Lütfi Paşa

Lütfi Paşa (لطفى پاشا) ya da Dâmad Çelebi Lütfi Paşa (ö. 27 Mart 1564, Dimetoka), I. Süleyman'ın saltanatı döneminde 13 Temmuz 1539'dan Nisan 1541'e kadar sadrazamlık yapmış Osmanlı komutanı ve devlet adamıdır.^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9}

Etnik kökeni kesin bilinmemekle birlikte, çeşitli kaynaklarda Arnavut asıllı olduğu belirtilmektedir.^{[2]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1V say.91} Devşirme sistemiyle yetiştirildi ve Enderûn'da eğitim gördü. I. Selim döneminde çaşnigirbaşı, kapıcıbaşı ve miralemlik görevlerinde bulundu. 1524'te I. Selim'in kızı ve I. Süleyman'ın kız kardeşi olan Şah Sultan ile evlendi. Süleyman'ın tahta çıkışının ilk yıllarında Kastamonu, Aydın ve Yanya Sancakbeyi olarak görev yaptı; bu süreçte Rodos Kuşatması ve I. Viyana Kuşatması'na katıldı. 1534'te Karaman Beylerbeyi oldu ve Irakeyn Seferi'ne katıldı. 1538-1539 yıllarında ikinci vezir olarak görev yaptı ve Boğdan Seferi'ne katıldı. 1539'da Ayas Mehmed Paşa'nın ölümünden sonra Osmanlı sadrazamı oldu.

Sadrazamlığı boyunca Habsburg Hanedanı ile ilişkileri yönetti ve Osmanlı-Venedik Savaşı'nın sonlanmasında rol oynadı. 1541'de Budin Seferi hazırlıkları yapılırken görevinden azledildi ve yerine Hadım Süleyman Paşa getirildi. Aynı dönemde Şah Sultan ile evliliği son bulan Lütfi Paşa, Dimetoka'ya sürüldü ve bu dönemde hacca gitti. Emeklilik döneminde çok sayıda eser yazdı. 27 Mart 1564'te çiftliğinde öldü ve Yenikapı'ya defnedildi.

Ağırlıklı olarak dini konular olmak üzere tarih üzerine de 21 eser yazdı; bunların 13'ü Arapça, 8'i Türkçe yazıldı. Eserlerinden ikisi, vezirler için bir tür ayna niteliğindeki Asafnâme ve Osmanlı tarihini ele alan ve II. Bayezid, I. Selim ve I. Süleyman dönemlerinde yaşadığı deneyimleri de içeren Tevâriḫ-i Âl-i ‘Os̱mândır.^{[3]İpşirli, Mehmet (2003), "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27, ss. 234-236}

Hayatı

Nerede doğduğu ve nereli olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Fakat çoğunlukla Arnavut asıllı olduğu rivayet edilmektedir.^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9[2]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1V say.91} Avlonya civarından devşirme olarak getirilmiş ve Enderun'da eğitim görmüştür. Kendi yazdığı "Tevârîh-i Âl-i Osman" ve "Asafnâme" eserlerinde hayat hikâyesini vermiştir.^{[3]İpşirli, Mehmet (2003), "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27, ss. 234-236} Buna göre 1508'de Şah İsmail'in Dulkadir Beyi Alaüddevle Bozkurt Bey üzerine yürümesinden itibaren olayları takip etmiştir. Çıkma ile çuhadar görevi verilmiştir. 1512'de Yavuz Sultan Selim'in tahta geçmesi ile 50 akçe ile müteferrika olarak saraydan dış göreve çıkmıştır. Daha sonra sırasıyla çaşnigirbaşı, kapıcıbaşı ve miralemlik görevlerinde bulunmuştur.^{[2]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1V say.91[3]İpşirli, Mehmet (2003), "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27, ss. 234-236}

Kanuni Sultan Süleyman'ın tahta çıkınca önce Kastamonu sonra Aydın Sancakbeyi olmuştur. 1522 yılında Rodos kuşatmasına katılmış sonra Yanya sancakbeyliğine atanmıştır. Bu görevde iken kendi sancak askeri başında 1529'da I. Viyana Kuşatması'na katılmıştır. 1534 yılında Karaman beylerbeyi olup, bu görevdeyken Irakeyn Seferi' ne katılmıştır. Daha sonra Anadolu ve Rumeli beylerbeyliği görevlerinin akabinde üçüncü vezirliğe yükselmiş, 1537 yılında donanmadaki kara askerlerinin serdarı olarak Barbaros Hayreddin Paşa ile birlikte Korfu Kuşatması'nda bulundu. İki hafta kadar devam eden kuşatma, Lütfi Paşa'nın zafer beklentisi mesajları göndermesine rağmen padişahın emriyle kaldırılmıştır. 1538'de İkinci Vezirliğe tayin edilmiş ve Boğdan seferine katılmıştır.^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9[3]İpşirli, Mehmet (2003), "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27, ss. 234-236}

Genç yaştan itibaren devlet görevine gelen Lütfi Paşa aynı zamanda I. Selim'in kızı ve Kanuni'nin kız kardeşi olan Şah Sultan'la 19 yıl süren bir evlilik yaparak saraya damat da olmuştur.

