Ayas Mehmed Paşa

Ayas Paşa ya da Ayas Mehmed Paşa (عیاس محمد پاشا; 1483, Avlonya - 13 Temmuz 1539, İstanbul), I. Süleyman'ın saltanatı döneminde 15 Mart 1536'dan 13 Temmuz 1539'a kadar sadrazamlık yapmış Osmanlı komutanı ve devlet adamıdır. Arnavut asıllı olan Paşa, Çaldıran ile Ridâniye gibi önemli muharebelerde görev almıştır.

Hayatı

1483'te Avlonya'da doğan Ayas Paşa, devşirme olarak saraya alındı ve Enderûn'da eğitim gördü. Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi'ne katıldı ve 1514'te Çaldıran Muharebesi'nde yer aldı. 1517'de Yeniçeri ağası olarak Ridâniye Muharebesi'ne katıldı ve Kahire'nin ele geçirilmesinde büyük katkısı oldu. 1519'da Kastamonu Sancakbeyliği görevine getirildi ve ertesi yıl Anadolu Beylerbeyi oldu. Bu görevdeyken Ferhad Paşa ile birlikte Canberdi Gazâlî İsyanı'nı bastırdı. 1521'de Şam Beylerbeyi ve 1522'de Rumeli Beylerbeyi olarak görevlendirildi. 1523'te Konstantiniyye'ye dönerek kubbealtı vezirliğine getirildi. 1523'te Üçüncü Vezir, daha sonrasında ise İkinci Vezir oldu. Pargalı İbrahim Paşa'nın öldürülmesinden sonra, 15 Mart 1536'da Osmanlı sadrazamı oldu. Görevi sırasında, 13 Temmuz 1539'da veba hastalığından dolayı öldü.

Hayatı

Ayas Mehmed Paşa Avlonya'da doğdu.^{[1]Alper, Ömer Mahir "Ayas Mehmed Paşa" (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.272 ISBN 975-08-0072-9} Babası İşkodralı, annesi Avlonyalı idi. Bazı kayıtlardan babasının, 1522'den sonraki bir tarihte İslamiyeti kabul ederek Mehmed adını aldığı anlaşılmaktadır.^{[1]Alper, Ömer Mahir "Ayas Mehmed Paşa" (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.272 ISBN 975-08-0072-9}

Ayas Mehmed Paşa devşirme olarak saraya alındı. Yavuz Sultan Selim zamanına kadar Enderun'da eğitim gördü. Yavuz Sultan Selim'in İran seferine katıldı. 23 Ağustos 1514 Çaldıran Muharebesi'nde bulundu. 1515'te Memlukluleri tutan Dulkadiroğulları beyi Alaüddevle Bozkurt Bey üzerine yapılan Hadım Sinan Paşa komutasındaki sefere katıldı.^{[2]"Ayās Paşa", M.Th.Houtsma et al (ed) (1913-1938.)Encyclopaedia of Islam, Leiden:Brill Publishers.} 1516 ve 1517'de Yavuz Sultan Selim'in Mısır Seferi'ne de katıldı. Bu seferde iken 1517'de yeniçeri ağalığı görevine getirildi. 1517'de Ridaniye Savaşı ve Kahire'nin ele geçirilip sonradan Tomanbay'ın yaptığı hücumlara karşı koymada ve onun yakalanmasında büyük katkısı oldu.^{[2]"Ayās Paşa", M.Th.Houtsma et al (ed) (1913-1938.)Encyclopaedia of Islam, Leiden:Brill Publishers.} 1519'da Kastamonu sancakbeyliği görevine getirildi. 1520'de Anadolu beylerbeyi görevine getirildi. Bu görevde iken Suriye'de Canberdi Gazâlî İsyanı'nı bastırmak için Anadolu eyaleti askeri başında Suriye'ye gönderildi.^{[2]"Ayās Paşa", M.Th.Houtsma et al (ed) (1913-1938.)Encyclopaedia of Islam, Leiden:Brill Publishers.} Bu isyanın bastırılmasından sonra Mart 1521'de Şam beylerbeyliğine atandı. Bu görevden sonra Rumeli beylerbeyi oldu. Yeteneği sebebiyle İstanbul'a kubbealtı veziri olarak getirilerek 1523'te üçüncü vezir, daha sonra ikinci vezir tayin edildi.^{[3]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.I s.446-447}

