Matrakçı Nasuh

Nasuh bin Karagöz bin Abdullah el-Visokavi el-Bosnavî ya da Nasuh el-Matrakči ibn Karađoz ibn Abdullah el-Visokavi el-Bosnevi ya da kendisinin icat ettiği matrak oyunu nedeniyle kısaca Matrakçı Nasuh; Matrakčija Nasuh Visočak) (ayrıca silah kullanma yeteneğinden dolayı Nasuh el-Silâhî, Kılıç ustası adlarıyla da bilinirdi; d. 1480 - ö. y. 1564), Osmanlı İmparatorluğu'nda 16. yüzyılda yaşamış Boşnak asıllı^{[1]The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, p. 23. Texas A&M University, College Station, Texas 77843, USA.[2]International Journal of Turkish Studies, vol. 10, issue 1–2. University of Wisconsin (2004), p. 57; The famous Bosnian writer Nasuh Matrakci (d. 1564 in all likelihood) is represented by two manuscripts:.[3]Süleymân The Second [i.e. the First] and his time. Isis Press (1993), p. 270; Matrakci Nasuh was a devfirme boy from Bosnia trained in the palace school.} devlet adamı, polimat, matematikçi, öğretmen, tarihçi, coğrafyacı, haritacı, kılıç ustası, denizci, mucit, ressam, çiftçi ve minyatürcüdür. İstanbul'a getirildi, eğitim gördü, birkaç Osmanlı sultanına hizmet etti ve Enderûn'da öğretmenlik yaptı.^{[4]Nasuh Al-Matrakî, A Noteworthy Ottoman Artist-Mathematician of the Sixteenth Century. Muslim Heritage.}

Hayatı

Bosna'nın Visoko kasabasında doğan Matrakçı Nasuh,^{[5]The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol. 2. Oxford University Press (2009), p. 49; Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia.} hem Piyade hem de Devşirme sisteminden geçen yetenekli bir Yeniçeri, kılıç ustası ve zekasıyla tanınan keskin nişancıydı. Beş dil biliyordu ve Osmanlı donanmasına katıldı.

Boşnak Müslüman bir aileden gelmesine rağmen, Nasuh devşirme sistemine alındı. Devşirme sistemi Hristiyan halkı için ayrılan bir uygulama olmasına rağmen, Bosna'da devşirme yerel Müslüman ailelere de yapılmaya başlanmıştı.^{[6]The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600, Halil İnalcık, (1973), p. 78.[7]The Balkans since 1453, L.S. Stavrianos, (New York, 1958), s. 84.[8]Perry Anderson. Lineages of the Absolutist State (Verso, 1974), p. 366. 1979.}

Devrin ünlü şairi Saî'den dersler aldı. Ünlü bir hattat olan Nasuh, divânî ve nesih yazı stillerinde değişiklikler yaptı. Divânî yazı stilinde, daha kapalı ve daha küçük yazılan harfleri daha büyük ve daha açık kaleme alarak kolayca yazılmasını ve okunmasını sağladı. Nesih yazı stilinde de harfleri daha irileştirdi ve harflerin şekilleri üzerinde değişikliklere gitti. Bu güncellemeler, Acem üslubunu Rumî üsluba dönüştürerek Osmanlı tarzını oluşturmak anlamına geliyordu.^{[9]Davut Erkan, Habertürk Tarih Dergisi, 10 Mart 2011, Sayı: 43, sf. 8-10.} Divânî yazı stilinde önde gelen isimlerden birisi olarak kabul edilmektedir.

Matematik ve geometri üzerine uzun bir süre çalıştıktan sonra çalışmalarını Cemâlü'l-Küttâb ve Kemalü'l-Hisâb adıyla kitaplaştırdı ve Osmanlı padişahı I. Selim'e adamıştır.^{[10]Matrakçı Nasûh'un Hayatı ve Eserleri İle İlgili Yeni Bilgiler. Türk Tarih Kurumu, 1965, s. 329-354.} Tarih alanında da çalışan Matrakçı Nasuh, Taberî Tarihini Mecmaü't-Tevârih adıyla Türkçeye çevirmiştir. 3 nüsha olarak yayınlanan Süleymannâme kitabında 1520-1537, 1543-1551 ve 1542-1543 yıllarını anlatmıştır. Ayrıca I. Süleyman'ın Fetihname-i Karabuğdan adlı İran seferini anlatan bir eser yazdı. Umdet-ul Hisab adlı kitabı üzerinde yapılan yakın tarihli bir çalışmada, Matrakçı'nın bazı gerçek çarpma metotları icat ettiği keşfedilmiştir. Bu kitapta gösterilen önemli sonuçlardan biri, John Napier'in Avrupa'ya yeniden tanıtmasından yaklaşık 50 yıl önce, kafes çarpım yönteminin Enderun'da yaygın olarak kullanılmasıydı.^{[1]The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, p. 23. Texas A&M University, College Station, Texas 77843, USA.}