13 Temmuz 1539'da Ayas Mehmet Paşa'nın vebadan ölümü üzerine sadrazamlık görevine getirilmiştir. Lütfi Paşa bu görevde iki yıl kalmış, bu esnada Osmanlı-Venedik savaşına son veren 1540 tarihli antlaşmada önemli rol oynamış, Habsburg elçileriyle yapılan müzakereleri yönetmiştir. Saray giderlerini azaltmış, ulak sisteminin hızlanması için ülkenin her yerine kervansaraylar inşa ettirmiştir. Rüşvet alan devlet adamlarını saptayıp görevlerinden azledilmelerine neden oldu. Donanmaya önem verilmesini istemiş ve tersaneler açılması için girişimlerde bulunmuştur. Budin Seferi hazırlıkları esnasında görevinden azledilmiştir.^{[4]Ümit Kılıç, Sadrazam Lütfi Paşa'nın Dimetoka Vakfı} Nisan 1541'de başkentte çok ilginç bir sadrazam tedbiri dedikodusu yayılmıştır. Çok dindar olduğu bilinen Lütfi Paşa Sadrazamlığı sırasında bekâr odalarına baskınlar yaptırtıp burada fuhuş yapan kişilere ağır cezalar vermiştir. Bu söylentiye göre ise Sadrazam Lütfi Paşa fuhuş yapan Müslüman bir kadının cinsel organını yargılanmadan ve kadı hükmü olmadan bir rivayete göre dağlatmış, bir rivayete göre ise ustura ile oydurtup onu idam ettirmişti. Bu dedikoduları duyan karısı padişahın kız kardeşi Şah Sultan ise kocasına:

"Hangi vezir zamanında bu yüzden keşf-i avret kılınmıştır ki senin asrında vaki ola, zalim?"

diyerek onu ayıplamıştır. Bunun üzerine sinirlerine hâkim olamayan Lütfi Paşa karısına tokat atmıştır. Bu nedenle cariyeleri ve harem ağaları Sadrazamı tartaklamıştır^{[3]İpşirli, Mehmet (2003), "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27, ss. 234-236[5]Sakaoğlu, Necdet (1999), Bu Mülkün Sultanları, İstanbul:Oğlak Yayınları ISBN 976=5-329-2996 s.126}

Nisan 1541'de olan bu olayı öğrenen padişah Lütfi Paşa'yı sadrazamlıktan azletmiş ve yerine Hadım Süleyman Paşa sadrazam olarak göreve getirmiştir.

Lütfi Paşa bundan sonra eşi Şah Sultan'dan boşanmış saray akrabalığı sona ermiştir. Azledildikten sonra da Lütfi Paşa, 200.000 akçe has ile Dimetoka'ya sürülmüştür. Lütfi Paşa 1542'de affedilip Hicaz'a hacca gitmiştir. Hac dönüşünde Dimetoka'daki çiftliğine çekilmiş ve daha çok eser telifiyle meşgul olmuştur. Tevârîh-i Âl-i Osman ve Asafnâme bu dönemde yazdığı en popüler eserleridir. Dimetoka'daki emeklilik hayatı 20 yıl kadar sürmüştür.^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9[3]İpşirli, Mehmet (2003), "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 27, ss. 234-236}

27 Mart 1564'te çiftliğinde ölmüştür. Cenazesi Yenikapı'da defnolunmuştur.^{[2]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1V say.91}

Değerlendirme

Sicill-i Osmani'de şöyle değerlendirilmektedir.^{[2]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1V say.91}

Öfkeli ve sertti. Nahiv, sarf ve fıkıhta bilgili olup ilminde mağrurdu. Tavrı laubali (idi).