Bu görevindeyken Pargalı İbrahim Paşa'nın katli üzerine 14 Mart 1536'da vezir-i azamlığa getirildi. 13 Temmuz 1539'da veba hastalığından öldü. Ayas Mehmed Paşa'nın kabri Eyüpsultan'da bulunmaktadır.^{[1]Alper, Ömer Mahir "Ayas Mehmed Paşa" (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.272 ISBN 975-08-0072-9} 1539 tarihli ve baldaken formda tasarlanan Ayas Mehmed Paşa Türbesi Mimar Sinan'ın mimarbaşı olur olmaz inşa ettiği ilk uygulamadır.^{[4]Suphi Saatçi, "Sinan ve Türbe Mimarisi", Düşünen Şehir Dergisi, Mart, 2018, Sayı.5, s.68.} Türbe, Eyüp Sultan Camii'nin haziresindedir.

Değerlendirme

Sicill-i Osmani'de şöyle değerlendirilmektedir:^{[3]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.I s.446-447} Akıllı ve adaletli ise de tedbirsizdi. Çok hayratı vardır. Günümüz Osmanlı kişileri hakkında önemli bir biyografi eserinde ise şu değerlendirilme yapılmıştır:^{[1]Alper, Ömer Mahir "Ayas Mehmed Paşa" (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.272 ISBN 975-08-0072-9} Akıllı ve hükûmet işlerinde mutedil bir kimse olmakla birlikte, silik bir şahsiyete sahip(ti). Ayas Mehmed Paşa'nın kadınlara düşkünlüğü bilinmektedir. Konağında bir defa kırk beşik sallandığı ve "Ayas Paşa karakola çıktı" deyimine sebep olduğu ifade edilmiştir. Vefatının ardından geride 20 civarında kız ve erkek çocuk bıraktığı belirtilmektedir.^{[3]Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.I s.446-447}

Popüler kültürdeki yeri

• 2011 yapımı Türk televizyon dizisi Muhteşem Yüzyıl'da Fehmi Karaarslan tarafından canlandırmıştır.

• 2022 yapımı Türk televizyon dizisi Barbaros Hayreddin: Sultanın Fermanı dizisinde Yılmaz Meydaneri tarafından canlandırılmaktadır.

Eserleri

Beyoğlu, İstanbul'daki (Ayaspaşa) semti Ayas Mehmet Paşa'nın konağının bulunduğu semt olduğu için ismini taşımaktadır.

Tekirdağ Saray ilçesinde kendisi tarafından Ayaspaşa Camii'ni inşa ettirmiştir, yine bu ilçe de caminin bulunduğu mahalle Ayaspaşa Mahallesi ismini taşır.

Dış bağlantılar

• Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN 975-333-0383 C.I s.446-447 http://archive.org/details/sicilliosmani01sruoft

• Alper, Ömer Mahir "Ayas Mehmed Paşa" (1999) Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.272 ISBN 975-08-0072-9

• Danişmend, İsmail Hâmi, (1961) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul:Türkiye Yayınevi.

• Kütükoğlu, Bekir (1991), "Ayas Paşa", Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi Cilt:4 Say.:202-203; Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, Online:http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c04/c040154.pdf

• Parry, V.J., "Ayās Paşa", M.Th.Houtsma et al (ed) (1913-1938) Encyclopaedia of Islam Cilt:I say.:7779-780, Leiden:Brill Publishers