa'nın idam edilmesindeki katkısı

Sultan Süleyman'ın en büyük oğlu Şehzade Mustafa'yı 6 Ekim 1553 tarihinde Konya'da boğduğu belirtilen dönemin güçlü güreşçisi ve saray hademesi Zâl Mahmud Ağa^{[5]İ.H. Uzunçarşılı, Büyük Osmanlı Tarihi, 2. cilt, Şehzadeler Vakası, sayfa 401-403} ile aynı kişi olduğu belirtilmektedir.^{[1]Kahraman, Betül. Vakfiyesi Işığında Şah Sultan ve Zal Mahmud Paşa Külliyesi. DergiPark, 2019, s. 151-194.}

Şehzade Mustafa'yı Zâl Mahmud Ağa'nın boğduğu iddiası ilk olarak 16. asrın sonlarında o dönemi görmüş tarihçi Gelibolulu Mustafa Âlî tarafından ortaya atılmış, dönemin Venedik elçilik raporlarında da Zâl Mahmud Ağa'nın ismi verilmemesine rağmen onun biyografisiyle uyumlu bir kişi tarif edilmiştir. Şehzade Mustafa'nın himayesindeki şairlerden Taşlıcalı Yahya'nın kaleme aldığı mersiyede de "Getürdi arkasını yire Zâl-i devr ü zemân" ifadesilyle Zâl Mahmud'un kast edildiği düşünülmektedir. Bunların dışında o dönemi bizzat yaşayan Matrakçı Nasuh, o tarihlerde bizzat ordugâhta bulunan Celalzâde, dönemin önemli devlet adamlarından Lütfi Paşa, yine o dönemleri görmüş Seyyid Lokman gibi birçok tarihçi ise bu olayın fazla detayına girmedikleri için doğal olarak Şehzade Mustafa'yı Zâl Mahmud'un boğduğu şeklinde bir bilgi vermezler.^{[6]ÖNAL, Ahmet. "Zâl Mahmud Paşa’nın Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 54 (Güz 2025), ss. 86-88.}

Şehzade Mustafa'nın öldürüldüğü dönemde kapıcıbaşı olduğu şeklindeki yaygın bilgi de arşivlerde bulunan bir belgeyle yalanlanmıştır. Söz konusu arşiv belgesine göre Zâl Mahmud Ağa, Şehzade Mustafa'nın ölümünden 2 yıl sonra 9 Kasım 1555 tarihinde silahtarlıktan kapıcıbaşılığa tayin edilmektedir.^{[7]ÖNAL, Ahmet. "Zâl Mahmud Paşa’nın Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 54 (Güz 2025), s. 88.}

Devlet içinde yükselmesi

İkinci kapıcıbaşı olarak görevini sürdürürken Hersek Sancakbeyi olarak tayin edildi. Bazı kaynaklarda Avlonya Sancağına gönderildiği yazsa da arşiv belgelerindeki yazışmalarda Hersek sancakbeyi olarak takdim edilmektedir. Bu görevden sonra 20 Kasım 1563'te Budin Eyaleti Beylerbeyliği görevine getirilmiştir.^{[8]ÖNAL, Ahmet. "Zâl Mahmud Paşa’nın Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 54 (Güz 2025), ss. 91-92.} 1564 yılı Haziran ayı sonlarında Budin'deki yeniçerilerin isyanı nedeniyle kaçmış ve 19 Ağustos'ta İstanbul'a gelmiştir. İstanbul'a geldikten sonra 15 Ekim 1564 tarihinde II. Selim'in kızı Şah Sultan ile nikâhlandı.^{[9]ÖZERGİN, M. Kemal, Kanunî Sultan Süleyman Han Çağına Âit Tarih Kayıtları, Erzurum 1971, s. 30.} Devlet içindeki asıl yükselişini bundan sonra yaşamıştır. Sırasıyla Halep Eyaleti Beylerbeyi ve Anadolu Beylerbeyi olarak görev yapmıştır. Anadolu Beylerbeyliği sırasında Kanunî'nin son seferi olan Zigetvar Seferi'ne katılmıştır.^{[10]ÖNAL, Ahmet. "Zâl Mahmud Paşa’nın Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 54 (Güz 2025), s. 96.}

Kayınpederi II. Selim'in tahta geçmesinden sonra 1566'nın sonlarına doğru altıncı vezir rütbesiyle kubbealtı vezirleri arasına girdi. Eski sadrazamlardanPargalı İbrahim Paşa'nın vaktiyle oturduğu, şu anda Türk ve İslam Eserleri Müzesi olarak hizmet veren saray, eşi Şah Sultan ile oturması için kendisine tahsis edildi. Zamanla altıncı vezirlikten önce beşinci vezirliğe sonra dördüncü vezirliğe yükseldi. Kayınpederi II. Selim'in 1574'de ölümünden sonra kayınbiraderi III. Murad tahta çıkmış, akrabalık bağları dolayısıyla III. Murad'a da yakın olmuş ve ölümüne kadar dördüncü vezirlik makamında kalmıştır.

Ölümü

İbrahim Peçevî, Peçevi Tarihi adlı eserinde Gelibolulu Mustafa Âlî'den alıntılayarak Zâl Mahmud Paşa ile Şah Sultan'ın aynı gün hastalandığı ve vedalaşarak öldüklerini yazmıştır. Bazı yayınlarda ölüm tarihini 1580 yılı^{[11]Belediyesi, T. C. Eyüpsultan. Zal Mahmut Paşa.} olarak belirtilse de bu bilgi doğru değildir. Eşiyle birlikte hazırlanan vakfiyesinden yola çıkarak 5 Kasım 1577'de ölen Şah Sultan'dan 13 gün önce öldüğü (22 Ekim)^{[1]Kahraman, Betül. Vakfiyesi Işığında Şah Sultan ve Zal Mahmud Paşa Külliyesi. DergiPark, 2019, s. 151-194.} ya da 1 Ekim 1577'de öldüğü^{[3]A' budai pasák.. 1841.} yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır. Mezarı Zal Mahmud Paşa Camii içerisindedir.

Zâl Mahmud Paşa'nın III. Murad döneminde Antep ve Malatya sancakbeyliği yapan Mehmed adında bir oğlu olduğu ve bu oğlunun Şah Sultan'dan önceki evliliğinden olduğu düşünülmektedir.^{[1]Kahraman, Betül. Vakfiyesi Işığında Şah Sultan ve Zal Mahmud Paşa Külliyesi. DergiPark, 2019, s. 151-194.[12]ÖNAL, Ahmet. "Zâl Mahmud Paşa’nın Hayatı, Siyasî ve Askerî Faaliyetleri". Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 54 (Güz 2025), s. 101.}

Kendisi ve eşiyle birlikte 1577 yılında inşa ettirdiği külliyede Zal Mahmud Paşa Camii bulunmakta olup cami yanından geçen caddeye de Zal Paşa adı verilmiştir. Bunların dışında Pirlepe ve Ankara'da birer çeşme ve yine Ankara'da bir mescit inşa ettirmiştir.^{[1]Kahraman, Betül. Vakfiyesi Işığında Şah Sultan ve Zal Mahmud Paşa Külliyesi. DergiPark, 2019, s. 151-194.}