Günümüz Osmanlı kişileri hakkında önemli bir biyografi eserinde ise şu değerlendirilme yapılmıştır:^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9}

Osmanlı haberleşme, ulak sistemi ile ilgili olarak yeni düzenlemeler yapmış ve aksaklıkları gidermeye çalışmıştır. Maliyede özellikle israftan kaçınılmasına yönelik uygulamalar başlatmış(tır)... Devlet politikasında akılcılığı ön plana alarak denizlere özel önem vermiş(tir).. Bu arada Venediklilerle bir sulh akdetmiştir.

Eserleri

Sadarete geçer geçmez henüz tanınmayan Mimar Sinan'ı saraya takdim etmiş, böylece mimaride bir dönemin başlangıcına vesile olmuştur.

Lütfi Paşa'nın yirmiyi aşan eserlerinin çoğu dini konularda, iki tanesi ise tarihle ilgilidir.^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9}

• En çok bilinen eseri, Tevârîh-i Âl-i Osman olup, Osmanlı devletinin kuruluşundan 1553'e kadar olan dönemi anlatır.^{[6]Atik, Kayhan, (2001) Lütfi Paşa ve Tevârıh-i Âl-i Osman, Ankara:Başbakanlık Basımevi.}

• Asafnâme ise Lütfi Paşa'nın en tanınmış eseri olup, hayat hikâyesini ayrıntılı tarihler vermeden, ihtiva eder. Siyasetname türündeki bu eser devlet idaresi, mesleğine ait tespitler ve bilgiler ihtiva eder.^{[7]Lütfi Paşa, (haz. Ahmet Uğur), (1982) Asafname, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı} Defterdar Sarı Mehmed Paşa da Nesâyihü'l-Vüzerâ ve'l-Ümerâ adlı eserini yayımlarken Lütfi Paşa'nın bu eserinden yararlanmıştır.^{[8]Gümüş, Musa. Defterdar Sarı Mehmed Paşa'nın "Nesâyihü’l-Vüzerâ ve’l-Ümerâ" Adlı Eserine Göre Bektaşi Ocağı'nın Durumu. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, s. 178.[9]Gökçe, Özcan. Deterdar Sarı Mehmed Paşa'nın Nesâyihü’l-Vüzerâ ve’l-Ümerâ Adlı Eserine Göre Osmanlı Yönetim Anlayışı ve Toplum Düzeni. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.}

• "Halisil Ümme Marifeti-l eimme" adlı eseri Arapça yazılmıştır. Bu eserin ana teması Osmanlı sultanlarının halifeliklerini meşruiyetidir. Bu nedenle kurum olarak halifeliği ele almıştır. Bu kurumun "Kureyşli" olma sorunu üzerinde durmuştur. Bu niteliğin "şer-i saadet"'e ait bir şart olduğunu kabul etmiş; ama halifelik için diğer şartların da bulunması gereğine işaret etmiştir. Osmanlı sultanlarının bu diğer şartları taşıdıkları için halifeliklerinin meşru olduğu sonucuna varmıştır. Bu inceleme Osmanlı politika edebiyatında halifelik kurumunu ele alan ilk eser olduğu için çok önemlidir.^{[1]Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9}

Popüler kültürdeki yeri

2003 Yapımı Hürrem Sultan dizisinde Lütfi Paşa'yı Levent Yılmaz canlandırmıştır. 2011-2014 yılları arasında yayınlanan Muhteşem Yüzyıl dizisinde ise Lütfi Paşa'yı Mehmet Özgür canlandırılmıştır.

Dış kaynaklar

• Lutfi Paşa (haz. Kayhan Atik) (2001), Lutfi Paşa ve Tevârîh-i Âl-i Osman, Ankara: Başbakanlık Basımevi.

• Danişmend, İsmail Hâmi, (1961) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul:Türkiye Yayınevi.

• Buz, Ayhan, (2009) Osmanlı Sadrazamları, İstanbul: Neden Kitap, ISBN978-975-254-278-5.

• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (8.bas.:1998) Osmanlı Tarihi II. Cilt: İstanbul'un Fethinden Kanunî Sultan Süleyman'ın Ölümüne Kadar. Ankara:Türk Tarih Kurumu ISBN 975-16-0012-X

• Özcan, Azmi, "Lütfi Paşa", (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.47-48 ISBN 975-08-0072-9

• Gökbilgin, Tayyib, (1997), "Lütfi Paşa", İslam Ansiklopeisi, Eskişehir: Milli Eğitim Basımevi, C.VII, s.96-101.

Dış bağlantılar

• Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.1V say.91 Online: http://archive.org/details/sicılliosmani01sruoft

• İpşirli, Mehmet (2003) "Lutfî Paşa" Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi Cilt:27 Sayfa:234-236. Ankara:TDIV Online:http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c27/c270170.pdf