Matematik ve tarih üzerine yaptığı çalışmaların yanı sıra minyatürleri ile de ünlüdür. Matrakçı Nasuh'un minyatür-harita karışımı kendine has bir üslubu vardır. Eserlerinde yeryüzünün kuş bakışı görünümünü resmeder. Buna karşın şekilleri tepeden değil, sanki karşıdan görüyormuş gibi çizer. Bu resimlerde kuş ve tavşan gibi hayvanlar olsa da insanlar asla belirmez ancak şehirlerdeki binalar tek tek seçilebilir. Bu Osmanlı minyatür sanatında daha sonra "Matrakçı tarzı" olarak tanındı. Dört tarihi minyatüründen en önemlisi, Fetihname-i Karabuğdan adlı eserini yazdığı I. Süleyman'ın Safevi Savaşı ile ilgili olanıdır. Nasuh, Osmanlı ordusunun İstanbul'dan Bağdat'a ve ardından Tebriz'e yürüyüşünü ve Halep ve Eskişehir üzerinden dönüşünü göstermesinin yanı sıra, yol boyunca ordunun uğradığı güzergahtaki tüm şehirleri de resmetmiştir. Bu eserin tek kopyası günümüzde İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Kanuni'nin Fransa kralı I. François'ya destek amacıyla Barbaros Hayreddin Paşa komutasında gönderdiği donanmaya katıldı ve yol boyunca donanmanın uğradığı limanları resmetti.

Tüm bunların yanında Nasuh aynı zamanda bir asker ve usta bir silâhtardı. Enderûn'da silah öğretmenliği yaptı. O ve öğrencileri, I. Süleyman'ın oğullarının sünnet düğününün bir parçası olan bir gösteride yeteneklerini sergilediler. Bu gösterideki başarısından dolayı Nasuh, Sultan tarafından Üstad ve Reis onursal unvanlarına layık görüldü. Ayrıca, süvari ve piyade savaşının çeşitli silah ve tekniklerinin kullanımı hakkında Tuhfet-ül Guzât adlı bir kitap yazmıştır.^{[1]The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, p. 23. Texas A&M University, College Station, Texas 77843, USA.[2]International Journal of Turkish Studies, vol. 10, issue 1–2. University of Wisconsin (2004), p. 57; The famous Bosnian writer Nasuh Matrakci (d. 1564 in all likelihood) is represented by two manuscripts:.[3]Süleymân The Second [i.e. the First] and his time. Isis Press (1993), p. 270; Matrakci Nasuh was a devfirme boy from Bosnia trained in the palace school.[4]Nasuh Al-Matrakî, A Noteworthy Ottoman Artist-Mathematician of the Sixteenth Century. Muslim Heritage.[5]The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol. 2. Oxford University Press (2009), p. 49; Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia.}

Minyatürdeki yeri

Onu bugüne taşıyan asıl yönü ise minyatür sanatındaki yeridir. Minyatürcülüğün yanı sıra divanı yazıda usta bir hattattı. Yapıtları başta Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi ve Süleymaniye Kütüphanesi olmak üzere çeşitli kitaplıklarda yer almaktadır.

Eserleri

Fen

• Cemâlü'l-Küttâb ve Kemâli'l-Hisâb

• Umdetü'l-Hisâb

Tarih

• Mecmuatü't-Tevârih

• Süleymannâme

• Fetihname-i Karabuğdan

• Beyan-ı Menazil-i Sefer-ul Irakeyn

Savaş sanatları

• Tuhfet-ul Guzat

Popüler kültürdeki yeri

2011 yapımı Muhteşem Yüzyıl dizisinde Fatih Al tarafından canlandırılmıştır.

Matrakçı Nasuh'un ölümünün 450. yılı dolayısıyla, Birleşmiş Milletler Eğitim Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) 05-20 Kasım 2013 tarihleri arasında Paris'te yaptığı 37. UNESCO Genel Konferansı'nda Matrakçı'yı anma programına almıştır.^{[11]Arşivlenmiş kopya.}

Dış bağlantılar

• Bilkent Üniversitesi'ndeki minyatürleri galerisi

• TC. Kültür ve Turizm Bakanlığı

• Game of Matrak Türkçe web sitesi